Powrót
Magdalena Kubik, Dietetyk
Piękno Sport Zdrowie i odporność
Data publikacji: 21.03.2024
9 min czytania

Kolagen typu 1, 2, 3 i inne rodzaje – typy kolagenu i ich funkcje

Kolagen to nieodłączny element strukturalny ludzkiego ciała, który pełni istotna rolę w budowie i funkcjonowaniu skóry, kości, chrząstek oraz innych tkanek łącznych.
Autor: Magdalena Kubik, Dietetyk
Zweryfikowane przez eksperta
Kolagen typu 1, 2, 3 i inne rodzaje – typy kolagenu i ich funkcje

W ostatnich latach kolagen, zwany inaczej „białkiem młodości”, zyskał na popularności, co sprawiło, ze stał się jednym z najczęściej wybieranych suplementów diety. W poniższym artykule postaramy się przeanalizować rodzaje kolagenu, ich budowę oraz właściwości. Dowiemy się również gdzie występuje kolagen oraz na co wpływa kolagen w ludzkim organizmie.

Spis treści

z tego artykułu dowiesz się:

Kolagen – co to i jakie ma działanie?

Kolagen to główne białko strukturalne tkanek łącznych ludzkiego ciała. Stanowi 30% wszystkich białek kręgowców i wyróżnia się wysoką wytrzymałością oraz elastycznością. Kolagen pełni wiele istotnych ról w funkcjonowaniu organizmu człowieka. Głównym zadaniem kolagenu w organizmie jest łączenie ze sobą komórek i zapewnienie elastyczności tkanek. Stanowi on element budulcowy organów, zwłaszcza skóry, kości, chrząstek oraz naczyń krwionośnych.

Funkcje kolagenu:

  • Kolagen na skórę: W anatomicznej budowie skóry wyróżniamy 3 warstwy: tkankę podskórną, skórę właściwą oraz naskórek. Białko kolagenowe zapewnia integralność skóry właściwej z naskórkiem. Dzięki temu zabezpiecza skórę właściwą przed urazami mechanicznymi. Odpowiada również za prawidłową elastyczność, nawilżenie a także przyspiesza jej regeneracje np. poprzez przyspieszenie procesu gojenia ran.
  • Kolagen na włosy: Kolagen zapewnia organizmowi odpowiedni poziom aminokwasów, które odżywiają cebulki włosów oraz przyczyniają się do ich prawidłowego wzrostu.
  • Kolagen na układ kostny i chrzęstny: Kolagen odpowiada za produkcje mazi stawowej oraz prawidłowy stan chrząstki. Zmniejsza aktywność enzymów wpływających na stan zapalany, a także przyspiesza regenerację chorych tkanek. Zwiększa wytrzymałość, gęstość i masę mineralną szkieletu kostnego, a także poprawia mobilność oraz regenerację mięśni.
  • Kolagen na układ immunologiczny: Kolagen odpowiada za zmniejszenie wchłaniania i rozprzestrzeniania się drobnoustrojów chorobotwórczych w organizmie człowieka.

Budowa kolagenu – z czego jest kolagen i jak wygląda jego struktura?

Struktura kolagenu to potrójna helisa złożona z łańcuchów polipeptydowych. W ich skład wchodzi 19, regularnie rozmieszczonych aminokwasów, wśród których znajdziemy: glicynę, prolinę oraz hydroksyprolinę. Kolagen znajduje się w różnych tkankach organizmu, przez co jego struktura może się nieco różnić w zależności od rodzaju tkanki, pełnionej roli oraz pochodzenia kolagenu. Dla przykładu, budowa kolagenu skór ryb jest zdecydowanie mniej usieciowana niż kolagenu ze skór bydła czy wieprzowiny. Kolagen może również zmieniać swoją strukturę w wyniku działania czynników zewnętrznych, takich jak przeciążenie, intensywny ruch, choroby czy zmiany hormonalne.

Jak przebiega synteza kolagenu?

Produkcja kolagenu to proces wieloetapowy. Biosynteza kolagenu ma miejsce głównie w komórkach fibroblastów. Są to wyspecjalizowane komórki tkanki łącznej, które odpowiadają za tworzenie włókien oraz utrzymywanie prawidłowego kształtu całych tkanek oraz narządów. Synteza kolagenu może przebiegać zarówno wewnątrz- jak i zewnątrzkomórkowo. Spożywany przez nas pokarm bogaty w białko, zostaje rozłożony przez enzymy trawienne do najprostszej formy, czyli aminokwasów. Trafiają one do fibroblastów, w których dochodzi do syntezy tropokolagenów – prekursorów właściwego kolagenu – złożonych z pojedynczych alfa łańcuchów aminokwasów. Wytworzone tropokolageny łączą się ze sobą tworząc coraz to większe struktury, które ostatecznie tworzą włókna kolagenowe. Niestety już po 25 roku życia dochodzi do zmniejszenia aktywności fibroblastów, co wiąże się ze spadkiem produkcji kolagenu – około 1-1,5% rocznie. Proces ten mogą przyspieszać czynniki związane z prowadzonym stylem życia, np. palenie tytoniu czy nadmierna ekspozycja na promienie słoneczne. Duży wpływ na syntezę kolagenu ma również witamina C. Wchodząca w skład struktury kolagenu – hydroksyprolina, powstaje poprzez modyfikację proliny. W procesie tym niezbędny jest udział witaminy C. Jej niedobór spowalnia produkcje hydroksyproliny i zatrzymuje syntezę kolagenu.

Typy kolagenu a funkcje które pełnią

Opisano już 29 typów kolagenu, które można podzielić na 2 grupy: kolageny fibrylarne (włókniste) zdolne do formowania włókien oraz kolageny niefibrylarne pełniące nieco inne funkcje.

• Kolageny fibrylarne (włókniste)

Kolageny fibrylarne zostały odkryte jako pierwsze spośród wszystkich białek kolagenowych. Zaliczamy do nich kolageny typu: I, II, III, V, XI, XXIV oraz XXVII, które zlokalizowane są w różnych narządach organizmu.

1. Kolagen typu I

To najbardziej popularny typ kolagenu. Dominuje w skórze (80%), kościach i ścięgnach.

2. Kolagen typu II

Kolagen typu II jest jednym z podstawowych elementów budujących chrząstkę stawową. Wspiera elastyczność oraz wytrzymałość stawów.

3. Kolagen typu III

Kolagen typu III jest drugim, najpowszechniejszym typem kolagenu w organizmie człowieka. Stanowi kluczowy składnik strukturalny kolagenu włóknistego. Łączy się wraz z kolagenem typu I tworząc włókienka, dzięki czemu odpowiada za kontrolowanie średnicy włókienek oraz uczestniczy w sieciowaniu kolagenu.

4. Inne typy kolagenów fibrylarnych

Wśród kolagenów fibrylarnych, znajdziemy również kilka innych, mniej popularnych typów:

Kolagen typu IV, który jest kolagenem błony podstawnej. Tworzy on cienkie membrany między różnymi tkankami organizmu.

Kolagen typu V – kolagen śródmiąższowy, który stanowi dopełnienie kolagenu typu I.

Typ VI – który jest odmianą typu V.

Typ VII - obecny w tkance nabłonkowej, w skórze oraz na powierzchni tętnic.

Typ VIII – obecny w śródbłonku. Występuje w tkankach tworzących wnętrze naczyń krwionośnych - żył i tętnic oraz błony śluzowe.

Typ IX, X, XI – znajduje się wraz z typem II w chrząstkach.

  • Kolageny niefibrylarne

Kolageny niefibrylarne stanowią jedynie 10% masy kolageny w organizmie. Wchodzą jednak w skład tak istotnych narządów jak mózg, oczy czy wątroba.

  1. Kolageny błony podstawnej (np. kolagen typu IV)
  2. Kolageny tworzące mikrowłókna (np. kolagen typu VI)
  3. Kolageny tworzące tzw. Włókna kotwiczące (kolagen typu VII)
  4. Kolageny FACITs (IX, XII, XIV, XVI, XIX, XX, XXI, XXII, XXVI)
  5. Kolageny zawierające domeny transbłonowe MACITs (XIII, XVII, XXIII, XXV)
  6. Multipleksy -MULTIPLEXINs (XV, XVIII)

Najpowszechniejsze typy kolagenu w organizmie człowieka

Kolagen typu I oraz III to zdecydowanie najbardziej powszechne typy kolagenu w organizmie człowieka. Kolagen typu I jest najobficiej występującym kolagenem, który znajdziemy praktycznie we wszystkich tkankach łącznych w organizmie człowieka. Wchodzi w skład macierzy śródmiąższowej oraz stanowi główny składnik budulcowy białka kości, skóry, ścięgien, więzadeł, twardówki, rogówki oraz naczyń krwionośnych. Spośród wymienionych tkanek, to w skórze i kościach znajduje się największa ilość kolagenu typu I. Stanowi on bowiem około 95% całkowitej masy kolagenu w kościach.

Kolagen typu III to drugi najpowszechniejszy typ kolagenu w organizmie człowieka. Stanowi główny składnik strukturalnej organizacji kolagenu włóknistego. Kolagen typu III łączy się z kolagenem typu I tworząc włókienka, które odpowiadają za kontrolowanie średnicę włókienek oraz biorą udział w sieciowaniu kolagenu. Badania udowodniły, że kolagen typu III potrafi łączyć się również z kolagenem typu II. Nie potwierdzono jednak, czy odgrywa on istotną rolę w strukturze chrząstki.

Jaki typ kolagenu znajduje się w stawach?

W stawach znajduje się aż 8 różnych typów kolagenu, a największą część stanowi kolagen typu II. Towarzyszą mu mniejsze kolageny (IV, VI, IX, X, XI, XII, XIII itd.), które nadają chrząstce stawowej odporność na rozciąganie. Te drobne kolageny mają wpływ nie tylko na strukturę stawu, ale także jego właściwości mechaniczne oraz kształt.

Jaki typ kolagenu znajduje się w skórze?

W skórze znajdziemy aż 20 różnych typów kolagenu. Głównymi typami kolagenu w skórze są kolageny włókniste typu I (80%) i III (15%). Towarzyszą im inne, mniejsze kolageny związane z błoną podstawną (typ IV, VII, XV, XVIII), kolageny skórne (V, VI, XII, XIV, XVI) oraz kolageny transbłonowe, tzw. MACIT, które są niezbędne do prawidłowego działania skóry.

Źródła kolagenu w diecie – w czym jest najwięcej kolagenu?

Źródłem kolagenu są tylko i wyłącznie produkty pochodzenia zwierzęcego. Najwyższą zawartość kolagenu posiada:

  • Bulion na kościach – bogaty w kolagen oraz inne wartościowe składniki takie jak glukozamina oraz chondroityna wspierające zdrowie stawów
  • Kurczak oraz ryby ze skórą
  • Kurczęce łapki
  • Podroby (wątróbka, nerki, serca)
  • Żelatyna (obecna w galaretkach owocowych, deserach czy galartach)

Owoce oraz warzywa nie są źródłem kolagenu, jednak ich spożycie może wpływać na jego poziom. Wszystko za sprawą obecnej w nich witaminy C, która wspiera produkcję kolagenu.

Suplementacja kolagenem – jaki kolagen wybrać?

Dieta nie zawsze jest w stanie zapewnić odpowiedni poziom kolagenu. Sytuacja ta dotyczy głównie wegan i wegetarian, których dieta jest praktycznie pozbawiona jego źródeł. W takim przypadku warto rozważyć suplementację. Poza tym suplementacja kolagenem bardzo często podyktowana jest faktem, iż wraz z wiekiem dochodzi do jego utraty. Poza samym procesem starzenia, utratę kolagenu mogą nasilać takie czynniki jak alkohol, papierosy oraz niezrównoważona dieta, pozbawiona witamin i minerałów.

Badania naukowe wykazały, że suplementacja kolagenem zwiększa nawilżenie skóry (dzięki pobudzeniu produkcji kwasu hialuronowego), elastyczność skóry oraz prowadzi do redukcji zmarszczek. Zmniejsza łamliwość paznokci, stopień celluitu oraz poprawia kondycję włosów. Ma również wpływ na zmniejszenie bólu związanego z aktywnością fizyczną, a także bólu związanego z chorobami stawów, np. w reumatoidalnym zapaleniu stawów.

Na rynku suplementów diety znajdziemy bardzo szeroką ofertę kolagenów. Rozważając rozpoczęcie suplementacji kolagenu należy mieć na uwadze kilka istotnych kwestii:

Pochodzenie oraz rodzaje kolagenu: Na rynku suplementów diety znajdziemy kolagen różnego pochodzenia:

  • kolagen rybi – pozyskiwany ze skóry, kości, płetw ryb słodkowodnych i słonowodnych,
  • kolagen wołowy – uzyskiwany ze skóry, kości oraz ścięgien krowich
  • kolagen wieprzowy – pozyskiwany ze skór i kości świń,
  • kurczęcy
  • z błon jaj.

Kolagen morski to świetna opcja dla osób które unikają produktów wołowych i wieprzowych ze względów dietetycznych lub światopoglądowych. Charakteryzuje się wysoką zawartością kolagenu typu I, dzięki temu korzystnie wpływa na kondycje skóry, włosów oraz paznokci. Kolagen wołowy oraz wieprzowy to równie cenna forma tego suplementu. Oba rodzaje kolagenu bogate są w kolagen typu I i III. Posiadają neutralny smak, zdecydowanie mniej charakterystyczny niż kolagen morski.

Kolagen kurzy jest najczęściej wybierany w celu wsparcia kondycji stawów. Jest on bogaty w kolagen typu II, który wspiera wytrzymałość oraz strukturę chrząstki stawowej. Niezdenaturowany kolagen typu II oddziałuje bezpośrednio na układ odpornościowy, działając przeciwzapalnie i zmniejszając destrukcję chrząstki.

Kolagen z błon jaj natomiast, to częsty wybór w przypadku chęci wsparcia kondycji skóry. Jest on bogaty w elastynę oraz kwas hialuronowy – składniki aktywne niezbędne dla wsparcia jędrności skóry oraz jej nawilżenia.

Forma kolagenu: Kolagen pozyskiwany ze źródeł zwierzęcych poddawany jest działaniu wysokiej temperatury (50 - 100 stopni Celsjusza) co prowadzi do hydrolizy i powstania żelatyny. Poza tym, kolagen występuje również w formie kolagenu hydrolizowanego (HC) oraz niezdenaturowanego. Kolagen hydrolizowany, w wyniku dodatkowej hydrolizy enzymatycznej rozpada się do peptydów – bardziej przyswajalnych cząsteczek kolagenu, o mniejszej masie. To właśnie suplementy diety zawierające kolagen w formie peptydów cieszą się największą popularnością. Bez względu na źródło pochodzenia peptydów, zbudowane są one z proliny, glicyny, hydroksyproliny oraz hydroksylizyny. Wymienione aminokwasy są kluczowe podczas suplementacji kolagenu. Zastanawiając się nad formą suplementu warto rozważyć suplementację peptydami kolagenowymi oraz hydrolizatem kolagenu, ponieważ są najlepiej przyswajalnymi formami powszechnie uznanymi za najlepszy kolagen.

Dodatki w produkcie: Przy wyborze konkretnego preparatu warto zwrócić uwagę na dodatki zawarte w suplemencie. Odpowiednio dobrane składniki mogą wzbogacać wartość odżywczą produktu. Dodatek witamin (witamina C i E) oraz minerałów (miedź, cynk, żelazo) wspomaga syntezę kolagenu. Wartościowym dodatkiem będzie również kwas hialuronowy (wspomaga nawilżenie skóry) oraz siarczan glukozaminy lub siarczan chondroityny, który może stanowić wsparcie w funkcjonowaniu stawów.

Warto zapamiętać

  1. Kolagen jest kluczowym białkiem strukturalnym w ludzkim ciele, który odpowiada głównie za utrzymanie elastyczności oraz integralność tkanek.
  2. Kolagen składa się z potrójnej helisy, złożonej z łańcuchów polipeptydowych, a jego struktura może różnić się w zależności od rodzaju tkanki.
  3. Synteza kolagenu odbywa się w komórkach fibroblastów, a jej intensywność zależy od takich czynników jak wiek czy styl życia.
  4. Istnieje wiele typów kolagenu, z których najczęściej spotykane to typ I i III.
  5. Źródłem kolagenu są wyłącznie produkty pochodzenia zwierzęcego.
  6. Wybierając suplement z kolagenem warto wziąć pod uwagę pochodzenie, typ i formę produktu.
  7. Na przyswajalność kolagenu wpływa wielkość jego cząstek.

Źródła:

  1. Frankiewicz T. Niezdenaturowany kolagen typu II (UC-II) – nowe spojrzenie na patofizjologię oraz profilaktykę i leczenie choroby zwyrodnieniowej stawów. Reumatologia News. 2017; 2(2): 97–102.
  2. Liu X., Wu H., Byrne M., Krane S., Jaenisch R. Type III collagen is crucial for collagen I fibrillogenesis and for normal cardiovascular development. Proceedings of the National Academy of Sciences. 1997; 94(5): 1852–1856.
  3. Kuivaniemi H., Tromp G. Type III collagen (COL3A1): Gene and protein structure, tissue distribution, and associated diseases. Gene. 2019; 707: 151–171.
  4. Rørtveit R., Reiten M.R., Lingaas F. et al. Glomerular Collagen V Codeposition and Hepatic Perisinusoidal Collagen III Accumulation in Canine Collagen Type III Glomerulopathy. Veterinary Pathology. 2015; 52(6), 1134–1141.
  5. Wang C., Brisson B. K., Terajima M., et al. Type III collagen is a key regulator of the collagen fibrillar structure and biomechanics of articular cartilage and meniscus. Matrix Biology. 2020; 85–86: 47–67.
  6. Henriksen K., Karsdal M.A. Chapter 1 – type I Collagen. Biochemistry of Collagens, Laminins and Elastin. 2016; 1-11.
  7. Henriksen K., Karsdal M.A. Chapter 1 – Type I collagen. Biochemistry of Collagens, Laminins and Elastin. 2019; 1-12.
  8. Wu M., Cronin K., & Crane J. S. Biochemistry, Collagen Synthesis. W StatPearls. StatPearls Publishing. 2023
  9. Reilly D. M., Lozano J. (2021). Skin collagen through the lifestages: Importance for skin health and beauty. Plastic and Aesthetic Research. 2021; 8: 2.
  10. Bolke L., Schlippe G., GerB J., Voss W. A Collagen Supplement Improves Skin Hydration, Elasticity, Roughness, and Density: Results of a Randomized, Placebo-Controlled, Blind Study. Nutrients. 2019; 11(2494).
  11. Borumand M., Sibilla S. A Study Assess the Effect on Wrinkles of a Nutritional Supplement Containing High Dosage of Hydrolysed Collagen. Cosmeceuticals. 2014; 3: 93-96.
  12. Lin Ch., Tsai S., Huang K. et al. Analgesic efficacy of collagen peptide in knee osteoartritis: a meta-analysis of randomized controlled trial. Journal of Orthopaedic Surgery and Research. 2023; 18: 694.
  13. Asserin J., Lati E., Shioya T. et al. The effect of oral collagen peptide supplementation on skin moisture and the dermal collagen network: evidence from an ex vivo model and randomized, placebo-controlled clinical trials. Journal of Cosmetic Dermatology. 2015; 0: 1-11.
  14. Barati M., Jabbari M., Navekar R. Collagen supplementation for skin health:A mechanistic systematic review. Journal of Cosmetic Dermatology. 2020;00: 1-10.
  15. Lupu M., Pircalabioru G., Chifiriuc M. Beneficial effects of food supplements based on hydrolyzed collagen for skin care. Experimental and therapeutic Medicine. 2020; 20: 12-17.
  16. Song H., Li B. Beneficial Effects of Collagen Hydrolysate: A Review on Recent Developments. Biomed J Sci & Tech Res. 2017;1(2).
  17. Morąg M., Burza A. Budowa, właściwości i funkcje kolagenu oraz elastyny w skórze. Journal of Health Study and Medicine. 2017;2: 77-100.
  18. Silvipriya K., Kumar K., Bhat A. et al. Collagen: Animal Sources and Biomedical Application. Journal of Applied Pharmaceutical Science. 201; 5(03): 123-127.
  19. Campos L., Santos Junior V., Pimentel J. Collagen supplementation in skin and orthopedic diseases: A review of literature. Heliyon. 2023; 9.
  20. Garcia-Coronado J., Martinez-Olvera L., Elizondo-Omana R. Effect of collagen supplementation on osteoarthritis symptoms: a meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Internation Orthopeadics. 2018.
  21. Bakilan F., Armagan O., Ozgen M. et al. Effect od Native Type II Collagen Treatment on Knee Osteoarthritis: A Randomized Controlled Trial. Eurasian J Med. 2016; 48: 95-101.
  22. Pu Sz., Huang Y., Pu Chi. Et al. Effect of Oral Collagen for Skin Anti-Aging: A Systematic Review and Meta-Analysis. Nutrients. 2023; 15: 2080.
  23. Carvalho A., Marques A., Silva T. et al. Evaluation of the Potential of Collagen from Codfish Skin as Biomaterial for Biomedical Applications. Mar. Drugs. 2018; 16: 495.
  24. Nowicka-Zuchowska A., Zuchowski A. Kolagen – rola w organizmie w skutki niedoboru. Lek w Polsce. 2019; 29(12): 342-343.
  25. Alcaide – Ruggiero L., Molina-Harnandez V., Granados M. et al. Main and Minor Types of Collagens in teh Articular Cartilage: The Role of Collagens in Repair Tissue Evaluation in Chondral Defects. Int. J. Mol. Sci. 2021; 22 (13329).
  26. Theocharidis G., Conelly T. Minor collagens of the skin with not so minor functions. J. Anat. 2019; 235: 418-429.
  27. Perez-Sanchez A., Barrajon-Catalan E., Herranz-Lopez M. et al. Nutraceuticals for Skin Care: A Comprehensive Review of Human Clinical Studies. Nutrients. 2018; 10(403).
  28. Kim D., Chung H., Choi J. et al. Oral Intake of Low-Molecular-Weight Collagen Peptide Improves Hydration, Elasticity and Wrinkling in Human Skin: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Study. Nutrients. 2018; 10(826).
  29. Haxsel D., Zague V., Schunck M. et al. Oral supplementation with specific bioactive collagen peptides improves nail growth and reduces symptoms of brittle nails. J Cosmet Dermatol. 2017; 1-7.
  30. Alcock R., Shaw G., Tee N. et al. Plasma Amino Acid Concentrations After the Ingestion of Dairy and Collagen Proteins, in Healthy Active Males. Frontiers in Nutrition. 2019; 6(163).
  31. Park K. Role of Micronutrients in Skin Health and Function. Biomol Ther. 2015; 23(3): 207-217.
  32. Ganceviciene R., Liakou A., Theodoridis A. et al. Skin anti-aging strategies. Dermato-Endocrinology. 2012; 4(3): 308-319.
  33. Reilly D., Lozano J. Skin collagen through the lifestages: importance for skin health and beauty. Plast Aesthet Res. 2021; 8(2).
  34. Czubak K., Żbikowska H. Struktura, funkcje i znaczenie biomedyczne kolagenów. Ann. Acad. Med. Siles. 2014; 68(4): 245-254.
  35. Kaziród K., Hunek A., Zapała M. et al. Collagen supplementation – does it bring benefits? Quality in Sport. 2023; 13(1): 88-107.
  36. Khatri M., Naughton R., Clifford T. et al. The effects of collagen peptide supplementation on body composition, collagen synthesis, and recovery from joint injury and exercise review. Amino Acids. 2021; 53: 1493-1506.
  37. Zdzieblik D., Brame J., Oesser S. et al. The Influence of Specific Bioactive Collagen Peptides on Knee Joint Discomfort in Young Physically Active Adults: A Radomized Controlled Trail. Nutrients. 2021; 13 (523).
  38. Luo Y., Sinkeviciute D., He Y. et al. The minor collagens in articular cartilage. Protein Cell. 2017; 8(8): 560-572.
  39. Gauza M., Kubisz L., Przybylski J. Właściwości preparatów kolagenowych ze skór ryb pozyskiwanych metodą kwaśnej hydratacji. Nowiny Lekarskie. 2010; 79(3): 157-162.

Publikowane informacje mają charakter wyłącznie informacyjny i nie powinny zastępować indywidualnych konsultacji lekarskich. Zaleca się skonsultowanie z lekarzem lub terapeutą przed rozpoczęciem jakiejkolwiek terapii. Wydawca nie dąży do nawiązania relacji lekarz-pacjent ze swoimi czytelnikami. Nie bierze również odpowiedzialności za wiarygodność, skuteczność lub prawidłowe stosowanie informacji umieszczonych na stronie, ani za ewentualne problemy zdrowotne wynikające z omówionych terapii.

To może Cię zainteresować

Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej – czym grożą?

Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej – czym grożą?

Zaburzenia wodno-elektrolitowe mogą prowadzić do poważnych powikłań, również zagrażających życiu, m.in. do odwodnienia lub obrzęku i niedotlenienia komórek nerwowych. Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej to brak homeostazy – równowagi wewnętrznej organizmu wskutek nieprawidłowego poziomu wody i elektrolitów. Tymczasem bilans wodny i stężenia podstawowych jonów są kluczowe dla utrzymania prawidłowych funkcji ustroju. W organizmie człowieka, oprócz wody, rolę tzw. parametrów krytycznych pełnią jony sodowe, potasowe, chlorkowe i wodorowęglanowe; istotne znaczenie mają również wapń, magnez i fosforany. Czym są zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej? Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej to grupa stanów patologicznych wynikających z nieprawidłowości w zakresie bilansu wodnego organizmu i stężeń podstawowych elektrolitów w płynach ustrojowych: ·         sodowych, ·         potasowych, ·         wapniowych, ·         magnezowych, ·         fosforanowych, ·         chlorkowych. Gospodarka elektrolitowa i wodna organizmu opiera się na trzech kluczowych prawach fizyko-chemicznych: ·         prawo elektroobojętności – zgodnie z którym w każdym płynie ustrojowym suma stężeń kationów (ładunków dodatnich) jest równa sumie stężeń anionów (ładunków ujemnych); ·         prawo izomolalności (izoosmolalności) – oznaczające, że ciśnienie osmotyczne płynów we wszystkich przestrzeniach wodnych organizmu jest jednakowe; ·         prawo utrzymywania stałego stężenia jonów (izojonii), w szczególności jonów wodorowych (izohydrii) płynów ustrojowych. Prawa te leżą u podstaw wszystkich procesów wodno-elektrolitowych.  Rodzaje zaburzeń elektrolitowych Zaburzenia elektrolitowe często współistnieją z zaburzeniami gospodarki wodnej, takimi jak: ·         odwodnienie – stan, w którym utrata płynów przez organizm przewyższa ich podaż, prowadząc do upośledzenia gospodarki wodnej i zaburzeń elektrolitowych; ·         przewodnienie – stan nadmiernego nagromadzenia płynów w ustroju i zwiększenia objętości płynu pozakomórkowego. Podstawowy podział zaburzeń elektrolitowych opiera się na zmianach stężeń poszczególnych jonów w surowicy – płynnej części krwi (bez krwinek i czynników krzepnięcia), która w ok. 95% składa się z wody (PLOS One, 2011).  Rodzaje zaburzeń elektrolitowych Typ zaburzenia Charakterystyka Hiponatremia Zmniejszenie stężenia sodu poniżej 135 mmol/l Hipernatremia Zwiększenie stężenia sodu powyżej 145 mmol/l Hipokaliemia Zmniejszenie stężenia potasu poniżej 3,5 mmol/l Hiperkaliemia Zwiększenie stężenia potasu powyżej 5,5 mmol/l Hipokalcemia Zmniejszenie stężenie wapnia zjonizowanego poniżej 1,12 mmol/l lub stężenia wapnia całkowitego poniżej 2,25 mmol/l Hiperkalcemia Zwiększenie stężenia wapnia zjonizowanego powyżej 1,32 mmol/l lub stężenia wapnia całkowitego powyżej 2,75 mmol/l Hipomagnezemia Zmniejszenie stężenia magnezu całkowitego w surowicy poniżej 0,65 mmol/l Hipermagnezemia Zwiększenie stężenia magnezu całkowitego powyżej 1,2 mmol/l Hipofosfatemia Zmniejszenie stężenia fosforanów nieorganicznych (Pi) poniżej 0,9 mmol/l Hiperfosfatemia Zwiększenie stężenia fosforanów nieorganicznych  powyżej 1,6 mmol/l Oprac. na podst. Interna Szczeklika - mały podręcznik 2025/2026 oraz Vademecum medycyny wewnętrznej, 2015. Przyczyny zaburzeń elektrolitowych Zaburzenia gospodarki wodnej często prowadzą do zaburzeń elektrolitowych w organizmie. Przewodnienie może być skutkiem nadmiernej podaży płynów, powikłaniem niewydolności serca, niewydolności nerek i marskości wątroby. Wśród przyczyn odwodnienia wymienia się niedostateczną podaż płynów lub ich nadmierną utratę przez przewód pokarmowy (wymioty, biegunki), nerki (z moczem), płuca (z wydychanym powietrzem) i skórę (nadmierne pocenie).    Przyczyny zaburzeń elektrolitowych   Rodzaj zaburzenia Przyczyny niedoboru i nadmiaru elektrolitów     Hiponatremia (niedobór sodu) Nadmierna podaż płynów bezelektrolitowych, leki moczopędne, biegunka, wymioty, hiperglikemia, zespół nieadekwatnego wydzielania hormonu antydiuretycznego (SIADH)   Hipernatremia (nadmiar sodu) Zaburzenia odczuwania pragnienia; utrata wody przez przewód pokarmowy, skórę, nerki; nadmierna podaż płynów bogatosodowych       Hipokaliemia (niedobór potasu) Niedostateczna podaż, nadmierna utrata przez przewód pokarmowy, skórę lub nerki: nefropatia z utratą soli, hiperaldosteronizm; nadmierna diureza; leki: diuretyki pętlowe (silne leki moczopędne), kortykosteroidy, leki przeczyszczające     Hiperkaliemia (nadmiar potasu) Niewydolność nerek, pierwotna nadczynność przytarczyc, choroby nowotworowe, leki (np. lit)     Hipomagnezemia (niedobór magnezu) Niedostateczna podaż, zaburzenia wchłaniania z przewodu pokarmowego, utrata przez nerki (hiperaldosteronizm pierwotny, alkoholizm) lub przez przewód pokarmowy: biegunki, wymioty     Hipermagnezemia (nadmiar magnezu) Nadmierna podaż (np. leki zobojętniające kwas żołądkowy), choroby zapalne żołądka i jelit, niewydolność nerek, niedoczynność tarczycy   Hipokalcemia (niedobór wapnia) Niedostateczna podaż, niedobór witaminy D, ostre zapalenie trzustki, nadmierna utrata z moczem (leki – diuretyki pętlowe)   Hiperkalcemia (nadmiar wapnia) Nadczynność przytarczyc, choroby nowotworowe, leki zmniejszające wydalanie wapnia z moczem lub zobojętniające sok żołądkowy (zawierające wapń)   Hipofosfatemia (niedobór fosforu) Niedostateczna podaż, nadczynność przytarczyc, niedobór witaminy D, uporczywe wymioty, biegunka     Hiperfosfatemia (nadmiar fosforu) Nadmierna podaż (mleko, leki przeczyszczające z fosforanami), nadmierne wchłanianie z przewodu pokarmowego, zaburzone wydalanie przez nerki Oprac. na podst. Interna Szczeklika - mały podręcznik 2025/2026. Kto jest szczególnie narażony na zaburzenia elektrolitowe? Do czynników ryzyka zaburzeń wodno-elektrolitowych należą (American Journal of Medicine, 2013): ·         wiek: powyżej 55 lat; ·         intensywny wysiłek fizyczny (np. długotrwałe, wyczerpujące treningi sportowe); ·         wysokie temperatury powietrza; ·         zaburzenia pragnienia; ·         zaburzenie funkcji nerek; ·         cukrzyca typu 2; ·         choroby sercowo-naczyniowe, w tym: zaburzenia rytmu serca, zastoinowa niewydolnością serca; ·         zaburzenia żołądkowo-jelitowe; ·         choroby endokrynologiczne; ·         zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej; ·         leki, np. moczopędne. Objawy zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej Obraz kliniczny zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej zależy od ich rodzaju i stopnia nasilenia. Objawy zaburzeń elektrolitowych obejmują szeroki zakres symptomów – od ogólnego osłabienia i nudności przez zaburzenia rytmu serca, zmiany ciśnienia tętniczego i zmiany w EKG po zaburzenia prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego (drgawki, splątanie, zaburzenia świadomości, śpiączka). Przewodnienie może przebiegać z obrzękami i pogorszeniem samopoczucia, nadciśnieniem tętniczym, niewydolnością lewokomorową mięśnia sercowego, skurczami mięśni, drgawkami, śpiączką. Odwodnieniu mogą towarzyszyć: ·         uczucie pragnienia, ·         zaburzenia koncentracji i funkcji poznawczych, ·         suchość błon śluzowych i skóry, ·         tachykardia, ·         ból głowy, ·         obniżenie ciśnienia tętniczego krwi, ·         omdlenia, ·         ograniczenie diurezy (wydalania moczu), ·         zawroty głowy, ·         zaburzenia świadomości, ·         śpiączka.  Jak zdiagnozować zaburzenia elektrolitowe? Podstawą diagnostyki zaburzeń gospodarki elektrolitowej jest badanie lekarskie: dokładny wywiad i badanie fizykalne. Informacje z wywiadu, np. o chorobach podstawowych lub stosowanych lekach, mogą zasugerować przyczynę zaburzeń elektrolitowych i tempo ich narastania. Zmiana masy ciała może być parametrem zmiany objętości całkowitej wody ustroju. Pomiar ciśnienia tętniczego krwi i tętna ułatwia ocenę przestrzeni wodnej śródnaczyniowej. Na podstawie badania lekarskiego ustalane są badania dodatkowe, w tym: ·         oznaczenie poziomu elektrolitów we krwi (jonogram); ·         stężenie mocznika i kreatyniny we krwi (ocena wydolności nerek); ·         stężenie białka całkowitego i albuminy we krwi (istotne dla gospodarki wodnej); ·         morfologię krwi obwodowej; ·         badanie ogólne moczu (ciężar właściwy); ·         dobowa zbiórka moczu (ocena wydalania elektrolitów przez nerki); ·         w niektórych przypadkach: EKG, USG, ocena stężeń hormonów regulujących gospodarkę elektrolitową.  Postępowanie w zaburzeniach gospodarki wodno-elektrolitowej  Postępowanie w zaburzeniach elektrolitowych i zaburzeniach gospodarki wodnej prowadzone jest pod kontrolą lekarza. Jego celem jest wyrównanie nieprawidłowości gospodarki wodno-elektrolitowej. Postępowanie zależy od nasilenia objawów, czasu trwania, tempa narastania i ryzyka powikłań. Jeśli to możliwe, powinno być ukierunkowane na przyczynę – czynnik wywołujący upośledzenie homeostazy wodno-elektrolitowej. Zdecydowana większość przypadków zaburzeń dotyczy odwodnienia, które może współwystępować z nieprawidłowościami elektrolitowymi (Adult Dehydration, StatPearls 2025). Celem postępowania jest wyrównanie strat wody i elektrolitów oraz zapobieganie ewentualnym powikłaniom. W lekkim i umiarkowanym odwodnieniu często wystarczające jest podawanie doustnych płynów nawadniających (DPN), które – prócz nawadniania – zapobiegają wystąpieniu poważnych zaburzeń jonowych. W przypadku stwierdzenia niedoboru elektrolitów, może być konieczna ich suplementacja. W stanach ciężkich niezbędna jest hospitalizacja, nawadnianie dożylne (w celu przywrócenia objętości krwi krążącej) i ścisłe monitorowanie parametrów życiowych. Bardzo ciężkie zaburzenia wodno-elektrolitowe, które mogą stanowić zagrożenie życia (z poważnymi objawami ze strony ośrodkowego układu nerwowego i układu sercowo-naczyniowego), mogą wymagać indywidualnego schematu postępowania. Jak zapobiegać zaburzeniom elektrolitowym? Stan równowagi gospodarki wodno-elektrolitowej wymaga utrzymywania właściwego poziomu wody i podstawowych jonów (sodu, potasu, wapnia, magnezu, fosforanów i chlorków). Przypominamy, że zgodnie z polskimi Normami (2024), u zdrowych osób dorosłych. wystarczające dzienne spożycie wody wynosi: ·         2500 ml (dla mężczyzn); ·         2000 (dla kobiet). Regularne badania profilaktyczne, aktywny tryb życia, zbilansowana dieta bogata w warzywa i owoce, unikanie używek i – oczywiście – odpowiednie nawodnienie służą zdrowiu, również zdrowiu nerek. Prawidłowa czynność nerek jest filarem profilaktyki zaburzeń elektrolitowych. Jeśli nie ma możliwości pokrycia zapotrzebowania na niektóre składniki dietą lub gdy wystąpią ich niedobory, można rozważyć suplementację. Wcześniej warto skonsultować się z lekarzem, farmaceutą lub dietetykiem. Osoby chore lub leczone farmakologicznie przed zastosowaniem suplementów diety powinny obligatoryjnie zasięgnąć porady lekarskiej.      Warto zapamiętać: 1.  Zaburzenia wodno-elektrolitowe obejmują szeroki zakres nieprawidłowości wynikających z upośledzenia gospodarki płynowej i elektrolitowej ustroju. 2.  Wśród ich najczęstszych przyczyn wymienia się utratę płynów na skutek biegunek, uporczywych wymiotów lub stosowania niektórych leków. 3.  Objawy zaburzeń wodno-elektrolitowych zależą od ich rodzaju. W skrajnych przypadkach mogą zagrażać życiu. 4.  Profilaktyka zaburzeń wodno-elektrolitowych obejmuje właściwą podaż płynów i elektrolitów oraz prozdrowotny tryb życia.     Źródła:  Taylor K, Tripathi AK. Adult Dehydration. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Frith J. New horizons in the diagnosis and management of dehydration. Age Ageing. 2023;52(10):afad193. Liamis G, Rodenburg EM, Hofman A, Zietse R, Stricker BH, Hoorn EJ. Electrolyte disorders in community subjects: prevalence and risk factors. Am J Med. 2013;126(3):256-63. Shrimanker I, Bhattarai S. Electrolytes. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. National Research Council (US) Subcommittee on the Tenth Edition of the Recommended Dietary Allowances. Recommended Dietary Allowances: 10th Edition. Washington (DC): National Academies Press (US); 1989. 11, Water and Electrolytes. Castera MR, Borhade MB. Fluid Management. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Open Resources for Nursing (Open RN); Ernstmeyer K, Christman E, editors. Nursing Fundamentals [Internet]. Eau Claire (WI): Chippewa Valley Technical College; 2021. Chapter 15 Fluids and Electrolytes. Yun G, Baek SH, Kim S. Evaluation and management of hypernatremia in adults: clinical perspectives. Korean J Intern Med. 2023;38(3):290-302. Tobias A, Ballard BD, Mohiuddin SS. Physiology, Water Balance. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Brinkman JE, Dorius B, Sharma S. Physiology, Body Fluids. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 R M K, Sekar M. A Comprehensive Review of Electrolyte Imbalances and Their Applied Aspects in Dermatology. Cureus. 2025;17(3):e81353. Duława J. Vademecum medycyny wewnętrznej. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015. Szczeklik A, Gajewski P. Interna Szczeklika - mały podręcznik 2025/2026, Medycyna Praktyczna, Kraków 2025. Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H. Normy żywienia dla populacji Polski. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 2024. Gawęcki J. Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. T. 1. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2022. Kościelniak B, Tomasik P. Parametry krytyczne – jony. Medycyna Praktyczna - Praktyka kliniczna - Badania laboratoryjne, Kraków 2017. Błaszczyk U, Zalejska-Fiolka JE. Gospodarka wodno-elektrolitowa. W: Podstawy biochemii dla ratownictwa medycznego z elementami patobiochemii stanów nagłych, Birkner E, Kasperczyk S (red.). Śląski Uniwersytet Medyczny, Katowice 2011. Budziszewska BK. Zaburzenia metaboliczne i wodno-elektrolitowe u pacjentów z hematologicznymi chorobami nowotworowymi. Hematologia. 2018;9(1):22–37. Ścisło L. Pielęgniarstwo chirurgiczne. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2020. Grenda R, Kawalec W, Kulus M. Pediatria. Tom 1-2. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2024. Kosieradzki M, Rowiński W. Chirurgia ogólna dla stomatologów. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006. Buda P, Książyk J. Leczenie zaburzeń wodno‑elektrolitowych w ostrej biegunce u dzieci. Standardy Medyczne/pediatria. 2011; 8:747–753. Psychogios N, Hau DD, Peng J, Guo AC, Mandal R, Bouatra S, Sinelnikov I, Krishnamurthy R, Eisner R, Gautam B, Young N, Xia J, Knox C, Dong E, Huang P, Hollander Z, Pedersen TL, Smith SR, Bamforth F, Greiner R, McManus B, Newman JW, Goodfriend T, Wishart DS. The human serum metabolome. PLoS One. 2011;6(2):e16957. Soleimani A, Foroozanfard F, Tamadon MR. Evaluation of water and electrolytes disorders in severe acute diarrhea patients treated by WHO protocol in eight large hospitals in Tehran; a nephrology viewpoint. J Renal Inj Prev. 2016;6(2):109-112.  
Probiotyk przed czy po antybiotyku?

Probiotyk przed czy po antybiotyku?

Antybiotyki są jednymi z najczęściej przepisywanych leków na świecie – każdy z nich może wywołać biegunkę. Zapobieganie biegunce poantybiotykowej (AAD) należy do najlepiej udokumentowanych zastosowań probiotyków. Dowody naukowe wskazują na korzyści z podania Saccharomyces boulardii lub Lacticaseibacillus rhamnosus GG w ciągu 2 pierwszych dni antybiotykoterapii. Kiedy brać probiotyk? Wskazania do stosowania Probiotyki to żywe kultury bakterii lub drożdży, które – przyjmowane w odpowiedniej ilości – wywierają korzystny wpływ na prawidłowe funkcjonowanie organizmu.  Wyniki wielu dużych badań klinicznych (z udziałem ludzi) wskazują na korzyści zdrowotne z zastosowania probiotyku w profilaktyce i łagodzeniu biegunek o różnej etiologii (przyczynie). U pewnych grup pacjentów szczepy probiotyczne mogą wpływać na zmniejszenie problemów trawiennych (np. wzdęć). Wg wytycznych World Gastroenterology Organization (WGO) z 2023 r., przyjmowanie probiotyków może być wskazane: ·         w zapobieganiu biegunce związanej z antybiotykoterapią; ·         w przebiegu ostrej biegunki infekcyjnej u dzieci (łagodzenie objawów i skracanie czasu trwania o 1 dzień); ·         w profilaktyce biegunki związanej z zakażeniem Clostridium difficile u pacjentów stosujących antybiotyk (niemal 30% przypadków biegunki poantybiotykowej spowodowana jest przez C. difficile); ·         w zespole jelita drażliwego (łagodzenie problemów trawiennych i poprawa jakości życia). Szczepy probiotyczne mogą wpływać na barierę jelitową, układ odpornościowy i normalizować odpowiedź immunologiczną. Dlaczego trzeba stosować preparaty osłonowe przy przyjmowaniu antybiotyku? Podstawowym celem stosowania probiotyków jest modyfikacja składu i funkcji flory jelitowej, wpływająca na prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Klasycznym przykładem takiego postępowania jest profilaktyczne podawanie probiotyku jako osłony przed antybiotykiem. Amerykańskie National Institutes of Health (NIH) wskazują, że antybiotykoterapia zaburza skład mikrobiomu jelitowego, zwiększając ryzyko wystąpienia biegunki poantybiotykowej (Antibiotic Associated Diarrhea, AAD). Według danych epidemiologicznych, nawet co trzeci pacjent stosujący antybiotyki cierpi na AAD. Objawy biegunki poantybiotykowej mogą pojawić się kilka godzin po podaniu pierwszej dawki antybiotyku lub nawet kilka miesięcy po zakończeniu antybiotykoterapii. Najbardziej zagrożone są dzieci do 2. roku życia, seniorzy (>65 lat) i pacjenci hospitalizowani. Wg szacunków, antybiotyki należą do najczęściej przepisywanych leków na świecie. Potencjalnie każdy z nich może wywołać ostrą biegunkę. Jednak antybiotyki o szerokim spektrum działania (np. erytromycyna, penicylina) generują większe ryzyko AAD niż te o wąskim spektrum. Kiedy brać probiotyk? Zgodnie z aktualnymi wytycznymi towarzystw naukowych, podczas antybiotykoterapii (zarówno u dzieci, jak i dorosłych) warto rozważyć podawanie probiotyków o udokumentowanym działaniu w profilaktyce AAD. Dowody naukowe wskazują na skuteczność stosowania szczepu Saccharomyces boulardii lub Lacticaseibacillus rhamnosus GG jako osłony przed antybiotykiem (w celu zapobiegania AAD). Probiotyk przed czy po antybiotyku – kiedy go stosować? Jak brać osłonę przy antybiotyku? Zaleca się podać probiotyk jak najwcześniej po rozpoczęciu antybiotykoterapii, najlepiej w ciągu 2 pierwszych dni. Można przyjmować probiotyk przed czy po antybiotyku? Dowolnie (przed lub po antybiotyku) – należy jednak pamiętać o zachowaniu co najmniej 2 godzin odstępu między probiotykiem a antybiotykiem. Liczba żywych drobnoustrojów w produkcie podawana jest w jednostkach tworzących kolonie (CFU; colony forming units). Wiele suplementów probiotycznych zawiera od 1 do 10 miliardów CFU w porcji (np. w 1 kapsułce). Sugeruje się podawanie dawek, które w badaniach klinicznych wykazały korzystny wpływ na organizm. Po jakim czasie po antybiotyku warto sięgnąć po probiotyk? Jak podawać probiotyk – przed czy po antybiotyku? Producenci najczęściej zalecają przyjmować probiotyk 2-3 godziny przed lub po zażyciu antybiotyku. Czy probiotyk można brać razem z antybiotykiem? Wyniki badań naukowych wykazują, że wiele dobroczynnych bakterii jest wrażliwa na powszechnie stosowane antybiotyki. Przyjmowanie probiotyku łącznie z antybiotykiem mogłoby niekorzystnie wpłynąć na działanie i żywotność mikroorganizmów. Po jakim czasie od antybiotyku probiotyk działa najskuteczniej? Amerykańskie NIH wskazują, że rozpoczęcie przyjmowania probiotyków w ciągu 2 dni od pierwszej dawki antybiotyku może skuteczniej zapobiegać biegunce poantybiotykowej niż zastosowanie ich później. Ile razy dziennie probiotyk przy antybiotyku? Jak brać osłonę przy antybiotyku? Ile razy dziennie? WGO, opierając się na dużych badaniach klinicznych wysokiej jakości, najczęściej zaleca przyjmować probiotyk 1, 2 lub 3 razy dziennie – zależnie od wieku, wskazania (problemu zdrowotnego) i szczepu (lub mieszanki szczepów).   Probiotyk przy antybiotykoterapii – zastosowanie u dorosłych (WGO)   Wskazanie Probiotyk/szczep probiotyczny dawkowanie dzienne i częstotliwość podawania   Profilaktyka biegunki poantybiotykowej (AAD) Lacticaseibacillus rhamnosus GG 1010 cfu – 2 razy dziennie Saccharomyces boulardii 5 x 109 cfu lub 250 mg – 2 razy dziennie Profilaktyka biegunki związanej z C. difficile Saccharomyces boulardii 109 cfu lub 250 mg – 2 razy dziennie CFU; colony forming units – jednostki tworzące kolonie (liczba żywych drobnoustrojów) Jak długo brać probiotyk po antybiotyku? Jak długo brać probiotyk po antybiotyku? Amerykańskie NIH przywołują polskie badanie (metaanalizę z 2015 r.), która objęła blisko 1500 osób (dzieci i dorosłych). Podawanie  Lacticaseibacillus rhamnosus GG pacjentom leczonym antybiotykami przez okres od 10 dni do 3 miesięcy zmniejszyło ryzyko AAD z 22,4% do 12,3%. W wytycznych WGO czas stosowania probiotyku przy antybiotyku zależy m.in. od szczepu (lub szczepów) i wieku (dziecko, osoba dorosła). Zatem jak długo brać probiotyk po antybiotyku? WGO wskazuje na korzyści z podawania probiotyku: ·         przez cały okres antybiotykoterapii; ·         przez cały czas leczenia antybiotykiem oraz przez 7 dni po zakończeniu antybiotykoterapii. Probiotyki w profilaktyce biegunki poantybiotykowej u dzieci (WGO)   Probiotyk/szczep Dawkowanie Saccharomyces boulardii ≥ 5 miliardów cfu na dobę, przez cały czas antybiotykoterapii Lacticaseibacillus rhamnosus GG ≥ 5 miliardów cfu na dobę, przez cały czas antybiotykoterapii CFU; colony forming units – jednostki tworzące kolonie Jak zażywać probiotyk? Jak brać probiotyk przy antybiotyku? Preparaty probiotyczne należy zażywać zgodnie z zaleceniami lekarza lub producenta. Jak stosować probiotyk – przed czy po antybiotyku? Powinno się zachować 2-3 godziny odstępu między dawką antybiotyku a probiotyku. Można przyjmować probiotyk przed czy po jedzeniu? Zaleca się przyjmować probiotyk podczas posiłku. Dzięki temu można zwiększyć przeżywalność dobroczynnych bakterii w niekorzystnych warunkach przewodu pokarmowego. Przed rozpoczęciem stosowania probiotyku warto skonsultować się z lekarzem, farmaceutą lub dietetykiem. Przyjmować probiotyk przed czy po jedzeniu? Korzystniej stosować probiotyk przed czy po jedzeniu? Słoweńscy naukowcy w nowym badaniu eksperymentalnym (2024) potwierdzili wyniki kanadyjskiej analizy (2011). Probiotyki warto przyjmować z posiłkiem zawierającym nawet niewielką ilość tłuszczu, np. owsianką na mleku. Owsianka gotowana na mleku działała ochronnie na mikroorganizmy probiotyczne; ułatwiała im przetrwanie w przewodzie pokarmowym i stanowiła źródło składników odżywczych do ich wzrostu. Przyjmowanie probiotyku z sokiem owocowym wiązało się ze znacznie niższą przeżywalnością bakterii probiotycznych (sugeruje się m.in. niekorzystny wpływ kwasów organicznych). Jak brać probiotyk przy antybiotyku, by zachować jego właściwości? Nie łączyć go z gorącymi napojami lub posiłkami – większość bakterii probiotycznych ginie w temperaturze 60–85°C. Jak brać probiotyk – rano czy wieczorem? Kiedy brać probiotyk? Probiotyki można stosować niezależnie od pory dnia, ale podczas posiłku. Lepiej zażywać probiotyk rano czy wieczorem? Specjaliści Cleveland Clinic wskazują, że przyjmowanie preparatów probiotycznych podczas śniadania może stanowić optymalny wybór dla „rannych ptaszków”. Podkreślają jednak, że podanie probiotyku o każdej porze – np. podczas lunchu lub kolacji – może przynieść korzyści zdrowotne. Jaki probiotyk wybrać przy antybiotykoterapii? Kolejna polska metaanaliza (2015), która objęła 4780 dorosłych i dzieci (od 6 miesięcy do 65 lat), wykazała, że podawanie Saccharomyces boulardii podczas antybiotykoterapii zmniejszyło ryzyko AAD: ·         z 17,4% do 8,2% u dorosłych; ·         z 20,9% do 8,8% u dzieci. Kiedy brać probiotyk? WGO wskazuje na korzyści z zastosowania Saccharomyces boulardii lub Lacticaseibacillus rhamnosus GG u osób leczonych antybiotykami. Wg European Society for Paediatric Gastroenterology Hepatology and Nutrition (2023), u dzieci można stosować: ·         Saccharomyces boulardii lub Lacticaseibacillus rhamnosus GG w celu zapobiegania AAD; ·         Saccharomyces boulardii w przypadkach AAD związanego z zakażeniem Clostridium difficile.     Warto zapamiętać 1.  Antybiotyki zaburzają równowagę mikrobioty jelitowej i są częstą przyczyną biegunki. 2.  Zastosowanie probiotyku podczas antybiotykoterapii może utrzymać lub odbudować korzystny skład mikrobioty i zmniejszyć ryzyko biegunki. 3.  Zaleca się zachować minimum 2-godzinny odstęp między przyjęciem probiotyku a antybiotyku. 4.  Zastosowanie probiotyku w ciągu 2 pierwszych dni antybiotykoterapii może skuteczniej zapobiegać biegunce niż podanie go później.   Źródła: 1.  Guarner F, Sanders ME, Szajewska H, Cohen H, Eliakim R, Herrera-deGuise C, Karakan T, Merenstein D, Piscoya A, Ramakrishna B, Salminen S, Melberg J. World Gastroenterology Organisation Global Guidelines: Probiotics and Prebiotics. J Clin Gastroenterol. 2024;58(6):533-553. 2.      Guarino A, Ashkenazi S, Gendrel D, Lo Vecchio A, Shamir R, Szajewska H; European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition; European Society for Pediatric Infectious Diseases. European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition/European Society for Pediatric Infectious Diseases evidence-based guidelines for the management of acute gastroenteritis in children in Europe: update 2014. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2014;59(1):132-52. 3.      McFarland LV, Ozen M, Dinleyici EC, Goh S. Comparison of pediatric and adult antibiotic-associated diarrhea and Clostridium difficile infections. World J Gastroenterol. 2016;22(11):3078-104. 4.      National Institutes Of Health (NIH); Office of Dietary Supplements. Probiotics. Fact Sheet for Health Professionals. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Probiotics-HealthProfessional/, [dostęp: 27.10.2025]. 5.  Szajewska H, Canani RB, Guarino A, Hojsak I, Indrio F, Kolacek S, Orel R, Shamir R, Vandenplas Y, van Goudoever JB, Weizman Z; ESPGHAN Working Group for ProbioticsPrebiotics. Probiotics for the Prevention of Antibiotic-Associated Diarrhea in Children. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2016;62(3):495-506. 6.  Łukasik J, Szajewska H. Mikrobiom i dysbioza w codziennej praktyce klinicznej. Med Prakt. 2025;5:100–113. 7.  Szajewska H. Rola probiotyków w profilaktyce i leczeniu chorób przewodu pokarmowego według aktualnych wytycznych. Med Prakt. 2021;1:44–53. 8.      Szajewska H. Probiotyki – aktualny stan wiedzy i zalecenia dla praktyki klinicznej. Med Prakt. 2017;(7-8):19–37. 9.      Shahrokhi M, Nagalli S. Probiotics. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. 10.  Blaabjerg S, Artzi DM, Aabenhus R. Probiotics for the Prevention of Antibiotic-Associated Diarrhea in Outpatients-A Systematic Review and Meta-Analysis. Antibiotics (Basel). 2017;6(4):21. 11.  Goodman C, Keating G, Georgousopoulou E, Hespe C, Levett K. Probiotics for the prevention of antibiotic-associated diarrhoea: a systematic review and meta-analysis. BMJ Open. 2021;11(8):e043054. 12.  Guo Q, Goldenberg JZ, Humphrey C, El Dib R, Johnston BC. Probiotics for the prevention of pediatric antibiotic-associated diarrhea. Cochrane Database Syst Rev. 2019;4(4):CD004827. 13.  Guglielmetti S, Mora D, Gschwender M, Popp K. Randomised clinical trial: Bifidobacterium bifidum MIMBb75 significantly alleviates irritable bowel syndrome and improves quality of life--a double-blind, placebo-controlled study. Aliment Pharmacol Ther. 2011;33(10):1123-32. 14.  Ciorba MA. A gastroenterologist's guide to probiotics. Clin Gastroenterol Hepatol. 2012;10(9):960-8. 15.  Tompkins TA, Mainville I, Arcand Y. The impact of meals on a probiotic during transit through a model of the human upper gastrointestinal tract. Benef Microbes. 2011;2(4):295-303. 16.  Cleveland Clinic. When Should I Take Probiotics for Best Results? https://health.clevelandclinic.org/best-time-to-take-probiotics, [dostęp: 27.10.2025]. 17.  Merenstein DJ, Tancredi DJ, Karl JP, Krist AH, Lenoir-Wijnkoop I, Reid G, Roos S, Szajewska H, Sanders ME. Is There Evidence to Support Probiotic Use for Healthy People? Adv Nutr. 2024;15(8):100265. 18.  Treven P, Paveljšek D, Bogovič Matijašić B, Mohar Lorbeg P. The Effect of Food Matrix Taken with Probiotics on the Survival of Commercial Probiotics in Simulation of Gastrointestinal Digestion. Foods. 2024;13(19):3135. 19.  Szajewska H, Berni Canani R, Domellöf M, Guarino A, Hojsak I, Indrio F, Lo Vecchio A, Mihatsch WA, Mosca A, Orel R, Salvatore S, Shamir R, van den Akker CHP, van Goudoever JB, Vandenplas Y, Weizman Z; ESPGHAN Special Interest Group on Gut Microbiota and Modifications. Probiotics for the Management of Pediatric Gastrointestinal Disorders: Position Paper of the ESPGHAN Special Interest Group on Gut Microbiota and Modifications. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2023;76(2):232-247. 20.  Szajewska H, Kołodziej M. Systematic review with meta-analysis: Saccharomyces boulardii in the prevention of antibiotic-associated diarrhoea. Aliment Pharmacol Ther. 2015;42(7):793-801. 21.  Szajewska H, Kołodziej M. Systematic review with meta-analysis: Lactobacillus rhamnosus GG in the prevention of antibiotic-associated diarrhoea in children and adults. Aliment Pharmacol Ther. 2015;42(10):1149-57.  
Elektrolity dla dzieci – kiedy i jak je stosować?

Elektrolity dla dzieci – kiedy i jak je stosować?

Woda stanowi istotne źródło elektrolitów; jej odpowiednia podaż jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania organizmu dzieci i młodzieży. Zjonizowana postać składników mineralnych (występujących w wodzie) decyduje o ich wysokiej biodostępności. Stopień nawodnienia organizmu ma bezpośredni wpływ na homeostazę wodno-elektrolitową; niedobór wody prowadzi do zaburzeń tej równowagi. Dzieci są bardziej podatne na odwodnienie, czynnikiem ryzyka jest m.in wyższe zapotrzebowanie na wodę u niemowląt i nastolatków. Ryzyko wzrasta szczególnie w przebiegu chorób zwiększających zapotrzebowanie na płyny. W stanach niedoborowych lekarz może zalecić podanie płynów nawadniających i suplementację elektrolitów. Jakie są przyczyny odwodnienia u dzieci? Zawartość wody w ustroju zmienia się z wiekiem; u noworodka stanowi 78% masy ciała, u niemowlęcia w 1. półroczu życia – 72%, a u dziecka w 2. roku życia – 65% (Problemy Higieny i Epidemiologii, 2013). Organizm nieustannie traci wodę (m.in. z moczem, potem, wydychanym powietrzem); straty wody są ściśle związane z utratą elektrolitów, w szczególności sodu i potasu. Proporcje strat wody w stosunku do elektrolitów określają typ odwodnienia u dzieci (Propedeutyka pediatrii, 2009): ·         izotoniczne (utrata takich samych ilości wody i elektrolitów) – wskutek ostrej biegunki, wymiotów, utraty krwi; ·         hipotoniczne (utrata elektrolitów przewyższa utratę wody) – w przebiegu chorób z nerkową utratą sodu (wrodzony przerost nadnerczy, przewlekłe zapalenie nerek); ·         hipertoniczne (utrata wody przeważa nad utratą elektrolitów) – niedostateczne spożycie wody i jej nadmierna utrata, np. przez skórę, płuca, przewód pokarmowy (wodniste biegunki) i nerki (moczówka prosta, cukrzyca); Zgodnie z Zaleceniami Polskiego Towarzystwa Żywienia Klinicznego Dzieci (PTŻKD, 2021), nawodnienie warunkuje prawidłowe funkcjonowanie organizmu i jest szczególnie istotne u niemowląt i nastolatków (z uwagi na zwiększone zapotrzebowanie na wodę). Czynnikiem ryzyka odwodnienia u dzieci może być również nadwaga i otyłość (nadmiar tkanki tłuszczowej). Objawy odwodnienia u dzieci Najmłodsze dzieci (Propedeutyka pediatrii, 2009) są szczególnie wrażliwe na zmiany zawartości wody w organizmie. Utrata masy ciała do 5% wiąże się z łagodnymi objawami odwodnienia u niemowlaka. Ubytek masy ciała rzędu 5-10% klasyfikowany jest jako odwodnienie umiarkowane, a powyżej 10-15% – jako ciężkie. U dzieci starszych zawartość wody w ustroju stanowi mniejszy odsetek masy ciała (w porównaniu do niemowląt). Dlatego w tej grupie objawy odwodnienia ujawniają się przy procentowo mniejszej utracie wody – odpowiednio 3, 6 i 9%. W warunkach zdrowia skóra jest napięta i elastyczna. Utrata płynów manifestuje się jej suchością i zmniejszonym napięciem. Jak rozpoznać odwodnienie u niemowlaka? U najmłodszych dzieci obserwuje się zapadnięcie ciemiączka; często również brzucha (Propedeutyka pediatrii, 2009).     Objawy odwodnienia u dziecka – zależnie od stopnia odwodnienia   Objawy Odwodnienie łagodne Odwodnienie umiarkowane Odwodnienie ciężkie         Stan ogólny     Niemowlęta i małe dzieci       Niepokój, pobudzenie, pragnienie może być zwiększone   Pragnienie, niepokój/senność, nadwrażliwość dotykowa Senność; kończyny zimne, wiotkie, sine i spocone; możliwa śpiączka     Dzieci starsze Pragnienie, niepokój niedociśnienie ortostatyczne (spadek ciśnienia tętniczego przy zmianie pozycji na stojącą) Kończyny zimne i sine, pomarszczona skóra na palcach stóp i dłoni; skurcze mięśni Tętno Prawidłowe Szybsze i słabe Szybkie, czasem niewyczuwalne Oddech Prawidłowy Głęboki, czasem przyspieszony Głęboki i szybki Ciemiączko Prawidłowe Zapadające się Zapadnięte Ciśnienie tętnicze Prawidłowe Prawidłowe lub obniżone Obniżone Elastyczność skóry Fałd skórny wygładza się natychmiast Fałd wygładza się wolniej Fałd wygładza się bardzo wolno (> 2 s) Gałki oczne Prawidłowe Zapadające się Zapadnięte Łzy Obecne Ograniczone Nieobecne Błony śluzowe Wilgotne Suche Bardzo suche Diureza (wydalanie moczu) Prawidłowa Zmniejszona Bezmocz Utrata masy ciała Niemowlęta <5% 5-10% >10-15% Starsze dzieci <3% 3-6% >6-9% Oprac. na podst. Propedeutyka pediatrii, PZWL 2009; Pediatria po Dyplomie 2018.   Od którego roku życia podawać dziecku elektrolity? Przed włączeniem suplementacji elektrolitów dla dzieci – zwłaszcza najmłodszych – należy zasięgnąć porady pediatry. Nieuzasadniona suplementacja, bez potwierdzenia niedoborów i rzeczywistych potrzeb, może wywierać niekorzystny wpływ na organizm (Normy żywienia dla populacji Polski, 2024; Elektrolity, Medycyna Praktyczna 2025). Zgodnie z zaleceniami Instytutu Żywności i Żywienia (IŻŻ, 2019), źródłem elektrolitów dla dzieci powinna być prawidłowa dieta i woda (m.in.mineralna i źródlana). Według rekomendacji PTŻKD i NFZ, dzieciom do 1. roku życia nie należy podawać innych napojów niż mleko matki lub mleko modyfikowane i woda. Do 6. miesiąca życia mleko matki (lub mleko modyfikowane) w pełni zaspokajają zapotrzebowanie na wodę i składniki odżywcze, w tym na elektrolity dla dzieci. Zwykle od 2. półrocza wprowadza się inne płyny – odpowiednie są czyste wody źródlane lub mineralne niskozmineralizowane (bezpieczne pod kątem mikrobiologicznym i chemicznym). Według zaleceń NFZ, w 1. roku życia przeciwwskazane jest podawanie mleka krowiego (a także koziego i owczego) – z uwagi na niekorzystny skład elektrolitów dla niemowląt. Od kiedy można je wprowadzać do diety? Po 12. miesiącu życia – ale z ograniczeniem spożycia mleko owczego i koziego. Mleko krowie (Pediatria, 2024) zawiera więcej składników mineralnych niż mleko matki – szczególnie sodu – i stanowi większe obciążenie osmotyczne dla nerek najmłodszych dzieci. Ponadto proporcje wapnia do fosforanów (inne niż w mleku kobiecym) niekorzystnie wpływają na wchłanianie ważnych elektrolitów dla niemowląt, np. wapnia (co może zaburzać procesy mineralizacji tkanki kostnej).   Elektrolity dla dzieci w mleku matki a skład mleka krowiego – porównanie   Składniki Mleko matki [mg/100 ml] Mleko krowie [mg/100 ml] Wapń 25-35 118 Fosfor 13-16 85 Potas 55 138 Sód 15 43 Oprac. na podst. Pediatria, PZWL 2024.   Jak podawać elektrolity dziecku? Ile elektrolitów dziennie należy przyjmować i kiedy pić elektrolity? Suplementacja elektrolitów dla dzieci może być wskazana w konkretnych stanach chorobowych (np. w ostrej biegunce) lub z powodu stosowanej farmakoterapii. Zasadność suplementacji i indywidualne dawkowanie (stosownie do wieku) ustala lekarz (Medycyna Praktyczna 2025). Jak podawać elektrolity dziecku? Lekarz – na podstawie obrazu klinicznego, stwierdzonych niedoborów i czynnika przyczynowego – może zalecić podanie elektrolitów na odwodnienie (ESPGHAN 2014; Medycyna Praktyczna 2025): ·         drogą doustną – doustne płyny nawadniające dla dzieci (DPN); ·         przez zgłębnik nosowo-żołądkowy (sondę) – uzupełnianie elektrolitów dla dzieci przy wymiotach (intensywnych); ·         drogą dożylną (wlew zawierający glukozę i elektrolity dla dzieci). Zgodnie z rekomendacją PTŻKD i NFZ, optymalnym płynem do picia jest woda, w tym woda źródlana lub mineralna niskozmineralizowana. Po 6. miesiącu życia Narodowe Centrum Edukacji i Żywienia (2023) zaleca rozpocząć próby podawania wody z otwartego kubeczka – niedużego, lekkiego i z małą ilością wody (by ułatwić dziecku naukę popijania).   Dzienne zapotrzebowanie na wodę (zależnie od wieku) – na poziomie wystarczającego spożycia (AI)  [ml/dobę] Wiek Woda (z napojów i żywności) Niemowlęta 6–11 miesięcy   800–1000 Dzieci 1–3 lata 4–6 lat 7–9 lat   1250 1600 1750 Chłopcy 10–12 lat 13–15 lat 16–18 lat   2100 2350 2500 Dziewczęta 10–12 lat 13–15 lat 16–18 lat   1900 1950 2000 Oprac. na podst. Normy żywienia 2024.   Jak dbać o odpowiednie nawodnienie dziecka? Zgodnie z zaleceniami Instytutu Żywności i Żywienia (Piramida Zdrowego Żywienia i Stylu Życia Dzieci i Młodzieży, 2019; Medycyna Praktyczna, 2024), u zdrowych dzieci w wieku 4-18 lat źródłami płynów i elektrolitów powinny być: ·         Woda: szczególnie istotna w piramidzie żywienia (minimum 1,5 l dziennie, zależnie od wieku): u niemowląt i najmłodszych dzieci: woda źródlana lub naturalna woda mineralna niskozmineralizowana (całkowite stężenie soli mineralnych <500 mg/l), ubogosodowa, ubogosiarczanowa; u starszych dzieci i młodzieży: zarówno źródlana, jak mineralna (w tym wysoko-, średnio- lub niskozmineralizowana). ·         Warzywa i owoce (w stosunku 3:1): szczególnie świeże i surowe – jako źródło wody i składników odżywczych, w tym elektrolitów, m.in. magnezu, potasu i sodu. ·         Świeżo wyciskane lub przecierowe soki z warzyw i owoców – jako składnik zastępczy 1 porcji warzyw lub 0,5–1 porcji owoców oraz alternatywne źródło niektórych składników i elektrolitów dla dzieci od 1. roku życia (korzystniejsze jest spożycie świeżych warzyw i owoców). Soków 100% nie należy podawać niemowlętom; u starszych dzieci zaleca się ograniczać ich podaż: 1–3 lat do <100 ml/dobę,  4–10 lat do <150 ml/dobę, >10 lat do <200 ml/dobę. ·         Mleko i produkty mleczne (minimum 3 porcje dziennie) – bogate w elektrolity dla dzieci: wapń, magnez, potas. ·         Zalecanymi źródłami elektrolitów dla dzieci są też m.in.: orzechy (potas, fosfor, wapń, magnez)  rośliny strączkowe (fosfor, wapń)  ryby (fosfor, potas, magnez)  zboża i produkty zbożowe (magnez, potas, fosfor).   Czy elektrolity można przedawkować?  Wskazania do suplementacji elektrolitów dla dzieci powinno się skonsultować z lekarzem pediatrą. W uzasadnionych przypadkach (jak np. rozpoznane niedobory elektrolitów dla dzieci przy biegunce) suplementy diety mogą tylko okresowo uzupełniać codzienną dietę (Normy, 2024). Czy elektrolity można przedawkować? Tak – przedawkowanie (Medycyna Praktyczna, 2025) jest szczególnie niebezpieczne (obarczone ryzykiem poważnych powikłań) u osób: z upośledzeniem czynności nerek; ·         przyjmujących leki, które mogą modyfikować stężenie elektrolitów we krwi. Suplementacja indywidualna – „na własną rękę” (Normy, 2024) zwiększa ryzyko: interakcji z innymi składnikami diety lub lekami; przekroczenia górnych tolerowanych (bezpiecznych) poziomów spożycia (UL); przypadki nadmiernego spożycia składnika (np. magnezu) – pochodzącego z diety i suplementów – obserwowano u dzieci w różnych krajach; niekorzystne jest m.in. nadmierne spożycie wapnia.     Warto zapamiętać: 1.     Wśród przyczyn odwodnienia u dzieci wymienia się choroby nerek, biegunki, wymioty i otyłość. 2.     Odwodnienie u dzieci może objawiać się suchością skóry i błon śluzowych, ograniczoną diurezą i potliwością; u niemowląt niepokojące jest zapadające się ciemiączko. 3.     Źródłem płynów i elektrolitów powinna być woda (w tym źródlana lub mineralna niskozmineralizowana) i prawidłowa dieta (bogata w świeże warzywa i owoce). 4.     Wskazania do suplementacji elektrolitów u dzieci należy skonsultować z lekarzem.     Źródła: Książyk J, Szlagatys-Sidorkiewicz A, Toporowska-Kowalska E, Romanowska H, Kierkuś J, Świder M, Borkowska A. Woda i napoje w żywieniu dzieci. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Żywienia Klinicznego Dzieci. Standardy Medyczne/Pediatria. 2021;18:529-533. Guarino A, Ashkenazi S, Gendrel D, Lo Vecchio A, Shamir R, Szajewska H; European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition; European Society for Pediatric Infectious Diseases. European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition/European Society for Pediatric Infectious Diseases evidence-based guidelines for the management of acute gastroenteritis in children in Europe: update 2014. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2014;59(1):132-52. Krawczyński M. Propedeutyka pediatrii. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2009. Grenda R, Kawalec M, Kulus W (red.). Pediatria. Tom 1-2. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2024. Chouraqui JP. Children's water intake and hydration: a public health issue. Nutr Rev. 2023;81(5):610-624. MacDonald E, McCormack S. Ondansetron and Oral Rehydration Therapy in Pediatric Patients with Dehydration: A Review of Clinical Effectiveness. Ottawa (ON): Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health; 2020. Manual for the Health Care of Children in Humanitarian Emergencies. Geneva: World Health Organization; 2008. 3, Diarrhoea and dehydration. Faizan U, Rouster AS. Nutrition and Hydration Requirements In Children and Adults. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Meyers RS. Pediatric fluid and electrolyte therapy. J Pediatr Pharmacol Ther. 2009;14(4):204-11. Daley SF, Avva U. Pediatric Dehydration. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Gorelick MH, Shaw KN, Murphy KO. Validity and reliability of clinical signs in the diagnosis of dehydration in children. Pediatrics. 1997;99(5):E6. Kight BP, Waseem M. Pediatric Fluid Management. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Tkaczyk M. Algorytm postępowania z dzieckiem odwodnionym. Pediatria po Dyplomie. 2018;02. Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H. Normy żywienia dla populacji Polski. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 2024. Rachtan-Janicka J. Piramida żywienia. W: Szajewska H, Horvath A (red.): Żywienie i leczenie żywieniowe dzieci i młodzieży. Medycyna Praktyczna, Kraków 2024. Weker H, Więch M. Woda w żywieniu najmłodszych dzieci – jej znaczenie i kryteria wyboru. Probl Hig Epidemiol. 2013;94(4):766-768. Wiercińska M; Medycyna Praktyczna (2025). Elektrolity – co to, niedobór, kiedy pić elektrolity. https://www.mp.pl/pacjent/zdrowy_czlowiek/380736,elektrolity-co-to-niedobor-kiedy-pic-elektrolity, [dostęp: 14.12.2025]. Kowalska-Bąbik J; Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, NCEŻ (2023). Rozszerzanie diety – woda i napoje w diecie niemowlaka. https://ncez.pzh.gov.pl/ciaza-i-macierzynstwo/karmienie/rozszerzanie-diety-woda-i-napoje-w-diecie-niemowlaka/, [dostęp: 14.12.2025]. Narodowy Fundusz Zdrowia, Diety NFZ. Woda i napoje w diecie małych dzieci. https://diety.nfz.gov.pl/porady/ciaza-i-dziecko/woda-i-napoje-w-diecie-malych-dzieci, [dostęp: 14.12.2025]. Santillanes G, Rose E. Evaluation and Management of Dehydration in Children. Emerg Med Clin North Am. 2018;36(2):259-273. Januszko O, Madej D, Postaleniec E, Brzozowska A, Pietruszka B, Kałuża J. Spożycie składników mineralnych z wodą pitną przez młode kobiety. Rocz Panstw Zakl Hig. 2012;63:43-50. Aghsaeifard Z, Heidari G, Alizadeh R. Understanding the use of oral rehydration therapy: A narrative review from clinical practice to main recommendations. Health Sci Rep. 2022;5(5):e827. Zborowski M, Skotnicka M. The Role of Hydration in Children and Adolescents-A Theoretical Framework for Reviewing Recommendations, Models, and Empirical Studies. Nutrients. 2025;17(17):2841. Iro MA, Sell T, Brown N, Maitland K. Rapid intravenous rehydration of children with acute gastroenteritis and dehydration: a systematic review and meta-analysis. BMC Pediatr. 2018;18(1):44. Suh H, Kavouras SA. Water intake and hydration state in children. Eur J Nutr. 2019;58(2):475-496.  
Jak dbać o układ pokarmowy? Jak poprawić trawienie?

Jak dbać o układ pokarmowy? Jak poprawić trawienie?

Prawidłowa dieta, odporność emocjonalna i regularna aktywność fizyczna sprzyjają zdrowiu układu pokarmowego i jelit. Wiele czynników związanych ze stylem życia wpływa nie tylko na układ trawienny i skład mikrobioty jelitowej, ale też na ogólny stan organizmu, długość i jakość życia. W oparciu o badania naukowe podpowiadamy, jak dbać o układ pokarmowy i minimalizować ryzyko chorób cywilizacyjnych.  Budowa i funkcje układu pokarmowego Układ pokarmowy człowieka jest układem współdziałających narządów, które odpowiadają za pobieranie, trawienie i wchłanianie pokarmu oraz usuwanie niestrawionych resztek pożywienia. Podstawowe funkcje układu pokarmowego polegają na dostarczaniu wody i substancji odżywczych. Duże znaczenie przypisuje się również ochronnej roli przewodu pokarmowego, który stanowi barierę między organizmem a środowiskiem zewnętrznym. Przewód pokarmowy zbudowany jest z: ·         jamy ustnej, w której: pokarm ulega rozdrobnieniu i zmieszaniu ze śliną, rozpoczyna się proces trawienia tłuszczów i węglowodanów, formowany jest kęs; ·         gardła; ·         przełyku; ·         żołądka – odpowiedzialnego za produkcję soków żołądkowych (rozpoczynającego proces trawienia białek); ·         jelita cienkiego (dwunastnicy, jelita czczego, jelita krętego), w którym odbywa się trawienie i wchłanianie składników pokarmowych; ·         jelita grubego (jelita ślepego, okrężnicy, esicy, odbytnicy) – odpowiedzialnego za absorpcję wody, składników mineralnych, formowanie i wydalenie stolca. Mikrobiota jelit (mikroorganizmy zasiedlające układ pokarmowy) jest częścią składową bariery jelitowej, która oddziela światło jelita od środowiska wewnętrznego organizmu. Mikrobiota bierze udział w wielu procesach fizjologicznych, takich jak: ·         wytwarzanie czynników antybakteryjnych; ·         stymulacja układu immunologicznego; ·         synteza witamin (z grupy B, witaminy K); ·         produkcja krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA); ·         utrzymywanie integralności nabłonkowej bariery jelitowej.  Problemy z układem pokarmowym – przyczyny i objawy Bariera jelitowa jest selektywnie przepuszczalna: umożliwia wchłanianie składników pokarmowych i chroni przed wnikaniem czynników chorobotwórczych. Zapobiega więc nadmiernej aktywacji układu immunologicznego i rozwojowi miejscowych stanów zapalnych. Niekorzystne zmiany w mikrobiocie mogą prowadzić do różnych nieprawidłowości, np. do: ·         zwiększenia przepuszczalności bariery jelitowej; ·         zaburzenia trawienia pokarmu; ·         upośledzenia procesów metabolicznych i immunologicznych. Do czynników wpływających na zaburzenia funkcjonowania flory jelitowej należą: ·         nieprawidłowa dieta, ·         leki (np. antybiotyki), ·         stres, ·         infekcje, ·         używki. Wyniki dostępnych badań wskazują na potencjalne związki zaburzenia funkcjonowania flory jelitowej z: ·         chorobami układu pokarmowego (jelit i wątroby); ·         cukrzycą; ·         insulinoopornością; ·         miażdżycą; ·         otyłością; ·         zespołem metabolicznym; ·         chorobami psychicznymi. Jak dbać o układ pokarmowy? Jak dbać o układ pokarmowy? Wyniki licznych badań klinicznych wskazują kilka czynników, które mogą: poprawić stan jelit i całego przewodu pokarmowego; wydłużyć życie i poprawić jego jakość; zmniejszyć ryzyko chorób przewlekłych i niepełnosprawności. Odpowiedź na pytanie, jak dbać o układ pokarmowy, brzmi: zmienić styl życia na prozdrowotny. Warto zadbać m.in. o różnorodną, zbilansowaną dietę, regularną aktywność fizyczną i odporność emocjonalną oraz unikać stresu, nieregularnych posiłków i używek. Zbilansowana dieta Jak poprawić trawienie? Stosując dietę, która korzystnie wpływa na skład mikrobioty i zwiększa jej odporność na czynniki zakłócające: opartą na żywności nieprzetworzonej, bogatą w błonnik i produkty fermentowane. Dieta dla zdrowia układu pokarmowego powinna zawierać: ·         co najmniej pięć porcji warzyw i owoców dziennie; ·         pełnoziarniste produkty zbożowe; ·         rośliny strączkowe; ·         ryby, jaja i chude mięso; ·         mleko i jego przetwory. Należy ograniczać: ·         żywność wysokoprzetworzoną, ·         mięso czerwone, ·         produkty o wysokiej zawartości tłuszczu lub cukru. Regularność posiłków  Jak unikać problemów z układem pokarmowym? Warto: ·         posiłki spożywać o stałych porach; ·         spożywać 4-5 mniejszych posiłków dziennie (zamiast 3 obfitych); ·         kolację spożywać 2-3 godziny przed snem. W brytyjskim badaniu, w którym obserwacji poddano 5000 uczestników w okresie 70 lat, wykazano, że nieregularność posiłków zwiększała ryzyko zespołu metabolicznego – nawet u osób z niższym spożyciem kalorii. Nie należy również pomijać posiłków. Według niektórych doniesień, pomijanie śniadań zaburza rytm dobowy w przewodzie pokarmowym, wpływając na upośledzenie metabolizmu glukozy i prowadząc do hiperglikemii poposiłkowej. Unikanie jedzenia w pośpiechu Jak uzyskać poprawę pracy jelit? Jak pobudzić żołądek do pracy? Warto spożywać posiłek powoli, dokładnie przeżuwając każdy kęs. Jedzenie w pośpiechu może niekorzystnie wpływać na układ trawienny. Niektóre badania sugerują potencjalny związek między szybkim jedzeniem a zwiększoną masą ciała, w tym otyłością. Analiza japońskich naukowców (2015) wykazała: ·         wyższe BMI u osób jedzących szybko – średnio o 1,78 kg/m²  w porównaniu do osób jedzących powoli; ·         dwukrotnie wyższe ryzyko otyłości u jedzących szybko. Aktywność fizyczna Jak poprawić perystaltykę jelit? Regularna aktywność fizyczna może zwiększać różnorodność mikrobioty i korzystnie wpływać na stan jelit. Nawet ćwiczenia o małej intensywności mogą pobudzać perystaltykę i zapobiegać zaparciom. Regularna aktywność fizyczna pomaga unormować masę ciała, poprawić funkcje układu pokarmowego i zmniejszyć ryzyko: zaburzeń żołądkowo-jelitowych, otyłości, chorób metabolicznych, raka jelita grubego. Jak zadbać o zdrowie układu pokarmowego? Brytyjska NHS zaleca ćwiczyć co najmniej 5 razy w tygodniu przez 30 minut. Osoby nieaktywne mogą zacząć od 10 minut i stopniowo wydłużać ten czas. Poza tym można: ·         korzystać ze schodów zamiast z windy; ·         dojeżdżać do pracy rowerem; ·         wysiadać z autobusu kilka przystanków wcześniej i wracać do domu na piechotę. Błonnik Jak poprawić perystaltykę jelit? Zwiększając spożycie błonnika (włókna pokarmowego), który: ·         pobudza ruchy perystaltyczne i ogranicza czas pasażu jelitowego; ·         ułatwia usuwanie niestrawionych resztek i szkodliwych składników z żywności. Jak pobudzić żołądek do pracy? Dieta bogata w błonnik wspiera prawidłową czynność układu pokarmowego i stymuluje kolonizację korzystnymi mikroorganizmami:  modyfikuje pH w jelicie, ogranicza przepuszczalność bariery jelitowej, zmniejsza stan zapalny. Do dobrych źródeł błonnika należą: warzywa, owoce, nasiona roślin strączkowych i produkty zbożowe. Odpowiednie nawodnienie Woda pełni wiele kluczowych ról w organizmie; jest również niezbędna dla prawidłowej czynności układu trawiennego. Jej zawartość w ślinie, soku żołądkowym, soku jelitowym i w żółci umożliwia formowanie kęsa, przesuwanie treści pokarmowej i działanie enzymów trawiennych. Jak poprawić trawienie? Zadbać o nawodnienie organizmu. Dorosła osoba powinna pić 1,5-2 litrów płynów dziennie, głównie niegazowanych (unikając napojów z dodatkiem cukru). Włókno pokarmowe i woda to doskonały duet dla zdrowia układu pokarmowego – który korzystnie wpływa na układ trawienny i zapobiega wzdęciom. Pod wpływem wody błonnik: zwiększa swoją objętość; zwiększa objętość i nawodnienie mas kałowych (ułatwiając ich wydalanie).   Unikanie używek Jak dbać o układ pokarmowy? Zrezygnować ze spożycia alkoholu i palenia tytoniu. Palenie tytoniu zwiększa ryzyko następujących chorób układu pokarmowego: ·         raka jelita grubego, ·         polipów jelita grubego, ·         choroby refluksowej przełyku, ·         stłuszczeniowej niealkoholowej choroby wątroby. WG raportu WHO, alkohol jest czynnikiem przyczynowym 7 typów raka, w tym raka: ·         jelita grubego, ·         jamy ustnej, ·         gardła, ·         przełyku, ·         wątroby. Alkohol odpowiada także za zdecydowaną większość przypadków zapalenia trzustki. Wg WHO, nie istnieje bezpieczny poziom spożycia alkoholu. Radzenie sobie ze stresem Stres jest stałym elementem życia – wywiera negatywny wpływ na zdrowie fizyczne i psychiczne. Może powodować m.in. dyskomfort trawienny i całe spektrum objawów – od mdłości, bólu brzucha i zaparcia po biegunkę i zgagę. Popularne metody radzenia sobie ze stresem: ·         ćwiczenia oddechowe; ·         aktywność fizyczna; ·         spacer – wśród zieleni i drzew; ·         rozmowa z przyjacielem; ·         joga, medytacja. Jak dbać o jelita? Odpowiednia ilość snu pomaga utrzymać korzystny skład mikrobioty, zmniejszyć ryzyko zaburzeń metabolicznych i stanów zapalnych oraz zwiększyć odporność emocjonalną. Suplementacja witaminami i probiotykami Jak dbać o jelita? World Gastroenterology Organization (2023) w swoich wytycznych wskazuje problemy z układem pokarmowym, w których probiotyki mogą wywołać korzystne efekty zdrowotne: ·         w profilaktyce biegunek (poantybiotykowych lub związanych z Clostridium difficile); ·         w zespole jelita drażliwego (ograniczenie dolegliwości trawiennych). Szwajcarska analiza z 2021 wskazuje, że spożycie witamin może pośrednio lub bezpośrednio wpływać na skład mikrobioty – a zatem również na układ pokarmowy i trawienie pokarmu – poprzez: ·         promocję wzrostu korzystnych mikroorganizmów (witaminy: A, B2, D, E i beta-karoten) i szczepów produkujących SCFA (witaminy B2, E); ·         zwiększanie/utrzymywanie różnorodności mikroroboty (witaminy A, B2, B3, C, K); ·         modyfikację odpowiedzi immunologicznej jelit lub funkcji bariery jelitowej (witaminy A i D). Jak dbać o układ pokarmowy? Suplementacja witamin u osób zdrowych wskazana jest zwykle w stanach ich niedoboru lub niewystarczającego spożycia z codzienną dietą. Do wyjątków należy witamina D (jej niedobór jest powszechny) oraz witamina B12 (w przypadku stosowania diet roślinnych). Suplementację witamin można rozważyć także u osób w podeszłym wieku, stosujących diety eliminacyjne lub ubogoenergetyczne. Jak poprawić pracę układu trawiennego w starszym wieku? Zmiany w organizmie, które zachodzą z wiekiem, mogą niekorzystnie wpływać na procesy trawienia i wchłaniania pokarmu. Może dochodzić do różnych zaburzeń pracy układu pokarmowego: ·         zmian zanikowych błony śluzowej jamy ustnej i redukcji wydzielania śliny; ·         zaburzeń funkcji dolnego zwieracza przełyku (ryzyko refluksu); ·         zmniejszenia produkcji soków żołądkowych i wydzielania enzymów trawiennych; ·         niekorzystnej modyfikacji składu mikrobioty. Dieta w starszym wieku powinna być urozmaicona oraz pokrywać zapotrzebowanie na energię i niezbędne składniki odżywcze. Warto zadbać o szybkie trawienie poprzez: ·         spożywanie 5-6 mniejszych posiłków co 2-3 godziny; ·         nawadnianie organizmu; ·         suplementację witaminy D – w odpowiedniej dawce (warto wykonać badanie poziomu witaminy D i zasięgnąć porady lekarza); ·         aktywny i satysfakcjonujący tryb życia, stosownie do możliwości. Jak poprawić trawienie w starszym wieku? Jeśli nie ma przeciwwskazań, codzienna dieta powinna – oprócz dużych porcji warzyw i owoców – zawierać: ·         produkty zbożowe pełnoziarniste i o niższym indeksie glikemicznym; ·         fermentowane produkty mleczne; ·         ryby, jaja, chude mięsa i nasiona roślin strączkowych. Jak uzyskać poprawę pracy jelit? Powinno się unikać lub ograniczać spożycie: ·         czerwonego mięsa; ·         tłuszczów zwierzęcych; ·         cukru i soli; ·         produktów ciężkostrawnych; ·         alkoholu.     Warto zapamiętać 1.  Prozdrowotny styl życia poprawia stan układu pokarmowego i jelit, wspiera różnorodność i odporność mikrobioty na czynniki zakłócające. 2.  Mikrobiota jelitowa wpływa na ogólny stan zdrowia i ryzyko chorób. Dieta należy do czynników o największym wpływie na jej skład i funkcję. 3.  Nawet niewielka aktywność fizyczna może pobudzać perystaltykę jelit i regulować rytm wypróżnień. 4.  Alkohol jest czynnikiem przyczynowym co najmniej 5 rodzajów raka układu pokarmowego.       Źródła: 1.      Manske S. Lifestyle Medicine and the Microbiome: Holistic Prevention and Treatment. Integr Med (Encinitas). 2024;23(5):10-14. 2.      Bodai BI, Nakata TE, Wong WT, Clark DR, Lawenda S, Tsou C, Liu R, Shiue L, Cooper N, Rehbein M, Ha BP, Mckeirnan A, Misquitta R, Vij P, Klonecke A, Mejia CS, Dionysian E, Hashmi S, Greger M, Stoll S, Campbell TM. Lifestyle Medicine: A Brief Review of Its Dramatic Impact on Health and Survival. Perm J. 2018;22:17-025. 3.      Guarner F, Sanders ME, Szajewska H, Cohen H, Eliakim R, Herrera-deGuise C, Karakan T, Merenstein D, Piscoya A, Ramakrishna B, Salminen S, Melberg J. World Gastroenterology Organisation Global Guidelines: Probiotics and Prebiotics. J Clin Gastroenterol. 2024;58(6):533-553. 4.      Conlon MA, Bird AR. The impact of diet and lifestyle on gut microbiota and human health. Nutrients. 2014;7(1):17-44. 5.      Martinez JE, Kahana DD, Ghuman S, Wilson HP, Wilson J, Kim SCJ, Lagishetty V, Jacobs JP, Sinha-Hikim AP, Friedman TC. Unhealthy Lifestyle and Gut Dysbiosis: A Better Understanding of the Effects of Poor Diet and Nicotine on the Intestinal Microbiome. Front Endocrinol (Lausanne). 2021;12:667066. 6.      Pedroza Matute S, Iyavoo S. Exploring the gut microbiota: lifestyle choices, disease associations, and personal genomics. Front Nutr. 2023;10:1225120. 7.      Ogobuiro I, Gonzales J, Shumway KR, et al. Physiology, Gastrointestinal. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. 8.      Omole AE, Mandiga P, Kahai P, et al. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Large Intestine. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. 9.      Gudi SK. Eating speed and the risk of type 2 diabetes: explorations based on real-world evidence. Ann Pediatr Endocrinol Metab. 2020;25(2):80-83. 10.  National Health Service UK. Digestive health. https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/digestive-health/, [dostęp: 30.10.2025]. 11.  Bowel Cancer UK. Simple steps for good bowel health. https://www.uhd.nhs.uk/uploads/news/docs/2022/simple_steps_for_good_health.pdf, [dostęp: 30.10.2025]. 12.  Pham VT, Dold S, Rehman A, Bird JK, Steinert RE. Vitamins, the gut microbiome and gastrointestinal health in humans. Nutr Res. 2021;95:35-53.  13.  Kukla M. Rola mikrobioty jelitowej w niealkoholowej stłuszczeniowej chorobie wątroby. https://www.mp.pl/gastrologia/wideo/wywiady/238891,rola-mikrobioty-jelitowej-w-niealkoholowej-stluszczeniowej-choroby-watroby, [dostęp: 30.10.2025]. 14.  Tofani, Gabriel S. Gut microbiota regulates stress responsivity via the circadian system. Cell Metabolism.2025;37;138-153.e5. 15.  Łukasik J, Szajewska H. Mikrobiom i dysbioza w codziennej praktyce klinicznej. Med Prakt. 2025;5:100–113. 16.  Kukla M. Rola mikrobioty jelitowej w patofizjologii i profilaktyce różnych schorzeń układu pokarmowego. Forum Med. Rodz. 2020;14(2):73–87. 17.  National Health Service UK. Good foods to help your digestion. https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/digestive-health/good-foods-to-help-your-digestion/, [dostęp: 30.10.2025]. 18.  World Health Organization (WHO). Facts about alcohol & cancer. https://www.who.int/docs/librariesprovider2/default-document-library/alcohol-and-cancer-factsheet-eng.pdf, [dostęp: 30.10.2025]. 19.  Ohkuma T, Hirakawa Y, Nakamura U, Kiyohara Y, Kitazono T, Ninomiya T. Association between eating rate and obesity: a systematic review and meta-analysis. Int J Obes (Lond). 2015;39(11):1589-96. 20.  Valitova ER, Bayrakçı B, Bor S. The effect of the speed of eating on acid reflux and symptoms of patients with gastroesophageal reflux disease. Turk J Gastroenterol. 2013;24(5):379-81. 21.  Pot GK, Hardy R, Stephen AM. Irregularity of energy intake at meals: prospective associations with the metabolic syndrome in adults of the 1946 British birth cohort. Br J Nutr. 2016;115(2):315-23. 22.  Jakubowicz D, Wainstein J, Landau Z, Raz I, Ahren B, Chapnik N, Ganz T, Menaged M, Barnea M, Bar-Dayan Y, Froy O. Influences of Breakfast on Clock Gene Expression and Postprandial Glycemia in Healthy Individuals and Individuals With Diabetes: A Randomized Clinical Trial. Diabetes Care. 2017;40(11):1573-1579. 23.  Xie J, Huang H, Chen Y, Xu L, Xu C. Skipping breakfast is associated with an increased long-term cardiovascular mortality in metabolic dysfunction-associated fatty liver disease (MAFLD) but not MAFLD-free individuals. Aliment Pharmacol Ther. 2022;55(2):212-224.