Powrót
Aleksandra Nakonieczna, Dietetyk
Zdrowie i odporność
Data publikacji: 28.11.2023
16 min czytania

Witamina B12 - dlaczego niedobór jest zagrożeniem dla naszego zdrowia?

W niniejszym artykule przyjrzymy się bliżej znaczeniu witaminy B12 dla zdrowia, objawom niedoborów oraz jakie czynniki przyczyniają się do tego problemu, wraz z możliwościami profilaktyki i leczenia.
Autor: Aleksandra Nakonieczna, Dietetyk
Zweryfikowane przez eksperta
niedobór witaminy B12

Niedobór witaminy B12 to powszechny problem zdrowotny, który często pozostaje niezauważany lub bagatelizowany.

Odgrywa ona kluczową rolę w wielu procesach zachodzących w naszym organizmie, a jej niedobór może prowadzić do różnorodnych problemów zdrowotnych. Warto wiedzieć, jakie konsekwencje może przynieść niski poziom witaminy B12 dla naszego zdrowia. Niedobór kobalaminy zaburza prawidłowe funkcjonowanie organizmu, w szczególności narażone są na to osoby starsze, lub osoby które zdecydowały się na weganizm lub wegetarianizm.

Spis treści

z tego artykułu dowiesz się:

Właściwości witaminy B12

Witamina B12 zwana kobalaminą, jest jedną z witamin rozpuszczalnych w wodzie. Jej nazwa odnosi się do grupy związków zwanej kobalaminami, w których budowie znajduje się jon kobaltu. W środowisku naturalnym witamina B12 występuje jako deoksyadenozylkobalamina oraz jako metylokobalamina. Produkowana na skalę przemysłową cyjanokobalamina, to forma witaminy B12, która nie występuje naturalnie w przyrodzie, wykazuje natomiast dużą odporność na czynniki środowiskowe. Nie ma ona jednak bezpośredniego działania biologicznego, w związku z czym w organizmie człowieka musi ulec przekształceniu do aktywnej formy, jaką jest metylokobalamina. Witamina ta jest jedyną, której synteza jest możliwa tylko w komórkach bakteryjnych. Wchłanianie witaminy B12 odbywa się w końcowym odcinku jelita krętego, niezbędnym w tym procesie jest tzw. czynnik Castle’a – glikoproteina wytwarzana przez komórki okładzinowe żołądka. Uczestniczy w procesie syntezy DNA i RNA w erytroblastach, jest niezbędnym składnikiem w procesie powstawania krwinek czerwonych w szpiku kostnym (eyrtropoezy). Bierze również udział w przemianach metabolicznych tłuszczów i węglowodanów oraz wpływa na prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego poprzez tworzenie otoczki mielinowej i przekaźników nerwowych. Razem z kwasem foliowym uczestniczy w przekształcaniu go w biologicznie aktywny tetrahydrofolian, pełniąc kluczową rolę w utrzymaniu stabilności genomu człowieka.

Witamina B12 – gdzie występuje?

Najlepszym zapobieganiem niedoborów jest pokrycie dziennego zapotrzebowania na witaminę B12, dlatego tak ważne jest zbilansowane żywienie zapewniające jej odpowiednią podaż. Warto więc zapamiętać, gdzie występuje witamina B12, by wybierać produkty zawierające ten składnik odżywczy. Bogatymi źródłami kobalaminy są głównie produkty pochodzenia zwierzęcego, takie jak mięso (wołowina, wieprzowina, drób, ryby, wątróbka, podroby, owoce morza) a także nabiał (ser żółty, mleko) oraz jaja. W produktach pochodzenia roślinnego obecność witaminy B12 jest znikoma i wynika głównie ze stosowania nawozów zawierających ten składnik odżywczy. Biorąc pod uwagę powyższy fakt, weganizm oraz wegetarianizm to diety będące istotnym czynnikiem narażenia na niedobór witaminy B12.

Ile witaminy B12 dziennie należy dostarczyć organizmowi?

Zapotrzebowanie na witaminę B12 może różnić się w zależności od stanu fizjologicznego a także wieku. Dobowa referencyjna dawka dla zdrowej osoby dorosłej wynosi około 2 µg, należy jednak zaznaczyć że normy mogą różnić się pomiędzy krajami (w Niemczech norma wynosi 3 µg/dobę, natomiast w USA waha się w przedziale 2,4 - 2,8 µg/dobę). Stosując dietę roślinną należy zwrócić szczególną uwagę na to, gdzie występuje witamina B12, dzienną dawkę można uzupełnić stosując odpowiednią suplementację. Przy diecie nie wykluczającej produktów pochodzenia zwierzęcego pokrycie zapotrzebowania nie stanowi większego problemu.

Niedobór witaminy B12 – przyczyny

Co powoduje niedobór witaminy B12? Spożycie kobalaminy może być niewystarczające u osób stosujących dietę wegańską oraz wegetariańską, jest to główną przyczyną powstawania niedoborów witaminy B12. Problem występuje także u osób cierpiących na zaburzenia wchłaniania w przewodzie pokarmowym. Uważa się, że głównym powodem niedoboru u osób starszych (stanowiący aż 60-70% przypadków) jest zespół złego wchłaniania witaminy B12 z pożywienia, znany także jako malabsorpcja witaminy B12. Głównymi przyczynami niedoborów witaminy B12 są:

  • brak witaminy B12 w codziennej diecie, na przykład w przypadku diety wegetariańskiej lub wegańskiej,
  • choroby jelit, takie jak choroba Leśniowskiego-Crohna lub stan po resekcji jelita krętego (gdzie zachodzi wchłanianie witaminy B12),
  • choroba Addisona-Biermera, która prowadzi do rozwoju niedokrwistości złośliwej - organizm produkuje przeciwciała skierowane przeciwko komórkom okładzinowym i czynnikowi wewnętrznemu (czynnikowi Castle’a), co blokuje wchłanianie witaminy B12,
  • wrodzony brak lub nieprawidłowości w czynniku wewnętrznym,
  • wzrost zapotrzebowania na witaminę B12 w trakcie infekcji tasiemcem bruzdogłowcem szerokim,
  • zespół rozrostu bakteryjnego (np. w zespole ślepej pętli),
  • zespół Zollingera i Ellisona (zespół symptomów i powikłań wynikających z nadmiernego wydzielania kwasu żołądkowego przez błonę śluzową żołądka),
  • niedobór transkobalaminy II,
  • choroba alkoholowa,
  • przewlekle stosowanie leków, takich jak metformina, inhibitory pompy protonowej komórek okładzinowych żołądka (jak omeprazol, pantoprazol) oraz antagoniści receptora histaminowego H2 (jak ranitydyna).

Objawy i skutki niedoboru witaminy B12

Witamina B12 poniżej normy może negatywnie wpływać na nasze zdrowie. Warto więc zgłębić wiedzę na temat tego, co dzieje się z organizmem gdy brakuje witaminy B12. Niedobór kobalaminy wielowymiarowo oddziałuje na nasze zdrowie, dając objawy ze strony układu pokarmowego oraz układu krążenia a także prowadząc do dysfunkcji neurologicznych, psychicznych oraz skórnych.

Niedobór witaminy B12 - układ krążenia.

Niedobór witaminy B12, poza niedoborem kwasu foliowego, jest drugą najczęstszą przyczyną występowania niedokrwistości megaloblastycznej. Co ważne, działanie biologiczne tych dwóch witamin jest uzupełniające i oba niedobory mogą występować równocześnie. Ten rodzaj anemii charakteryzuje się zaburzeniami w procesach wytwarzania krwi. Objawia się to między innymi obecnością we krwi dużych, niedojrzałych erytrocytów, tzw. makrocytów o skróconym czasie przeżycia. Kliniczne objawy anemii megaloblastycznej obejmują bóle i zawroty głowy, poczucie osłabienia, tachykardię oraz bladość skóry.

Niedobór witaminy B12 a objawy neurologiczne.

Najczęstszym objawem neurologicznym związanym z niedoborem witaminy B12 jest tzw. neuropatia obwodowa. Główną przyczyną tych zmian jest zakłócenie procesu mielinizacji, odpowiedzialnego za zwiększanie grubości włókien łączących neurony – ma to negatywny wpływ na przewodnictwo impulsów nerwowych. Objawy neuropatii rozwijają się stopniowo, na początku pojawia się parestezja (mrowienie i drętwienie kończyn). Wraz z postępem choroby dolegliwości mogą przekształcić się w zaburzenia czucia i osłabienie kończyn, czemu towarzyszyć może ból mięśni. Najbardziej odczuwalne mogą być zaburzenia chodu, oraz drętwienie a nawet niedowład kończyn. Objawem może okazać się również utrata smaku oraz zaburzenia węchu. Bardzo istotnym jest, aby reagować od razu po zauważeniu występujących nieprawidłowości, ponieważ nieleczony, ciężki niedobór witaminy B12 może skutkować zaburzeniami siły mięśniowej. W niektórych przypadkach istnieje również ryzyko rozwoju neuropatii wzrokowej, prowadzącej do zaniku nerwu wzrokowego. Niedobory witaminy B12 mają bezpośredni wpływ na układ nerwowy, oddziałując negatywnie na proces metylacji DNA - znacząco zwiększa to ryzyko powstawania chorób neurodegeneracyjnych.

Niedobór witaminy B12 objawy psychiczne.

Niedobór witaminy B12 obejmuje również objawy psychiczne, mogą należeć do nich między innymi różnorodne zaburzenia nastroju, rozdrażnienie, otępienie, chroniczne zmęczenie, osłabiona koncentracja a nawet depresja czy psychoza. Tego typu objawy ze strony układu nerwowego występują u około 75-90% osób, przy czym w 25% przypadków nie występują jednocześnie dolegliwości związane z układem krwiotwórczym. Wyżej wymienione symptomy często nie są kojarzone z niedoborami kobalaminy, co może opóźniać prawidłową diagnozę. Jest to o tyle niebezpieczne, że może prowadzić to nieodwracalnych zmian w obrębie układu nerwowego.

Niedobór witaminy B12 – objawy skórne.

Objawy skórne związane z niedoborem kobalaminy mogą występować jako jedyne obserwowalne symptomy i pojawiać się przed innymi oznakami niedoboru B12. Do symptomów, na które powinniśmy zwrócić uwagę należą: bladość i przesuszenie skóry oraz stan zapalny w obrębie błon śluzowych warg, jamy ustnej i języka (tzw. „bawoli język” – jego powierzchnia staje się gładka i lśniąca). W przypadku niedoboru witaminy B12 możemy dostrzec zjawisko zwane hiperpigmentacją – jest to ciemnienie skóry, mające związek ze zwiększoną zawartością melaniny w warstwie podstawnej naskórka. Przebarwienia można zaobserwować głównie w obrębie dłoni i stóp. W literaturze naukowej istnieją także badania sugerujące rolę niedoboru witaminy B12 w rozwoju przedwczesnego siwienia włosów. Warto zaznaczyć, że skórne objawy hipokobalaminemii są odwracalne i ustępują po kilku tygodniach wdrożenia leczenia odpowiednimi dawkami witaminy B12.

Niedobór witaminy B12 – objawy ze strony układu pokarmowego.

Hipokobalaminemia może dawać objawy również ze strony układu pokarmowego. Dolegliwości obejmują zaparcia, biegunki oraz utratę łaknienia co może skutkować spadkiem masy ciała. Niedobór witaminy B12 ma duży wpływ na metabolizm tłuszczów, badania dowodzą że prowadzi on do wzmożonego gromadzenia tłuszczów w komórkach wątroby, wpływa też negatywnie na procesy utleniania kwasów tłuszczowych. Nieprawidłowości w metabolizmie tłuszczów mogą w konsekwencji prowadzić do tzw. niealkoholowego stłuszczenia wątroby.

Jak sprawdzić niedobór witaminy B12?

Witamina B12 poniżej normy może negatywnie wpływać na nasze zdrowie. Jeśli znajdujemy się w grupach zwiększonego ryzyka, należy kontrolować jej stężenie poprzez odpowiednie badania, warto więc wiedzieć jak skontrolować niedobór witaminy B12. Metody sprawdzania niedoboru witaminy B12 można podzielić na pośrednie i bezpośrednie. Do metod bezpośrednich należy oznaczenie stężenia kobalaminy w surowicy krwi, natomiast do metod pośrednich zalicza się oznaczenie stężenia MMA (kwasu metylomalonowego) oraz stężenia homocysteiny. W przypadku niedoboru zarówno witaminy B12, jak i kwasu foliowego w surowicy, obserwuje się wzrost stężenia homocysteiny. Jednak bardziej precyzyjnym wskaźnikiem niedoboru witaminy B12 jest wzrost poziomu MMA, który występuje wyłącznie w przypadku braku witaminy B12, a nie obserwuje się jego wzrostu w niedoborze kwasu foliowego. Jednym ze sposobów wykrywania niedoborów jest też oznaczanie stężenie transkobalaminy – białka wiążącego witaminę B12. Należy zaznaczyć, że stężenie witaminy B12 nie zawsze jest adekwatne do jej zasobów w organizmie, dlatego warto na diagnostykę spojrzeć wielowymiarowo. Laboratoria oferują pakiety zawierające badania, które stosują rozszerzone podejście do diagnostyki niedoborów kobalaminy. W pakietach, prócz wyżej wymienionych, mogą znaleźć się również badania oznaczające przeciwciała przeciwko czynnikowi Castle’a i komórkom okładzinowym żołądka. Zawsze warto skonsultować z lekarzem czynniki ryzyka wpływające na zagrożenie niedoborem witaminy B12, aby wybrać odpowiednie dla siebie badania krwi. Do badania należy stawić się na czczo, w przypadku przewlekle przyjmowanych leków istotna jest też konsultacja z lekarzem – niektóre z nich mogą wówczas wpływać na wyniki badań laboratoryjnych. Biorąc pod uwagę tak wiele czynników wpływających na niedobór kobalaminy oraz ilość dostępnych badań, z pewnością nasuwa się pytanie czy badanie poziomu witaminy b12 jest refundowane. Od lipca 2022 r. lekarz rodzinny może zlecić oznaczenie tej witaminy na koszt Narodowego Funduszu Zdrowia.

Jak szybko uzupełnić niedobór witaminy B12?

Uniknięciu powikłań wynikających ze zbyt niskiego poziomu B12 sprzyja wczesne rozpoczęcie leczenia. Może to zapobiec zarówno powikłaniom neurologicznym, jak i patologicznym zmianom w obrębie układu krążenia. Prócz uwzględnienia w diecie żywności o wysokiej zawartości kobalaminy, jednym ze sposobów uzupełnienia niedoborów jest stosowanie suplementacji doustnej. Na rynku istnieje wiele dostępnych preparatów zarówno w tabletkach jak i kapsułkach, przy czym odpowiednią dawkę najlepiej skonsultować z lekarzem prowadzącym, po przeprowadzeniu odpowiednich badań krwi. Osoba z odpowiednimi kompetencjami najlepiej dopasuje dla nas suplementacje i określi ile witaminy B12 dziennie zażywać. Warto też wiedzieć, jak poprawić wchłanianie witaminy B12. Przyczynić może się do tego wybór preparatów zawierających w swym składzie witaminę B12 w formie metylokobalaminy. Jest to jej aktywna postać, co oznacza, że wykazuje ona dużą dostępność biologiczną. Istnieją przesłanki wskazujące o jakiej porze brać witaminę B12 – sugeruje się spożywanie kobalaminy w godzinach porannych, co ma związek z jej wpływem na metabolizm węglowodanów i tłuszczów, najlepiej jednak skonsultować to z lekarzem. Należy zaznaczyć, że podawanie dużych dawek witaminy B12 jest porównywalnie skuteczne jak podawanie domięśniowe w celu korekcji niedokrwistości czy redukcji objawów neurologicznych. Terapia domięśniowa prowadzi do szybszej poprawy parametrów krwi i powinna być rozważana u pacjentów z ciężkim niedoborem. Także u osób zmagających się z zaburzeniami wchłaniania lepszą alternatywą mogą okazać się zastrzyki domięśniowe. Należy pamiętać, że nadmiar witaminy B12 może również okazać się szkodliwy dla naszego organizmu (co ciekawe – przebiega on raczej klinicznie bezobjawowo), dlatego bardzo istotny jest wybór odpowiednich dawek – adekwatnych do stwierdzonych niedoborów. To, ile trwa uzupełnienie witaminy B12, zależne jest od formy wybranych przez nas preparatów a także od indywidualnych uwarunkowań fizjologicznych.

Niedobór witaminy B12 w ciąży

Niedobory witaminy B12 u kobiet w ciąży mogą znacząco rzutować zarówno na zdrowie ciężarnej, jak i rozwijającego się dziecka. Dzienne zapotrzebowanie na witaminę B12 u kobiet ciężarnych wynosi ok. 2,6 µg i wzrasta w okresie laktacji do 2,8 µg. Kobalamina wraz z kwasem foliowym oraz witaminą B6 biorą udział w syntezie DNA, co ma istotny wpływ na rozwój płodu. Jest ona gwarantem prawidłowego przebiegu cyklu przemian folianów, co jest kluczowe w szybkim podziale komórek płodu i łożyska. Niedobory witaminy B12 mogą zwiększać ryzyko wystąpienia stanu przedrzucawkowego, który jest realnym zagrożeniem dla życia matki. Zbyt niski poziom B12 stanowi także zagrożenie zdrowotne dla dziecka, może on wówczas doprowadzić do przedwczesnego porodu. Jego skutkiem może być również wewnątrzmaciczne ograniczenie wzrastania płodu, anemia megaloblastyczna u dziecka oraz niezwykle niebezpieczne wady cewy nerwowej, odpowiadającej za rozwój układu nerwowego. O prawidłowy poziom witaminy B12 warto zadbać również w trakcie laktacji, gdyż jej niedobór może zaburzyć prawidłowy rozwój poznawczy oraz psychomotoryczny dziecka.

Warto zapamiętać

  • Witamina B12, znana również jako kobalamina, jest niezbędna dla wielu procesów w organizmie, w tym syntezy DNA i RNA, produkcji czerwonych krwinek, przemian metabolicznych oraz zdrowego układu nerwowego.
  • Główne źródła witaminy B12 to produkty pochodzenia zwierzęcego, takie jak mięso, ryby, nabiał i jaja. Diety wegańskie i wegetariańskie mogą prowadzić do niedoboru witaminy B12.
  • Dzienna zalecana dawka witaminy B12 wynosi około 2 µg, ale może się różnić w zależności od wieku i stanu zdrowia.
  • Przyczyny niedoboru witaminy B12 obejmują niedostateczną jej podaż z pożywienia, choroby jelit, zespoły zaburzeń wchłaniania powodujące nieprzyswajanie witaminy B12 – w tym chorobę Addisona-Biermera, zespół rozrostu bakteryjnego, zespół Zollingera i Ellisona i inne. Czynnikiem ryzyka jest przewlekłe przyjmowane niektórych leków (metformina, inhibitory pompy protonowej), co powoduje brak witaminy B12.
  • Objawy braku witaminy B12 obejmują anemię, problemy neurologiczne (np. neuropatię), objawy psychiczne (depresję, zmęczenie, osłabienie koncentracji), objawy ze strony układu pokarmowego (brak apetytu, biegunki, zaparcia) oraz objawy skórne.
  • Niedobór witaminy B12 można diagnozować poprzez badania krwi, takie jak oznaczenie poziomu B12, MMA (kwasu metylomalonowego) i homocysteiny. Czasami badane są także przeciwciała przeciwko czynnikowi Castle’a.
  • Leczenie niedoboru witaminy B12 polega na uzupełnieniu jej poziomu w organizmie poprzez suplementację doustną lub iniekcje. Zbilansowana dieta pokrywająca zapotrzebowanie dzienne wspomaga uzupełnianie niedoborów, warto więc wiedzieć co jeść przy niedoborze witaminy B12. Zawsze najlepiej skonsultować z lekarzem, jak przyjmować witaminę B12. To, po jakim czasie zaczyna działać witamina B12 zależne jest od wybranego preparatu oraz stanu naszego zdrowia.
  • Niedobór witaminy B12 w ciąży może prowadzić do powikłań zarówno u matki, jak i dziecka, włączając w to ryzyko stanu przedrzucawkowego i wad cewy nerwowej u płodu. Niedobór w okresie laktacji może negatywnie wpływać na funkcje poznawcze i psychosomatyczne dzieci.

Warto monitorować poziom witaminy B12, zwłaszcza w przypadku stosowania diet wegetariańskich i wegańskich, osób starszych oraz u osób z zaburzeniami wchłaniania, ponieważ odgrywa ona istotną rolę w utrzymaniu ogólnego zdrowia i zapobieganiu wielu problemom zdrowotnym.

Źródła:

  1. A. Nieciecka, K. Kędziora-Kornatowska, M. Lamach, M. Jabłońska. N.Błasik, A. Wójcik; „Analysis of the causes of vitamin B12 deficiency in different age groups - a review of the literaturę”; Journal of Education,HealthandSport.2023;13(2):81-92
  2. K. Halczuk, B. Karwowski; „Witamina B12 - czy jest nam potrzebna?”, Farm Pol, 2022, 78(9): 527–535
  3. R. Elangovan, J. Baruteau; „Inerited and acquired vitamin B12 deficiencies: Which administration route to choose for supplementation?”; Pharmacol, September 2022;
  4. M. Daszkiewicz; „Rola żywienia w zapobieganiu i terapii wybranych schorzeń skóry”; Aesth Cosmetol Med. 2021;10(4):175-179
  5. Z. Rzepka, M. Maszczyk, D. Wrześniok; „Biologiczna rola kobalaminy: przyczyny i skutki hipokobalaminemii na poziomie molekularnym, komórkowym, tkankowym i organizmu”; Postepy Hig Med Dosw (online), 2020; 74: 443-451
  6. K. Kmiecik; „Niedobór kwasu foliowego i witaminy B12 w patogenezie niedokrwistości”; Badania i Rozwój Młodych Naukowców w Polsce Nauki medyczne i nauki o zdrowiu; s. 66-67, rok 2018
  7. M. Jarosz; „Normy żywienia dla populacji Polski”; Instytut Żywności i Żywienia, 2017
  8. K. Drews; „Aktywne wspomaganie szlaku folianów – epigenetyczny wpływ choliny i witaminy B12 na rozwój ciąży”; Ginekol Pol. 2015, 86, 940-946
  9. J. Zabrocka, Z. Wojszel; „Niedobór witaminy B12 w wieku podeszłym – przyczyny, następstwa, podejście terapeutyczne”; G E R I A T R I A 2013; 7: 24-32
  10. A. Kośmider, K. Czaczyk; „Witamina B12 – budowa, biosynteza, funkcje i metody oznaczania.”; Nauka. Technologia. Jakość, 2010, 5 (72), 17 – 32
  11. K. Lis; „Wpływ spożywania alkoholu etylowego na wyniki badań laboratoryjnych”; Alkoholizm i Narkomania 2009, Tom 22: nr 1, 6573

Publikowane informacje mają charakter wyłącznie informacyjny i nie powinny zastępować indywidualnych konsultacji lekarskich. Zaleca się skonsultowanie z lekarzem lub terapeutą przed rozpoczęciem jakiejkolwiek terapii. Wydawca nie dąży do nawiązania relacji lekarz-pacjent ze swoimi czytelnikami. Nie bierze również odpowiedzialności za wiarygodność, skuteczność lub prawidłowe stosowanie informacji umieszczonych na stronie, ani za ewentualne problemy zdrowotne wynikające z omówionych terapii.

Najczęściej zadawane pytania

Niedobór witaminy B12 a ból nóg.

Niedobory kobalaminy prowadzą do neuropatii, które mogą objawiać się jako ból nóg.

Co niszczy witaminę B12 w organizmie?

Na wchłanianie kobalaminy negatywny wpływ wywiera m.in. przewlekłe stosowanie metforminy oraz leków zawierających inhibitor pompy protonowej.

Po jakim czasie zaczyna działać witamina B12?

Nie ma na to jednoznacznej odpowiedzi, będzie to uzależnione od indywidualnych czynników fizjologicznych a także od wybranej formy leczenia niedoboru (zastrzyki lub doustna suplementacja).

Niedobór witaminy B12 i kwasu foliowego objawy.

Główne objawy niedoborów tych witamin wykazywane są ze strony układu krążenia, powodują one wystąpienie anemii megaloblastycznej.

Witamina B12 która najlepsza?

Najlepiej wybierać preparaty, które w swoim składzie zawierają B12 w formie metylokobalaminy. Jest to jej aktywna forma, niewymagająca przekształcenia w organizmie, chrakteryzująca się dużą dostępnością biologiczną.

To może Cię zainteresować

Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej – czym grożą?

Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej – czym grożą?

Zaburzenia wodno-elektrolitowe mogą prowadzić do poważnych powikłań, również zagrażających życiu, m.in. do odwodnienia lub obrzęku i niedotlenienia komórek nerwowych. Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej to brak homeostazy – równowagi wewnętrznej organizmu wskutek nieprawidłowego poziomu wody i elektrolitów. Tymczasem bilans wodny i stężenia podstawowych jonów są kluczowe dla utrzymania prawidłowych funkcji ustroju. W organizmie człowieka, oprócz wody, rolę tzw. parametrów krytycznych pełnią jony sodowe, potasowe, chlorkowe i wodorowęglanowe; istotne znaczenie mają również wapń, magnez i fosforany. Czym są zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej? Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej to grupa stanów patologicznych wynikających z nieprawidłowości w zakresie bilansu wodnego organizmu i stężeń podstawowych elektrolitów w płynach ustrojowych: ·         sodowych, ·         potasowych, ·         wapniowych, ·         magnezowych, ·         fosforanowych, ·         chlorkowych. Gospodarka elektrolitowa i wodna organizmu opiera się na trzech kluczowych prawach fizyko-chemicznych: ·         prawo elektroobojętności – zgodnie z którym w każdym płynie ustrojowym suma stężeń kationów (ładunków dodatnich) jest równa sumie stężeń anionów (ładunków ujemnych); ·         prawo izomolalności (izoosmolalności) – oznaczające, że ciśnienie osmotyczne płynów we wszystkich przestrzeniach wodnych organizmu jest jednakowe; ·         prawo utrzymywania stałego stężenia jonów (izojonii), w szczególności jonów wodorowych (izohydrii) płynów ustrojowych. Prawa te leżą u podstaw wszystkich procesów wodno-elektrolitowych.  Rodzaje zaburzeń elektrolitowych Zaburzenia elektrolitowe często współistnieją z zaburzeniami gospodarki wodnej, takimi jak: ·         odwodnienie – stan, w którym utrata płynów przez organizm przewyższa ich podaż, prowadząc do upośledzenia gospodarki wodnej i zaburzeń elektrolitowych; ·         przewodnienie – stan nadmiernego nagromadzenia płynów w ustroju i zwiększenia objętości płynu pozakomórkowego. Podstawowy podział zaburzeń elektrolitowych opiera się na zmianach stężeń poszczególnych jonów w surowicy – płynnej części krwi (bez krwinek i czynników krzepnięcia), która w ok. 95% składa się z wody (PLOS One, 2011).  Rodzaje zaburzeń elektrolitowych Typ zaburzenia Charakterystyka Hiponatremia Zmniejszenie stężenia sodu poniżej 135 mmol/l Hipernatremia Zwiększenie stężenia sodu powyżej 145 mmol/l Hipokaliemia Zmniejszenie stężenia potasu poniżej 3,5 mmol/l Hiperkaliemia Zwiększenie stężenia potasu powyżej 5,5 mmol/l Hipokalcemia Zmniejszenie stężenie wapnia zjonizowanego poniżej 1,12 mmol/l lub stężenia wapnia całkowitego poniżej 2,25 mmol/l Hiperkalcemia Zwiększenie stężenia wapnia zjonizowanego powyżej 1,32 mmol/l lub stężenia wapnia całkowitego powyżej 2,75 mmol/l Hipomagnezemia Zmniejszenie stężenia magnezu całkowitego w surowicy poniżej 0,65 mmol/l Hipermagnezemia Zwiększenie stężenia magnezu całkowitego powyżej 1,2 mmol/l Hipofosfatemia Zmniejszenie stężenia fosforanów nieorganicznych (Pi) poniżej 0,9 mmol/l Hiperfosfatemia Zwiększenie stężenia fosforanów nieorganicznych  powyżej 1,6 mmol/l Oprac. na podst. Interna Szczeklika - mały podręcznik 2025/2026 oraz Vademecum medycyny wewnętrznej, 2015. Przyczyny zaburzeń elektrolitowych Zaburzenia gospodarki wodnej często prowadzą do zaburzeń elektrolitowych w organizmie. Przewodnienie może być skutkiem nadmiernej podaży płynów, powikłaniem niewydolności serca, niewydolności nerek i marskości wątroby. Wśród przyczyn odwodnienia wymienia się niedostateczną podaż płynów lub ich nadmierną utratę przez przewód pokarmowy (wymioty, biegunki), nerki (z moczem), płuca (z wydychanym powietrzem) i skórę (nadmierne pocenie).    Przyczyny zaburzeń elektrolitowych   Rodzaj zaburzenia Przyczyny niedoboru i nadmiaru elektrolitów     Hiponatremia (niedobór sodu) Nadmierna podaż płynów bezelektrolitowych, leki moczopędne, biegunka, wymioty, hiperglikemia, zespół nieadekwatnego wydzielania hormonu antydiuretycznego (SIADH)   Hipernatremia (nadmiar sodu) Zaburzenia odczuwania pragnienia; utrata wody przez przewód pokarmowy, skórę, nerki; nadmierna podaż płynów bogatosodowych       Hipokaliemia (niedobór potasu) Niedostateczna podaż, nadmierna utrata przez przewód pokarmowy, skórę lub nerki: nefropatia z utratą soli, hiperaldosteronizm; nadmierna diureza; leki: diuretyki pętlowe (silne leki moczopędne), kortykosteroidy, leki przeczyszczające     Hiperkaliemia (nadmiar potasu) Niewydolność nerek, pierwotna nadczynność przytarczyc, choroby nowotworowe, leki (np. lit)     Hipomagnezemia (niedobór magnezu) Niedostateczna podaż, zaburzenia wchłaniania z przewodu pokarmowego, utrata przez nerki (hiperaldosteronizm pierwotny, alkoholizm) lub przez przewód pokarmowy: biegunki, wymioty     Hipermagnezemia (nadmiar magnezu) Nadmierna podaż (np. leki zobojętniające kwas żołądkowy), choroby zapalne żołądka i jelit, niewydolność nerek, niedoczynność tarczycy   Hipokalcemia (niedobór wapnia) Niedostateczna podaż, niedobór witaminy D, ostre zapalenie trzustki, nadmierna utrata z moczem (leki – diuretyki pętlowe)   Hiperkalcemia (nadmiar wapnia) Nadczynność przytarczyc, choroby nowotworowe, leki zmniejszające wydalanie wapnia z moczem lub zobojętniające sok żołądkowy (zawierające wapń)   Hipofosfatemia (niedobór fosforu) Niedostateczna podaż, nadczynność przytarczyc, niedobór witaminy D, uporczywe wymioty, biegunka     Hiperfosfatemia (nadmiar fosforu) Nadmierna podaż (mleko, leki przeczyszczające z fosforanami), nadmierne wchłanianie z przewodu pokarmowego, zaburzone wydalanie przez nerki Oprac. na podst. Interna Szczeklika - mały podręcznik 2025/2026. Kto jest szczególnie narażony na zaburzenia elektrolitowe? Do czynników ryzyka zaburzeń wodno-elektrolitowych należą (American Journal of Medicine, 2013): ·         wiek: powyżej 55 lat; ·         intensywny wysiłek fizyczny (np. długotrwałe, wyczerpujące treningi sportowe); ·         wysokie temperatury powietrza; ·         zaburzenia pragnienia; ·         zaburzenie funkcji nerek; ·         cukrzyca typu 2; ·         choroby sercowo-naczyniowe, w tym: zaburzenia rytmu serca, zastoinowa niewydolnością serca; ·         zaburzenia żołądkowo-jelitowe; ·         choroby endokrynologiczne; ·         zaburzenia równowagi kwasowo-zasadowej; ·         leki, np. moczopędne. Objawy zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej Obraz kliniczny zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej zależy od ich rodzaju i stopnia nasilenia. Objawy zaburzeń elektrolitowych obejmują szeroki zakres symptomów – od ogólnego osłabienia i nudności przez zaburzenia rytmu serca, zmiany ciśnienia tętniczego i zmiany w EKG po zaburzenia prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego (drgawki, splątanie, zaburzenia świadomości, śpiączka). Przewodnienie może przebiegać z obrzękami i pogorszeniem samopoczucia, nadciśnieniem tętniczym, niewydolnością lewokomorową mięśnia sercowego, skurczami mięśni, drgawkami, śpiączką. Odwodnieniu mogą towarzyszyć: ·         uczucie pragnienia, ·         zaburzenia koncentracji i funkcji poznawczych, ·         suchość błon śluzowych i skóry, ·         tachykardia, ·         ból głowy, ·         obniżenie ciśnienia tętniczego krwi, ·         omdlenia, ·         ograniczenie diurezy (wydalania moczu), ·         zawroty głowy, ·         zaburzenia świadomości, ·         śpiączka.  Jak zdiagnozować zaburzenia elektrolitowe? Podstawą diagnostyki zaburzeń gospodarki elektrolitowej jest badanie lekarskie: dokładny wywiad i badanie fizykalne. Informacje z wywiadu, np. o chorobach podstawowych lub stosowanych lekach, mogą zasugerować przyczynę zaburzeń elektrolitowych i tempo ich narastania. Zmiana masy ciała może być parametrem zmiany objętości całkowitej wody ustroju. Pomiar ciśnienia tętniczego krwi i tętna ułatwia ocenę przestrzeni wodnej śródnaczyniowej. Na podstawie badania lekarskiego ustalane są badania dodatkowe, w tym: ·         oznaczenie poziomu elektrolitów we krwi (jonogram); ·         stężenie mocznika i kreatyniny we krwi (ocena wydolności nerek); ·         stężenie białka całkowitego i albuminy we krwi (istotne dla gospodarki wodnej); ·         morfologię krwi obwodowej; ·         badanie ogólne moczu (ciężar właściwy); ·         dobowa zbiórka moczu (ocena wydalania elektrolitów przez nerki); ·         w niektórych przypadkach: EKG, USG, ocena stężeń hormonów regulujących gospodarkę elektrolitową.  Postępowanie w zaburzeniach gospodarki wodno-elektrolitowej  Postępowanie w zaburzeniach elektrolitowych i zaburzeniach gospodarki wodnej prowadzone jest pod kontrolą lekarza. Jego celem jest wyrównanie nieprawidłowości gospodarki wodno-elektrolitowej. Postępowanie zależy od nasilenia objawów, czasu trwania, tempa narastania i ryzyka powikłań. Jeśli to możliwe, powinno być ukierunkowane na przyczynę – czynnik wywołujący upośledzenie homeostazy wodno-elektrolitowej. Zdecydowana większość przypadków zaburzeń dotyczy odwodnienia, które może współwystępować z nieprawidłowościami elektrolitowymi (Adult Dehydration, StatPearls 2025). Celem postępowania jest wyrównanie strat wody i elektrolitów oraz zapobieganie ewentualnym powikłaniom. W lekkim i umiarkowanym odwodnieniu często wystarczające jest podawanie doustnych płynów nawadniających (DPN), które – prócz nawadniania – zapobiegają wystąpieniu poważnych zaburzeń jonowych. W przypadku stwierdzenia niedoboru elektrolitów, może być konieczna ich suplementacja. W stanach ciężkich niezbędna jest hospitalizacja, nawadnianie dożylne (w celu przywrócenia objętości krwi krążącej) i ścisłe monitorowanie parametrów życiowych. Bardzo ciężkie zaburzenia wodno-elektrolitowe, które mogą stanowić zagrożenie życia (z poważnymi objawami ze strony ośrodkowego układu nerwowego i układu sercowo-naczyniowego), mogą wymagać indywidualnego schematu postępowania. Jak zapobiegać zaburzeniom elektrolitowym? Stan równowagi gospodarki wodno-elektrolitowej wymaga utrzymywania właściwego poziomu wody i podstawowych jonów (sodu, potasu, wapnia, magnezu, fosforanów i chlorków). Przypominamy, że zgodnie z polskimi Normami (2024), u zdrowych osób dorosłych. wystarczające dzienne spożycie wody wynosi: ·         2500 ml (dla mężczyzn); ·         2000 (dla kobiet). Regularne badania profilaktyczne, aktywny tryb życia, zbilansowana dieta bogata w warzywa i owoce, unikanie używek i – oczywiście – odpowiednie nawodnienie służą zdrowiu, również zdrowiu nerek. Prawidłowa czynność nerek jest filarem profilaktyki zaburzeń elektrolitowych. Jeśli nie ma możliwości pokrycia zapotrzebowania na niektóre składniki dietą lub gdy wystąpią ich niedobory, można rozważyć suplementację. Wcześniej warto skonsultować się z lekarzem, farmaceutą lub dietetykiem. Osoby chore lub leczone farmakologicznie przed zastosowaniem suplementów diety powinny obligatoryjnie zasięgnąć porady lekarskiej.      Warto zapamiętać: 1.  Zaburzenia wodno-elektrolitowe obejmują szeroki zakres nieprawidłowości wynikających z upośledzenia gospodarki płynowej i elektrolitowej ustroju. 2.  Wśród ich najczęstszych przyczyn wymienia się utratę płynów na skutek biegunek, uporczywych wymiotów lub stosowania niektórych leków. 3.  Objawy zaburzeń wodno-elektrolitowych zależą od ich rodzaju. W skrajnych przypadkach mogą zagrażać życiu. 4.  Profilaktyka zaburzeń wodno-elektrolitowych obejmuje właściwą podaż płynów i elektrolitów oraz prozdrowotny tryb życia.     Źródła:  Taylor K, Tripathi AK. Adult Dehydration. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Frith J. New horizons in the diagnosis and management of dehydration. Age Ageing. 2023;52(10):afad193. Liamis G, Rodenburg EM, Hofman A, Zietse R, Stricker BH, Hoorn EJ. Electrolyte disorders in community subjects: prevalence and risk factors. Am J Med. 2013;126(3):256-63. Shrimanker I, Bhattarai S. Electrolytes. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. National Research Council (US) Subcommittee on the Tenth Edition of the Recommended Dietary Allowances. Recommended Dietary Allowances: 10th Edition. Washington (DC): National Academies Press (US); 1989. 11, Water and Electrolytes. Castera MR, Borhade MB. Fluid Management. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Open Resources for Nursing (Open RN); Ernstmeyer K, Christman E, editors. Nursing Fundamentals [Internet]. Eau Claire (WI): Chippewa Valley Technical College; 2021. Chapter 15 Fluids and Electrolytes. Yun G, Baek SH, Kim S. Evaluation and management of hypernatremia in adults: clinical perspectives. Korean J Intern Med. 2023;38(3):290-302. Tobias A, Ballard BD, Mohiuddin SS. Physiology, Water Balance. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Brinkman JE, Dorius B, Sharma S. Physiology, Body Fluids. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 R M K, Sekar M. A Comprehensive Review of Electrolyte Imbalances and Their Applied Aspects in Dermatology. Cureus. 2025;17(3):e81353. Duława J. Vademecum medycyny wewnętrznej. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015. Szczeklik A, Gajewski P. Interna Szczeklika - mały podręcznik 2025/2026, Medycyna Praktyczna, Kraków 2025. Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H. Normy żywienia dla populacji Polski. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 2024. Gawęcki J. Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. T. 1. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2022. Kościelniak B, Tomasik P. Parametry krytyczne – jony. Medycyna Praktyczna - Praktyka kliniczna - Badania laboratoryjne, Kraków 2017. Błaszczyk U, Zalejska-Fiolka JE. Gospodarka wodno-elektrolitowa. W: Podstawy biochemii dla ratownictwa medycznego z elementami patobiochemii stanów nagłych, Birkner E, Kasperczyk S (red.). Śląski Uniwersytet Medyczny, Katowice 2011. Budziszewska BK. Zaburzenia metaboliczne i wodno-elektrolitowe u pacjentów z hematologicznymi chorobami nowotworowymi. Hematologia. 2018;9(1):22–37. Ścisło L. Pielęgniarstwo chirurgiczne. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2020. Grenda R, Kawalec W, Kulus M. Pediatria. Tom 1-2. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2024. Kosieradzki M, Rowiński W. Chirurgia ogólna dla stomatologów. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006. Buda P, Książyk J. Leczenie zaburzeń wodno‑elektrolitowych w ostrej biegunce u dzieci. Standardy Medyczne/pediatria. 2011; 8:747–753. Psychogios N, Hau DD, Peng J, Guo AC, Mandal R, Bouatra S, Sinelnikov I, Krishnamurthy R, Eisner R, Gautam B, Young N, Xia J, Knox C, Dong E, Huang P, Hollander Z, Pedersen TL, Smith SR, Bamforth F, Greiner R, McManus B, Newman JW, Goodfriend T, Wishart DS. The human serum metabolome. PLoS One. 2011;6(2):e16957. Soleimani A, Foroozanfard F, Tamadon MR. Evaluation of water and electrolytes disorders in severe acute diarrhea patients treated by WHO protocol in eight large hospitals in Tehran; a nephrology viewpoint. J Renal Inj Prev. 2016;6(2):109-112.  
Probiotyk przed czy po antybiotyku?

Probiotyk przed czy po antybiotyku?

Antybiotyki są jednymi z najczęściej przepisywanych leków na świecie – każdy z nich może wywołać biegunkę. Zapobieganie biegunce poantybiotykowej (AAD) należy do najlepiej udokumentowanych zastosowań probiotyków. Dowody naukowe wskazują na korzyści z podania Saccharomyces boulardii lub Lacticaseibacillus rhamnosus GG w ciągu 2 pierwszych dni antybiotykoterapii. Kiedy brać probiotyk? Wskazania do stosowania Probiotyki to żywe kultury bakterii lub drożdży, które – przyjmowane w odpowiedniej ilości – wywierają korzystny wpływ na prawidłowe funkcjonowanie organizmu.  Wyniki wielu dużych badań klinicznych (z udziałem ludzi) wskazują na korzyści zdrowotne z zastosowania probiotyku w profilaktyce i łagodzeniu biegunek o różnej etiologii (przyczynie). U pewnych grup pacjentów szczepy probiotyczne mogą wpływać na zmniejszenie problemów trawiennych (np. wzdęć). Wg wytycznych World Gastroenterology Organization (WGO) z 2023 r., przyjmowanie probiotyków może być wskazane: ·         w zapobieganiu biegunce związanej z antybiotykoterapią; ·         w przebiegu ostrej biegunki infekcyjnej u dzieci (łagodzenie objawów i skracanie czasu trwania o 1 dzień); ·         w profilaktyce biegunki związanej z zakażeniem Clostridium difficile u pacjentów stosujących antybiotyk (niemal 30% przypadków biegunki poantybiotykowej spowodowana jest przez C. difficile); ·         w zespole jelita drażliwego (łagodzenie problemów trawiennych i poprawa jakości życia). Szczepy probiotyczne mogą wpływać na barierę jelitową, układ odpornościowy i normalizować odpowiedź immunologiczną. Dlaczego trzeba stosować preparaty osłonowe przy przyjmowaniu antybiotyku? Podstawowym celem stosowania probiotyków jest modyfikacja składu i funkcji flory jelitowej, wpływająca na prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Klasycznym przykładem takiego postępowania jest profilaktyczne podawanie probiotyku jako osłony przed antybiotykiem. Amerykańskie National Institutes of Health (NIH) wskazują, że antybiotykoterapia zaburza skład mikrobiomu jelitowego, zwiększając ryzyko wystąpienia biegunki poantybiotykowej (Antibiotic Associated Diarrhea, AAD). Według danych epidemiologicznych, nawet co trzeci pacjent stosujący antybiotyki cierpi na AAD. Objawy biegunki poantybiotykowej mogą pojawić się kilka godzin po podaniu pierwszej dawki antybiotyku lub nawet kilka miesięcy po zakończeniu antybiotykoterapii. Najbardziej zagrożone są dzieci do 2. roku życia, seniorzy (>65 lat) i pacjenci hospitalizowani. Wg szacunków, antybiotyki należą do najczęściej przepisywanych leków na świecie. Potencjalnie każdy z nich może wywołać ostrą biegunkę. Jednak antybiotyki o szerokim spektrum działania (np. erytromycyna, penicylina) generują większe ryzyko AAD niż te o wąskim spektrum. Kiedy brać probiotyk? Zgodnie z aktualnymi wytycznymi towarzystw naukowych, podczas antybiotykoterapii (zarówno u dzieci, jak i dorosłych) warto rozważyć podawanie probiotyków o udokumentowanym działaniu w profilaktyce AAD. Dowody naukowe wskazują na skuteczność stosowania szczepu Saccharomyces boulardii lub Lacticaseibacillus rhamnosus GG jako osłony przed antybiotykiem (w celu zapobiegania AAD). Probiotyk przed czy po antybiotyku – kiedy go stosować? Jak brać osłonę przy antybiotyku? Zaleca się podać probiotyk jak najwcześniej po rozpoczęciu antybiotykoterapii, najlepiej w ciągu 2 pierwszych dni. Można przyjmować probiotyk przed czy po antybiotyku? Dowolnie (przed lub po antybiotyku) – należy jednak pamiętać o zachowaniu co najmniej 2 godzin odstępu między probiotykiem a antybiotykiem. Liczba żywych drobnoustrojów w produkcie podawana jest w jednostkach tworzących kolonie (CFU; colony forming units). Wiele suplementów probiotycznych zawiera od 1 do 10 miliardów CFU w porcji (np. w 1 kapsułce). Sugeruje się podawanie dawek, które w badaniach klinicznych wykazały korzystny wpływ na organizm. Po jakim czasie po antybiotyku warto sięgnąć po probiotyk? Jak podawać probiotyk – przed czy po antybiotyku? Producenci najczęściej zalecają przyjmować probiotyk 2-3 godziny przed lub po zażyciu antybiotyku. Czy probiotyk można brać razem z antybiotykiem? Wyniki badań naukowych wykazują, że wiele dobroczynnych bakterii jest wrażliwa na powszechnie stosowane antybiotyki. Przyjmowanie probiotyku łącznie z antybiotykiem mogłoby niekorzystnie wpłynąć na działanie i żywotność mikroorganizmów. Po jakim czasie od antybiotyku probiotyk działa najskuteczniej? Amerykańskie NIH wskazują, że rozpoczęcie przyjmowania probiotyków w ciągu 2 dni od pierwszej dawki antybiotyku może skuteczniej zapobiegać biegunce poantybiotykowej niż zastosowanie ich później. Ile razy dziennie probiotyk przy antybiotyku? Jak brać osłonę przy antybiotyku? Ile razy dziennie? WGO, opierając się na dużych badaniach klinicznych wysokiej jakości, najczęściej zaleca przyjmować probiotyk 1, 2 lub 3 razy dziennie – zależnie od wieku, wskazania (problemu zdrowotnego) i szczepu (lub mieszanki szczepów).   Probiotyk przy antybiotykoterapii – zastosowanie u dorosłych (WGO)   Wskazanie Probiotyk/szczep probiotyczny dawkowanie dzienne i częstotliwość podawania   Profilaktyka biegunki poantybiotykowej (AAD) Lacticaseibacillus rhamnosus GG 1010 cfu – 2 razy dziennie Saccharomyces boulardii 5 x 109 cfu lub 250 mg – 2 razy dziennie Profilaktyka biegunki związanej z C. difficile Saccharomyces boulardii 109 cfu lub 250 mg – 2 razy dziennie CFU; colony forming units – jednostki tworzące kolonie (liczba żywych drobnoustrojów) Jak długo brać probiotyk po antybiotyku? Jak długo brać probiotyk po antybiotyku? Amerykańskie NIH przywołują polskie badanie (metaanalizę z 2015 r.), która objęła blisko 1500 osób (dzieci i dorosłych). Podawanie  Lacticaseibacillus rhamnosus GG pacjentom leczonym antybiotykami przez okres od 10 dni do 3 miesięcy zmniejszyło ryzyko AAD z 22,4% do 12,3%. W wytycznych WGO czas stosowania probiotyku przy antybiotyku zależy m.in. od szczepu (lub szczepów) i wieku (dziecko, osoba dorosła). Zatem jak długo brać probiotyk po antybiotyku? WGO wskazuje na korzyści z podawania probiotyku: ·         przez cały okres antybiotykoterapii; ·         przez cały czas leczenia antybiotykiem oraz przez 7 dni po zakończeniu antybiotykoterapii. Probiotyki w profilaktyce biegunki poantybiotykowej u dzieci (WGO)   Probiotyk/szczep Dawkowanie Saccharomyces boulardii ≥ 5 miliardów cfu na dobę, przez cały czas antybiotykoterapii Lacticaseibacillus rhamnosus GG ≥ 5 miliardów cfu na dobę, przez cały czas antybiotykoterapii CFU; colony forming units – jednostki tworzące kolonie Jak zażywać probiotyk? Jak brać probiotyk przy antybiotyku? Preparaty probiotyczne należy zażywać zgodnie z zaleceniami lekarza lub producenta. Jak stosować probiotyk – przed czy po antybiotyku? Powinno się zachować 2-3 godziny odstępu między dawką antybiotyku a probiotyku. Można przyjmować probiotyk przed czy po jedzeniu? Zaleca się przyjmować probiotyk podczas posiłku. Dzięki temu można zwiększyć przeżywalność dobroczynnych bakterii w niekorzystnych warunkach przewodu pokarmowego. Przed rozpoczęciem stosowania probiotyku warto skonsultować się z lekarzem, farmaceutą lub dietetykiem. Przyjmować probiotyk przed czy po jedzeniu? Korzystniej stosować probiotyk przed czy po jedzeniu? Słoweńscy naukowcy w nowym badaniu eksperymentalnym (2024) potwierdzili wyniki kanadyjskiej analizy (2011). Probiotyki warto przyjmować z posiłkiem zawierającym nawet niewielką ilość tłuszczu, np. owsianką na mleku. Owsianka gotowana na mleku działała ochronnie na mikroorganizmy probiotyczne; ułatwiała im przetrwanie w przewodzie pokarmowym i stanowiła źródło składników odżywczych do ich wzrostu. Przyjmowanie probiotyku z sokiem owocowym wiązało się ze znacznie niższą przeżywalnością bakterii probiotycznych (sugeruje się m.in. niekorzystny wpływ kwasów organicznych). Jak brać probiotyk przy antybiotyku, by zachować jego właściwości? Nie łączyć go z gorącymi napojami lub posiłkami – większość bakterii probiotycznych ginie w temperaturze 60–85°C. Jak brać probiotyk – rano czy wieczorem? Kiedy brać probiotyk? Probiotyki można stosować niezależnie od pory dnia, ale podczas posiłku. Lepiej zażywać probiotyk rano czy wieczorem? Specjaliści Cleveland Clinic wskazują, że przyjmowanie preparatów probiotycznych podczas śniadania może stanowić optymalny wybór dla „rannych ptaszków”. Podkreślają jednak, że podanie probiotyku o każdej porze – np. podczas lunchu lub kolacji – może przynieść korzyści zdrowotne. Jaki probiotyk wybrać przy antybiotykoterapii? Kolejna polska metaanaliza (2015), która objęła 4780 dorosłych i dzieci (od 6 miesięcy do 65 lat), wykazała, że podawanie Saccharomyces boulardii podczas antybiotykoterapii zmniejszyło ryzyko AAD: ·         z 17,4% do 8,2% u dorosłych; ·         z 20,9% do 8,8% u dzieci. Kiedy brać probiotyk? WGO wskazuje na korzyści z zastosowania Saccharomyces boulardii lub Lacticaseibacillus rhamnosus GG u osób leczonych antybiotykami. Wg European Society for Paediatric Gastroenterology Hepatology and Nutrition (2023), u dzieci można stosować: ·         Saccharomyces boulardii lub Lacticaseibacillus rhamnosus GG w celu zapobiegania AAD; ·         Saccharomyces boulardii w przypadkach AAD związanego z zakażeniem Clostridium difficile.     Warto zapamiętać 1.  Antybiotyki zaburzają równowagę mikrobioty jelitowej i są częstą przyczyną biegunki. 2.  Zastosowanie probiotyku podczas antybiotykoterapii może utrzymać lub odbudować korzystny skład mikrobioty i zmniejszyć ryzyko biegunki. 3.  Zaleca się zachować minimum 2-godzinny odstęp między przyjęciem probiotyku a antybiotyku. 4.  Zastosowanie probiotyku w ciągu 2 pierwszych dni antybiotykoterapii może skuteczniej zapobiegać biegunce niż podanie go później.   Źródła: 1.  Guarner F, Sanders ME, Szajewska H, Cohen H, Eliakim R, Herrera-deGuise C, Karakan T, Merenstein D, Piscoya A, Ramakrishna B, Salminen S, Melberg J. World Gastroenterology Organisation Global Guidelines: Probiotics and Prebiotics. J Clin Gastroenterol. 2024;58(6):533-553. 2.      Guarino A, Ashkenazi S, Gendrel D, Lo Vecchio A, Shamir R, Szajewska H; European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition; European Society for Pediatric Infectious Diseases. European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition/European Society for Pediatric Infectious Diseases evidence-based guidelines for the management of acute gastroenteritis in children in Europe: update 2014. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2014;59(1):132-52. 3.      McFarland LV, Ozen M, Dinleyici EC, Goh S. Comparison of pediatric and adult antibiotic-associated diarrhea and Clostridium difficile infections. World J Gastroenterol. 2016;22(11):3078-104. 4.      National Institutes Of Health (NIH); Office of Dietary Supplements. Probiotics. Fact Sheet for Health Professionals. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Probiotics-HealthProfessional/, [dostęp: 27.10.2025]. 5.  Szajewska H, Canani RB, Guarino A, Hojsak I, Indrio F, Kolacek S, Orel R, Shamir R, Vandenplas Y, van Goudoever JB, Weizman Z; ESPGHAN Working Group for ProbioticsPrebiotics. Probiotics for the Prevention of Antibiotic-Associated Diarrhea in Children. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2016;62(3):495-506. 6.  Łukasik J, Szajewska H. Mikrobiom i dysbioza w codziennej praktyce klinicznej. Med Prakt. 2025;5:100–113. 7.  Szajewska H. Rola probiotyków w profilaktyce i leczeniu chorób przewodu pokarmowego według aktualnych wytycznych. Med Prakt. 2021;1:44–53. 8.      Szajewska H. Probiotyki – aktualny stan wiedzy i zalecenia dla praktyki klinicznej. Med Prakt. 2017;(7-8):19–37. 9.      Shahrokhi M, Nagalli S. Probiotics. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. 10.  Blaabjerg S, Artzi DM, Aabenhus R. Probiotics for the Prevention of Antibiotic-Associated Diarrhea in Outpatients-A Systematic Review and Meta-Analysis. Antibiotics (Basel). 2017;6(4):21. 11.  Goodman C, Keating G, Georgousopoulou E, Hespe C, Levett K. Probiotics for the prevention of antibiotic-associated diarrhoea: a systematic review and meta-analysis. BMJ Open. 2021;11(8):e043054. 12.  Guo Q, Goldenberg JZ, Humphrey C, El Dib R, Johnston BC. Probiotics for the prevention of pediatric antibiotic-associated diarrhea. Cochrane Database Syst Rev. 2019;4(4):CD004827. 13.  Guglielmetti S, Mora D, Gschwender M, Popp K. Randomised clinical trial: Bifidobacterium bifidum MIMBb75 significantly alleviates irritable bowel syndrome and improves quality of life--a double-blind, placebo-controlled study. Aliment Pharmacol Ther. 2011;33(10):1123-32. 14.  Ciorba MA. A gastroenterologist's guide to probiotics. Clin Gastroenterol Hepatol. 2012;10(9):960-8. 15.  Tompkins TA, Mainville I, Arcand Y. The impact of meals on a probiotic during transit through a model of the human upper gastrointestinal tract. Benef Microbes. 2011;2(4):295-303. 16.  Cleveland Clinic. When Should I Take Probiotics for Best Results? https://health.clevelandclinic.org/best-time-to-take-probiotics, [dostęp: 27.10.2025]. 17.  Merenstein DJ, Tancredi DJ, Karl JP, Krist AH, Lenoir-Wijnkoop I, Reid G, Roos S, Szajewska H, Sanders ME. Is There Evidence to Support Probiotic Use for Healthy People? Adv Nutr. 2024;15(8):100265. 18.  Treven P, Paveljšek D, Bogovič Matijašić B, Mohar Lorbeg P. The Effect of Food Matrix Taken with Probiotics on the Survival of Commercial Probiotics in Simulation of Gastrointestinal Digestion. Foods. 2024;13(19):3135. 19.  Szajewska H, Berni Canani R, Domellöf M, Guarino A, Hojsak I, Indrio F, Lo Vecchio A, Mihatsch WA, Mosca A, Orel R, Salvatore S, Shamir R, van den Akker CHP, van Goudoever JB, Vandenplas Y, Weizman Z; ESPGHAN Special Interest Group on Gut Microbiota and Modifications. Probiotics for the Management of Pediatric Gastrointestinal Disorders: Position Paper of the ESPGHAN Special Interest Group on Gut Microbiota and Modifications. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2023;76(2):232-247. 20.  Szajewska H, Kołodziej M. Systematic review with meta-analysis: Saccharomyces boulardii in the prevention of antibiotic-associated diarrhoea. Aliment Pharmacol Ther. 2015;42(7):793-801. 21.  Szajewska H, Kołodziej M. Systematic review with meta-analysis: Lactobacillus rhamnosus GG in the prevention of antibiotic-associated diarrhoea in children and adults. Aliment Pharmacol Ther. 2015;42(10):1149-57.  
Elektrolity dla dzieci – kiedy i jak je stosować?

Elektrolity dla dzieci – kiedy i jak je stosować?

Woda stanowi istotne źródło elektrolitów; jej odpowiednia podaż jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania organizmu dzieci i młodzieży. Zjonizowana postać składników mineralnych (występujących w wodzie) decyduje o ich wysokiej biodostępności. Stopień nawodnienia organizmu ma bezpośredni wpływ na homeostazę wodno-elektrolitową; niedobór wody prowadzi do zaburzeń tej równowagi. Dzieci są bardziej podatne na odwodnienie, czynnikiem ryzyka jest m.in wyższe zapotrzebowanie na wodę u niemowląt i nastolatków. Ryzyko wzrasta szczególnie w przebiegu chorób zwiększających zapotrzebowanie na płyny. W stanach niedoborowych lekarz może zalecić podanie płynów nawadniających i suplementację elektrolitów. Jakie są przyczyny odwodnienia u dzieci? Zawartość wody w ustroju zmienia się z wiekiem; u noworodka stanowi 78% masy ciała, u niemowlęcia w 1. półroczu życia – 72%, a u dziecka w 2. roku życia – 65% (Problemy Higieny i Epidemiologii, 2013). Organizm nieustannie traci wodę (m.in. z moczem, potem, wydychanym powietrzem); straty wody są ściśle związane z utratą elektrolitów, w szczególności sodu i potasu. Proporcje strat wody w stosunku do elektrolitów określają typ odwodnienia u dzieci (Propedeutyka pediatrii, 2009): ·         izotoniczne (utrata takich samych ilości wody i elektrolitów) – wskutek ostrej biegunki, wymiotów, utraty krwi; ·         hipotoniczne (utrata elektrolitów przewyższa utratę wody) – w przebiegu chorób z nerkową utratą sodu (wrodzony przerost nadnerczy, przewlekłe zapalenie nerek); ·         hipertoniczne (utrata wody przeważa nad utratą elektrolitów) – niedostateczne spożycie wody i jej nadmierna utrata, np. przez skórę, płuca, przewód pokarmowy (wodniste biegunki) i nerki (moczówka prosta, cukrzyca); Zgodnie z Zaleceniami Polskiego Towarzystwa Żywienia Klinicznego Dzieci (PTŻKD, 2021), nawodnienie warunkuje prawidłowe funkcjonowanie organizmu i jest szczególnie istotne u niemowląt i nastolatków (z uwagi na zwiększone zapotrzebowanie na wodę). Czynnikiem ryzyka odwodnienia u dzieci może być również nadwaga i otyłość (nadmiar tkanki tłuszczowej). Objawy odwodnienia u dzieci Najmłodsze dzieci (Propedeutyka pediatrii, 2009) są szczególnie wrażliwe na zmiany zawartości wody w organizmie. Utrata masy ciała do 5% wiąże się z łagodnymi objawami odwodnienia u niemowlaka. Ubytek masy ciała rzędu 5-10% klasyfikowany jest jako odwodnienie umiarkowane, a powyżej 10-15% – jako ciężkie. U dzieci starszych zawartość wody w ustroju stanowi mniejszy odsetek masy ciała (w porównaniu do niemowląt). Dlatego w tej grupie objawy odwodnienia ujawniają się przy procentowo mniejszej utracie wody – odpowiednio 3, 6 i 9%. W warunkach zdrowia skóra jest napięta i elastyczna. Utrata płynów manifestuje się jej suchością i zmniejszonym napięciem. Jak rozpoznać odwodnienie u niemowlaka? U najmłodszych dzieci obserwuje się zapadnięcie ciemiączka; często również brzucha (Propedeutyka pediatrii, 2009).     Objawy odwodnienia u dziecka – zależnie od stopnia odwodnienia   Objawy Odwodnienie łagodne Odwodnienie umiarkowane Odwodnienie ciężkie         Stan ogólny     Niemowlęta i małe dzieci       Niepokój, pobudzenie, pragnienie może być zwiększone   Pragnienie, niepokój/senność, nadwrażliwość dotykowa Senność; kończyny zimne, wiotkie, sine i spocone; możliwa śpiączka     Dzieci starsze Pragnienie, niepokój niedociśnienie ortostatyczne (spadek ciśnienia tętniczego przy zmianie pozycji na stojącą) Kończyny zimne i sine, pomarszczona skóra na palcach stóp i dłoni; skurcze mięśni Tętno Prawidłowe Szybsze i słabe Szybkie, czasem niewyczuwalne Oddech Prawidłowy Głęboki, czasem przyspieszony Głęboki i szybki Ciemiączko Prawidłowe Zapadające się Zapadnięte Ciśnienie tętnicze Prawidłowe Prawidłowe lub obniżone Obniżone Elastyczność skóry Fałd skórny wygładza się natychmiast Fałd wygładza się wolniej Fałd wygładza się bardzo wolno (> 2 s) Gałki oczne Prawidłowe Zapadające się Zapadnięte Łzy Obecne Ograniczone Nieobecne Błony śluzowe Wilgotne Suche Bardzo suche Diureza (wydalanie moczu) Prawidłowa Zmniejszona Bezmocz Utrata masy ciała Niemowlęta <5% 5-10% >10-15% Starsze dzieci <3% 3-6% >6-9% Oprac. na podst. Propedeutyka pediatrii, PZWL 2009; Pediatria po Dyplomie 2018.   Od którego roku życia podawać dziecku elektrolity? Przed włączeniem suplementacji elektrolitów dla dzieci – zwłaszcza najmłodszych – należy zasięgnąć porady pediatry. Nieuzasadniona suplementacja, bez potwierdzenia niedoborów i rzeczywistych potrzeb, może wywierać niekorzystny wpływ na organizm (Normy żywienia dla populacji Polski, 2024; Elektrolity, Medycyna Praktyczna 2025). Zgodnie z zaleceniami Instytutu Żywności i Żywienia (IŻŻ, 2019), źródłem elektrolitów dla dzieci powinna być prawidłowa dieta i woda (m.in.mineralna i źródlana). Według rekomendacji PTŻKD i NFZ, dzieciom do 1. roku życia nie należy podawać innych napojów niż mleko matki lub mleko modyfikowane i woda. Do 6. miesiąca życia mleko matki (lub mleko modyfikowane) w pełni zaspokajają zapotrzebowanie na wodę i składniki odżywcze, w tym na elektrolity dla dzieci. Zwykle od 2. półrocza wprowadza się inne płyny – odpowiednie są czyste wody źródlane lub mineralne niskozmineralizowane (bezpieczne pod kątem mikrobiologicznym i chemicznym). Według zaleceń NFZ, w 1. roku życia przeciwwskazane jest podawanie mleka krowiego (a także koziego i owczego) – z uwagi na niekorzystny skład elektrolitów dla niemowląt. Od kiedy można je wprowadzać do diety? Po 12. miesiącu życia – ale z ograniczeniem spożycia mleko owczego i koziego. Mleko krowie (Pediatria, 2024) zawiera więcej składników mineralnych niż mleko matki – szczególnie sodu – i stanowi większe obciążenie osmotyczne dla nerek najmłodszych dzieci. Ponadto proporcje wapnia do fosforanów (inne niż w mleku kobiecym) niekorzystnie wpływają na wchłanianie ważnych elektrolitów dla niemowląt, np. wapnia (co może zaburzać procesy mineralizacji tkanki kostnej).   Elektrolity dla dzieci w mleku matki a skład mleka krowiego – porównanie   Składniki Mleko matki [mg/100 ml] Mleko krowie [mg/100 ml] Wapń 25-35 118 Fosfor 13-16 85 Potas 55 138 Sód 15 43 Oprac. na podst. Pediatria, PZWL 2024.   Jak podawać elektrolity dziecku? Ile elektrolitów dziennie należy przyjmować i kiedy pić elektrolity? Suplementacja elektrolitów dla dzieci może być wskazana w konkretnych stanach chorobowych (np. w ostrej biegunce) lub z powodu stosowanej farmakoterapii. Zasadność suplementacji i indywidualne dawkowanie (stosownie do wieku) ustala lekarz (Medycyna Praktyczna 2025). Jak podawać elektrolity dziecku? Lekarz – na podstawie obrazu klinicznego, stwierdzonych niedoborów i czynnika przyczynowego – może zalecić podanie elektrolitów na odwodnienie (ESPGHAN 2014; Medycyna Praktyczna 2025): ·         drogą doustną – doustne płyny nawadniające dla dzieci (DPN); ·         przez zgłębnik nosowo-żołądkowy (sondę) – uzupełnianie elektrolitów dla dzieci przy wymiotach (intensywnych); ·         drogą dożylną (wlew zawierający glukozę i elektrolity dla dzieci). Zgodnie z rekomendacją PTŻKD i NFZ, optymalnym płynem do picia jest woda, w tym woda źródlana lub mineralna niskozmineralizowana. Po 6. miesiącu życia Narodowe Centrum Edukacji i Żywienia (2023) zaleca rozpocząć próby podawania wody z otwartego kubeczka – niedużego, lekkiego i z małą ilością wody (by ułatwić dziecku naukę popijania).   Dzienne zapotrzebowanie na wodę (zależnie od wieku) – na poziomie wystarczającego spożycia (AI)  [ml/dobę] Wiek Woda (z napojów i żywności) Niemowlęta 6–11 miesięcy   800–1000 Dzieci 1–3 lata 4–6 lat 7–9 lat   1250 1600 1750 Chłopcy 10–12 lat 13–15 lat 16–18 lat   2100 2350 2500 Dziewczęta 10–12 lat 13–15 lat 16–18 lat   1900 1950 2000 Oprac. na podst. Normy żywienia 2024.   Jak dbać o odpowiednie nawodnienie dziecka? Zgodnie z zaleceniami Instytutu Żywności i Żywienia (Piramida Zdrowego Żywienia i Stylu Życia Dzieci i Młodzieży, 2019; Medycyna Praktyczna, 2024), u zdrowych dzieci w wieku 4-18 lat źródłami płynów i elektrolitów powinny być: ·         Woda: szczególnie istotna w piramidzie żywienia (minimum 1,5 l dziennie, zależnie od wieku): u niemowląt i najmłodszych dzieci: woda źródlana lub naturalna woda mineralna niskozmineralizowana (całkowite stężenie soli mineralnych <500 mg/l), ubogosodowa, ubogosiarczanowa; u starszych dzieci i młodzieży: zarówno źródlana, jak mineralna (w tym wysoko-, średnio- lub niskozmineralizowana). ·         Warzywa i owoce (w stosunku 3:1): szczególnie świeże i surowe – jako źródło wody i składników odżywczych, w tym elektrolitów, m.in. magnezu, potasu i sodu. ·         Świeżo wyciskane lub przecierowe soki z warzyw i owoców – jako składnik zastępczy 1 porcji warzyw lub 0,5–1 porcji owoców oraz alternatywne źródło niektórych składników i elektrolitów dla dzieci od 1. roku życia (korzystniejsze jest spożycie świeżych warzyw i owoców). Soków 100% nie należy podawać niemowlętom; u starszych dzieci zaleca się ograniczać ich podaż: 1–3 lat do <100 ml/dobę,  4–10 lat do <150 ml/dobę, >10 lat do <200 ml/dobę. ·         Mleko i produkty mleczne (minimum 3 porcje dziennie) – bogate w elektrolity dla dzieci: wapń, magnez, potas. ·         Zalecanymi źródłami elektrolitów dla dzieci są też m.in.: orzechy (potas, fosfor, wapń, magnez)  rośliny strączkowe (fosfor, wapń)  ryby (fosfor, potas, magnez)  zboża i produkty zbożowe (magnez, potas, fosfor).   Czy elektrolity można przedawkować?  Wskazania do suplementacji elektrolitów dla dzieci powinno się skonsultować z lekarzem pediatrą. W uzasadnionych przypadkach (jak np. rozpoznane niedobory elektrolitów dla dzieci przy biegunce) suplementy diety mogą tylko okresowo uzupełniać codzienną dietę (Normy, 2024). Czy elektrolity można przedawkować? Tak – przedawkowanie (Medycyna Praktyczna, 2025) jest szczególnie niebezpieczne (obarczone ryzykiem poważnych powikłań) u osób: z upośledzeniem czynności nerek; ·         przyjmujących leki, które mogą modyfikować stężenie elektrolitów we krwi. Suplementacja indywidualna – „na własną rękę” (Normy, 2024) zwiększa ryzyko: interakcji z innymi składnikami diety lub lekami; przekroczenia górnych tolerowanych (bezpiecznych) poziomów spożycia (UL); przypadki nadmiernego spożycia składnika (np. magnezu) – pochodzącego z diety i suplementów – obserwowano u dzieci w różnych krajach; niekorzystne jest m.in. nadmierne spożycie wapnia.     Warto zapamiętać: 1.     Wśród przyczyn odwodnienia u dzieci wymienia się choroby nerek, biegunki, wymioty i otyłość. 2.     Odwodnienie u dzieci może objawiać się suchością skóry i błon śluzowych, ograniczoną diurezą i potliwością; u niemowląt niepokojące jest zapadające się ciemiączko. 3.     Źródłem płynów i elektrolitów powinna być woda (w tym źródlana lub mineralna niskozmineralizowana) i prawidłowa dieta (bogata w świeże warzywa i owoce). 4.     Wskazania do suplementacji elektrolitów u dzieci należy skonsultować z lekarzem.     Źródła: Książyk J, Szlagatys-Sidorkiewicz A, Toporowska-Kowalska E, Romanowska H, Kierkuś J, Świder M, Borkowska A. Woda i napoje w żywieniu dzieci. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Żywienia Klinicznego Dzieci. Standardy Medyczne/Pediatria. 2021;18:529-533. Guarino A, Ashkenazi S, Gendrel D, Lo Vecchio A, Shamir R, Szajewska H; European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition; European Society for Pediatric Infectious Diseases. European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition/European Society for Pediatric Infectious Diseases evidence-based guidelines for the management of acute gastroenteritis in children in Europe: update 2014. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2014;59(1):132-52. Krawczyński M. Propedeutyka pediatrii. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2009. Grenda R, Kawalec M, Kulus W (red.). Pediatria. Tom 1-2. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2024. Chouraqui JP. Children's water intake and hydration: a public health issue. Nutr Rev. 2023;81(5):610-624. MacDonald E, McCormack S. Ondansetron and Oral Rehydration Therapy in Pediatric Patients with Dehydration: A Review of Clinical Effectiveness. Ottawa (ON): Canadian Agency for Drugs and Technologies in Health; 2020. Manual for the Health Care of Children in Humanitarian Emergencies. Geneva: World Health Organization; 2008. 3, Diarrhoea and dehydration. Faizan U, Rouster AS. Nutrition and Hydration Requirements In Children and Adults. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Meyers RS. Pediatric fluid and electrolyte therapy. J Pediatr Pharmacol Ther. 2009;14(4):204-11. Daley SF, Avva U. Pediatric Dehydration. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Gorelick MH, Shaw KN, Murphy KO. Validity and reliability of clinical signs in the diagnosis of dehydration in children. Pediatrics. 1997;99(5):E6. Kight BP, Waseem M. Pediatric Fluid Management. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Tkaczyk M. Algorytm postępowania z dzieckiem odwodnionym. Pediatria po Dyplomie. 2018;02. Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H. Normy żywienia dla populacji Polski. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 2024. Rachtan-Janicka J. Piramida żywienia. W: Szajewska H, Horvath A (red.): Żywienie i leczenie żywieniowe dzieci i młodzieży. Medycyna Praktyczna, Kraków 2024. Weker H, Więch M. Woda w żywieniu najmłodszych dzieci – jej znaczenie i kryteria wyboru. Probl Hig Epidemiol. 2013;94(4):766-768. Wiercińska M; Medycyna Praktyczna (2025). Elektrolity – co to, niedobór, kiedy pić elektrolity. https://www.mp.pl/pacjent/zdrowy_czlowiek/380736,elektrolity-co-to-niedobor-kiedy-pic-elektrolity, [dostęp: 14.12.2025]. Kowalska-Bąbik J; Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, NCEŻ (2023). Rozszerzanie diety – woda i napoje w diecie niemowlaka. https://ncez.pzh.gov.pl/ciaza-i-macierzynstwo/karmienie/rozszerzanie-diety-woda-i-napoje-w-diecie-niemowlaka/, [dostęp: 14.12.2025]. Narodowy Fundusz Zdrowia, Diety NFZ. Woda i napoje w diecie małych dzieci. https://diety.nfz.gov.pl/porady/ciaza-i-dziecko/woda-i-napoje-w-diecie-malych-dzieci, [dostęp: 14.12.2025]. Santillanes G, Rose E. Evaluation and Management of Dehydration in Children. Emerg Med Clin North Am. 2018;36(2):259-273. Januszko O, Madej D, Postaleniec E, Brzozowska A, Pietruszka B, Kałuża J. Spożycie składników mineralnych z wodą pitną przez młode kobiety. Rocz Panstw Zakl Hig. 2012;63:43-50. Aghsaeifard Z, Heidari G, Alizadeh R. Understanding the use of oral rehydration therapy: A narrative review from clinical practice to main recommendations. Health Sci Rep. 2022;5(5):e827. Zborowski M, Skotnicka M. The Role of Hydration in Children and Adolescents-A Theoretical Framework for Reviewing Recommendations, Models, and Empirical Studies. Nutrients. 2025;17(17):2841. Iro MA, Sell T, Brown N, Maitland K. Rapid intravenous rehydration of children with acute gastroenteritis and dehydration: a systematic review and meta-analysis. BMC Pediatr. 2018;18(1):44. Suh H, Kavouras SA. Water intake and hydration state in children. Eur J Nutr. 2019;58(2):475-496.  
Jak dbać o układ pokarmowy? Jak poprawić trawienie?

Jak dbać o układ pokarmowy? Jak poprawić trawienie?

Prawidłowa dieta, odporność emocjonalna i regularna aktywność fizyczna sprzyjają zdrowiu układu pokarmowego i jelit. Wiele czynników związanych ze stylem życia wpływa nie tylko na układ trawienny i skład mikrobioty jelitowej, ale też na ogólny stan organizmu, długość i jakość życia. W oparciu o badania naukowe podpowiadamy, jak dbać o układ pokarmowy i minimalizować ryzyko chorób cywilizacyjnych.  Budowa i funkcje układu pokarmowego Układ pokarmowy człowieka jest układem współdziałających narządów, które odpowiadają za pobieranie, trawienie i wchłanianie pokarmu oraz usuwanie niestrawionych resztek pożywienia. Podstawowe funkcje układu pokarmowego polegają na dostarczaniu wody i substancji odżywczych. Duże znaczenie przypisuje się również ochronnej roli przewodu pokarmowego, który stanowi barierę między organizmem a środowiskiem zewnętrznym. Przewód pokarmowy zbudowany jest z: ·         jamy ustnej, w której: pokarm ulega rozdrobnieniu i zmieszaniu ze śliną, rozpoczyna się proces trawienia tłuszczów i węglowodanów, formowany jest kęs; ·         gardła; ·         przełyku; ·         żołądka – odpowiedzialnego za produkcję soków żołądkowych (rozpoczynającego proces trawienia białek); ·         jelita cienkiego (dwunastnicy, jelita czczego, jelita krętego), w którym odbywa się trawienie i wchłanianie składników pokarmowych; ·         jelita grubego (jelita ślepego, okrężnicy, esicy, odbytnicy) – odpowiedzialnego za absorpcję wody, składników mineralnych, formowanie i wydalenie stolca. Mikrobiota jelit (mikroorganizmy zasiedlające układ pokarmowy) jest częścią składową bariery jelitowej, która oddziela światło jelita od środowiska wewnętrznego organizmu. Mikrobiota bierze udział w wielu procesach fizjologicznych, takich jak: ·         wytwarzanie czynników antybakteryjnych; ·         stymulacja układu immunologicznego; ·         synteza witamin (z grupy B, witaminy K); ·         produkcja krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA); ·         utrzymywanie integralności nabłonkowej bariery jelitowej.  Problemy z układem pokarmowym – przyczyny i objawy Bariera jelitowa jest selektywnie przepuszczalna: umożliwia wchłanianie składników pokarmowych i chroni przed wnikaniem czynników chorobotwórczych. Zapobiega więc nadmiernej aktywacji układu immunologicznego i rozwojowi miejscowych stanów zapalnych. Niekorzystne zmiany w mikrobiocie mogą prowadzić do różnych nieprawidłowości, np. do: ·         zwiększenia przepuszczalności bariery jelitowej; ·         zaburzenia trawienia pokarmu; ·         upośledzenia procesów metabolicznych i immunologicznych. Do czynników wpływających na zaburzenia funkcjonowania flory jelitowej należą: ·         nieprawidłowa dieta, ·         leki (np. antybiotyki), ·         stres, ·         infekcje, ·         używki. Wyniki dostępnych badań wskazują na potencjalne związki zaburzenia funkcjonowania flory jelitowej z: ·         chorobami układu pokarmowego (jelit i wątroby); ·         cukrzycą; ·         insulinoopornością; ·         miażdżycą; ·         otyłością; ·         zespołem metabolicznym; ·         chorobami psychicznymi. Jak dbać o układ pokarmowy? Jak dbać o układ pokarmowy? Wyniki licznych badań klinicznych wskazują kilka czynników, które mogą: poprawić stan jelit i całego przewodu pokarmowego; wydłużyć życie i poprawić jego jakość; zmniejszyć ryzyko chorób przewlekłych i niepełnosprawności. Odpowiedź na pytanie, jak dbać o układ pokarmowy, brzmi: zmienić styl życia na prozdrowotny. Warto zadbać m.in. o różnorodną, zbilansowaną dietę, regularną aktywność fizyczną i odporność emocjonalną oraz unikać stresu, nieregularnych posiłków i używek. Zbilansowana dieta Jak poprawić trawienie? Stosując dietę, która korzystnie wpływa na skład mikrobioty i zwiększa jej odporność na czynniki zakłócające: opartą na żywności nieprzetworzonej, bogatą w błonnik i produkty fermentowane. Dieta dla zdrowia układu pokarmowego powinna zawierać: ·         co najmniej pięć porcji warzyw i owoców dziennie; ·         pełnoziarniste produkty zbożowe; ·         rośliny strączkowe; ·         ryby, jaja i chude mięso; ·         mleko i jego przetwory. Należy ograniczać: ·         żywność wysokoprzetworzoną, ·         mięso czerwone, ·         produkty o wysokiej zawartości tłuszczu lub cukru. Regularność posiłków  Jak unikać problemów z układem pokarmowym? Warto: ·         posiłki spożywać o stałych porach; ·         spożywać 4-5 mniejszych posiłków dziennie (zamiast 3 obfitych); ·         kolację spożywać 2-3 godziny przed snem. W brytyjskim badaniu, w którym obserwacji poddano 5000 uczestników w okresie 70 lat, wykazano, że nieregularność posiłków zwiększała ryzyko zespołu metabolicznego – nawet u osób z niższym spożyciem kalorii. Nie należy również pomijać posiłków. Według niektórych doniesień, pomijanie śniadań zaburza rytm dobowy w przewodzie pokarmowym, wpływając na upośledzenie metabolizmu glukozy i prowadząc do hiperglikemii poposiłkowej. Unikanie jedzenia w pośpiechu Jak uzyskać poprawę pracy jelit? Jak pobudzić żołądek do pracy? Warto spożywać posiłek powoli, dokładnie przeżuwając każdy kęs. Jedzenie w pośpiechu może niekorzystnie wpływać na układ trawienny. Niektóre badania sugerują potencjalny związek między szybkim jedzeniem a zwiększoną masą ciała, w tym otyłością. Analiza japońskich naukowców (2015) wykazała: ·         wyższe BMI u osób jedzących szybko – średnio o 1,78 kg/m²  w porównaniu do osób jedzących powoli; ·         dwukrotnie wyższe ryzyko otyłości u jedzących szybko. Aktywność fizyczna Jak poprawić perystaltykę jelit? Regularna aktywność fizyczna może zwiększać różnorodność mikrobioty i korzystnie wpływać na stan jelit. Nawet ćwiczenia o małej intensywności mogą pobudzać perystaltykę i zapobiegać zaparciom. Regularna aktywność fizyczna pomaga unormować masę ciała, poprawić funkcje układu pokarmowego i zmniejszyć ryzyko: zaburzeń żołądkowo-jelitowych, otyłości, chorób metabolicznych, raka jelita grubego. Jak zadbać o zdrowie układu pokarmowego? Brytyjska NHS zaleca ćwiczyć co najmniej 5 razy w tygodniu przez 30 minut. Osoby nieaktywne mogą zacząć od 10 minut i stopniowo wydłużać ten czas. Poza tym można: ·         korzystać ze schodów zamiast z windy; ·         dojeżdżać do pracy rowerem; ·         wysiadać z autobusu kilka przystanków wcześniej i wracać do domu na piechotę. Błonnik Jak poprawić perystaltykę jelit? Zwiększając spożycie błonnika (włókna pokarmowego), który: ·         pobudza ruchy perystaltyczne i ogranicza czas pasażu jelitowego; ·         ułatwia usuwanie niestrawionych resztek i szkodliwych składników z żywności. Jak pobudzić żołądek do pracy? Dieta bogata w błonnik wspiera prawidłową czynność układu pokarmowego i stymuluje kolonizację korzystnymi mikroorganizmami:  modyfikuje pH w jelicie, ogranicza przepuszczalność bariery jelitowej, zmniejsza stan zapalny. Do dobrych źródeł błonnika należą: warzywa, owoce, nasiona roślin strączkowych i produkty zbożowe. Odpowiednie nawodnienie Woda pełni wiele kluczowych ról w organizmie; jest również niezbędna dla prawidłowej czynności układu trawiennego. Jej zawartość w ślinie, soku żołądkowym, soku jelitowym i w żółci umożliwia formowanie kęsa, przesuwanie treści pokarmowej i działanie enzymów trawiennych. Jak poprawić trawienie? Zadbać o nawodnienie organizmu. Dorosła osoba powinna pić 1,5-2 litrów płynów dziennie, głównie niegazowanych (unikając napojów z dodatkiem cukru). Włókno pokarmowe i woda to doskonały duet dla zdrowia układu pokarmowego – który korzystnie wpływa na układ trawienny i zapobiega wzdęciom. Pod wpływem wody błonnik: zwiększa swoją objętość; zwiększa objętość i nawodnienie mas kałowych (ułatwiając ich wydalanie).   Unikanie używek Jak dbać o układ pokarmowy? Zrezygnować ze spożycia alkoholu i palenia tytoniu. Palenie tytoniu zwiększa ryzyko następujących chorób układu pokarmowego: ·         raka jelita grubego, ·         polipów jelita grubego, ·         choroby refluksowej przełyku, ·         stłuszczeniowej niealkoholowej choroby wątroby. WG raportu WHO, alkohol jest czynnikiem przyczynowym 7 typów raka, w tym raka: ·         jelita grubego, ·         jamy ustnej, ·         gardła, ·         przełyku, ·         wątroby. Alkohol odpowiada także za zdecydowaną większość przypadków zapalenia trzustki. Wg WHO, nie istnieje bezpieczny poziom spożycia alkoholu. Radzenie sobie ze stresem Stres jest stałym elementem życia – wywiera negatywny wpływ na zdrowie fizyczne i psychiczne. Może powodować m.in. dyskomfort trawienny i całe spektrum objawów – od mdłości, bólu brzucha i zaparcia po biegunkę i zgagę. Popularne metody radzenia sobie ze stresem: ·         ćwiczenia oddechowe; ·         aktywność fizyczna; ·         spacer – wśród zieleni i drzew; ·         rozmowa z przyjacielem; ·         joga, medytacja. Jak dbać o jelita? Odpowiednia ilość snu pomaga utrzymać korzystny skład mikrobioty, zmniejszyć ryzyko zaburzeń metabolicznych i stanów zapalnych oraz zwiększyć odporność emocjonalną. Suplementacja witaminami i probiotykami Jak dbać o jelita? World Gastroenterology Organization (2023) w swoich wytycznych wskazuje problemy z układem pokarmowym, w których probiotyki mogą wywołać korzystne efekty zdrowotne: ·         w profilaktyce biegunek (poantybiotykowych lub związanych z Clostridium difficile); ·         w zespole jelita drażliwego (ograniczenie dolegliwości trawiennych). Szwajcarska analiza z 2021 wskazuje, że spożycie witamin może pośrednio lub bezpośrednio wpływać na skład mikrobioty – a zatem również na układ pokarmowy i trawienie pokarmu – poprzez: ·         promocję wzrostu korzystnych mikroorganizmów (witaminy: A, B2, D, E i beta-karoten) i szczepów produkujących SCFA (witaminy B2, E); ·         zwiększanie/utrzymywanie różnorodności mikroroboty (witaminy A, B2, B3, C, K); ·         modyfikację odpowiedzi immunologicznej jelit lub funkcji bariery jelitowej (witaminy A i D). Jak dbać o układ pokarmowy? Suplementacja witamin u osób zdrowych wskazana jest zwykle w stanach ich niedoboru lub niewystarczającego spożycia z codzienną dietą. Do wyjątków należy witamina D (jej niedobór jest powszechny) oraz witamina B12 (w przypadku stosowania diet roślinnych). Suplementację witamin można rozważyć także u osób w podeszłym wieku, stosujących diety eliminacyjne lub ubogoenergetyczne. Jak poprawić pracę układu trawiennego w starszym wieku? Zmiany w organizmie, które zachodzą z wiekiem, mogą niekorzystnie wpływać na procesy trawienia i wchłaniania pokarmu. Może dochodzić do różnych zaburzeń pracy układu pokarmowego: ·         zmian zanikowych błony śluzowej jamy ustnej i redukcji wydzielania śliny; ·         zaburzeń funkcji dolnego zwieracza przełyku (ryzyko refluksu); ·         zmniejszenia produkcji soków żołądkowych i wydzielania enzymów trawiennych; ·         niekorzystnej modyfikacji składu mikrobioty. Dieta w starszym wieku powinna być urozmaicona oraz pokrywać zapotrzebowanie na energię i niezbędne składniki odżywcze. Warto zadbać o szybkie trawienie poprzez: ·         spożywanie 5-6 mniejszych posiłków co 2-3 godziny; ·         nawadnianie organizmu; ·         suplementację witaminy D – w odpowiedniej dawce (warto wykonać badanie poziomu witaminy D i zasięgnąć porady lekarza); ·         aktywny i satysfakcjonujący tryb życia, stosownie do możliwości. Jak poprawić trawienie w starszym wieku? Jeśli nie ma przeciwwskazań, codzienna dieta powinna – oprócz dużych porcji warzyw i owoców – zawierać: ·         produkty zbożowe pełnoziarniste i o niższym indeksie glikemicznym; ·         fermentowane produkty mleczne; ·         ryby, jaja, chude mięsa i nasiona roślin strączkowych. Jak uzyskać poprawę pracy jelit? Powinno się unikać lub ograniczać spożycie: ·         czerwonego mięsa; ·         tłuszczów zwierzęcych; ·         cukru i soli; ·         produktów ciężkostrawnych; ·         alkoholu.     Warto zapamiętać 1.  Prozdrowotny styl życia poprawia stan układu pokarmowego i jelit, wspiera różnorodność i odporność mikrobioty na czynniki zakłócające. 2.  Mikrobiota jelitowa wpływa na ogólny stan zdrowia i ryzyko chorób. Dieta należy do czynników o największym wpływie na jej skład i funkcję. 3.  Nawet niewielka aktywność fizyczna może pobudzać perystaltykę jelit i regulować rytm wypróżnień. 4.  Alkohol jest czynnikiem przyczynowym co najmniej 5 rodzajów raka układu pokarmowego.       Źródła: 1.      Manske S. Lifestyle Medicine and the Microbiome: Holistic Prevention and Treatment. Integr Med (Encinitas). 2024;23(5):10-14. 2.      Bodai BI, Nakata TE, Wong WT, Clark DR, Lawenda S, Tsou C, Liu R, Shiue L, Cooper N, Rehbein M, Ha BP, Mckeirnan A, Misquitta R, Vij P, Klonecke A, Mejia CS, Dionysian E, Hashmi S, Greger M, Stoll S, Campbell TM. Lifestyle Medicine: A Brief Review of Its Dramatic Impact on Health and Survival. Perm J. 2018;22:17-025. 3.      Guarner F, Sanders ME, Szajewska H, Cohen H, Eliakim R, Herrera-deGuise C, Karakan T, Merenstein D, Piscoya A, Ramakrishna B, Salminen S, Melberg J. World Gastroenterology Organisation Global Guidelines: Probiotics and Prebiotics. J Clin Gastroenterol. 2024;58(6):533-553. 4.      Conlon MA, Bird AR. The impact of diet and lifestyle on gut microbiota and human health. Nutrients. 2014;7(1):17-44. 5.      Martinez JE, Kahana DD, Ghuman S, Wilson HP, Wilson J, Kim SCJ, Lagishetty V, Jacobs JP, Sinha-Hikim AP, Friedman TC. Unhealthy Lifestyle and Gut Dysbiosis: A Better Understanding of the Effects of Poor Diet and Nicotine on the Intestinal Microbiome. Front Endocrinol (Lausanne). 2021;12:667066. 6.      Pedroza Matute S, Iyavoo S. Exploring the gut microbiota: lifestyle choices, disease associations, and personal genomics. Front Nutr. 2023;10:1225120. 7.      Ogobuiro I, Gonzales J, Shumway KR, et al. Physiology, Gastrointestinal. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. 8.      Omole AE, Mandiga P, Kahai P, et al. Anatomy, Abdomen and Pelvis: Large Intestine. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. 9.      Gudi SK. Eating speed and the risk of type 2 diabetes: explorations based on real-world evidence. Ann Pediatr Endocrinol Metab. 2020;25(2):80-83. 10.  National Health Service UK. Digestive health. https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/digestive-health/, [dostęp: 30.10.2025]. 11.  Bowel Cancer UK. Simple steps for good bowel health. https://www.uhd.nhs.uk/uploads/news/docs/2022/simple_steps_for_good_health.pdf, [dostęp: 30.10.2025]. 12.  Pham VT, Dold S, Rehman A, Bird JK, Steinert RE. Vitamins, the gut microbiome and gastrointestinal health in humans. Nutr Res. 2021;95:35-53.  13.  Kukla M. Rola mikrobioty jelitowej w niealkoholowej stłuszczeniowej chorobie wątroby. https://www.mp.pl/gastrologia/wideo/wywiady/238891,rola-mikrobioty-jelitowej-w-niealkoholowej-stluszczeniowej-choroby-watroby, [dostęp: 30.10.2025]. 14.  Tofani, Gabriel S. Gut microbiota regulates stress responsivity via the circadian system. Cell Metabolism.2025;37;138-153.e5. 15.  Łukasik J, Szajewska H. Mikrobiom i dysbioza w codziennej praktyce klinicznej. Med Prakt. 2025;5:100–113. 16.  Kukla M. Rola mikrobioty jelitowej w patofizjologii i profilaktyce różnych schorzeń układu pokarmowego. Forum Med. Rodz. 2020;14(2):73–87. 17.  National Health Service UK. Good foods to help your digestion. https://www.nhs.uk/live-well/eat-well/digestive-health/good-foods-to-help-your-digestion/, [dostęp: 30.10.2025]. 18.  World Health Organization (WHO). Facts about alcohol & cancer. https://www.who.int/docs/librariesprovider2/default-document-library/alcohol-and-cancer-factsheet-eng.pdf, [dostęp: 30.10.2025]. 19.  Ohkuma T, Hirakawa Y, Nakamura U, Kiyohara Y, Kitazono T, Ninomiya T. Association between eating rate and obesity: a systematic review and meta-analysis. Int J Obes (Lond). 2015;39(11):1589-96. 20.  Valitova ER, Bayrakçı B, Bor S. The effect of the speed of eating on acid reflux and symptoms of patients with gastroesophageal reflux disease. Turk J Gastroenterol. 2013;24(5):379-81. 21.  Pot GK, Hardy R, Stephen AM. Irregularity of energy intake at meals: prospective associations with the metabolic syndrome in adults of the 1946 British birth cohort. Br J Nutr. 2016;115(2):315-23. 22.  Jakubowicz D, Wainstein J, Landau Z, Raz I, Ahren B, Chapnik N, Ganz T, Menaged M, Barnea M, Bar-Dayan Y, Froy O. Influences of Breakfast on Clock Gene Expression and Postprandial Glycemia in Healthy Individuals and Individuals With Diabetes: A Randomized Clinical Trial. Diabetes Care. 2017;40(11):1573-1579. 23.  Xie J, Huang H, Chen Y, Xu L, Xu C. Skipping breakfast is associated with an increased long-term cardiovascular mortality in metabolic dysfunction-associated fatty liver disease (MAFLD) but not MAFLD-free individuals. Aliment Pharmacol Ther. 2022;55(2):212-224.