Powrót
Dobrochna Kwarta, Dietetyk
Sport Zdrowie i odporność
Data publikacji: 25.09.2024
8 min. czytania

Czym są elektrolity i jak rozpoznać ich niedobór?

Odpowiedni poziom elektrolitów w organizmie człowieka stanowi ważny element w zachowaniu zdrowia. Podczas znaczącej utraty wody może dochodzić do zaburzeń elektrolitowych i negatywnych następstw. Przeczytaj artykuł, aby dowiedzieć na co pomagają elektrolity, jakie są objawy zaburzeń elektrolitowych oraz czy warto pić elektrolity.
Autor: Dobrochna Kwarta, Dietetyk
Zweryfikowane przez eksperta
Czym są elektrolity i jak rozpoznać ich niedobór?

Regulacja gospodarki wodno-elektrolitowej jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania człowieka.

Zbilansowana dieta powinna pokrywać dzienne zapotrzebowanie na elektrolity. Zdarza się jednak, że ich utrata nie może być uzupełniana jedynie poprzez picie wody oraz pożywienie. Przykładowo, w czasie upałów dochodzi do nadmiernej utraty wody z organizmu oraz strat niezbędnych elektrolitów takich jak np. magnez, potas, sód czy wapń. W takiej sytuacji pomocne mogą okazać się preparaty, które szybko uzupełniają straty elektrolitów. Wiedza o tym, jakie mogą być przyczyny niedoboru elektrolitów oraz jak uzupełnić elektrolity może być wysoce przydatna w codziennym życiu.

Spis treści

z tego artykułu dowiesz się:

Czym są elektrolity?

Elektrolity to substancje, które przewodzą prąd elektryczny po rozpuszczeniu w rozpuszczalniku, takim jak woda. Są niezbędnymi jonami soli, które wchodzą w skład płynów ustrojowych ludzkiego ciała (występują np. w pocie, krwi, osoczu i płynach tkankowych). Do najważniejszych elektrolitów w organizmie człowieka zalicza się: sód, magnez, potas, chlorek i wapń. Dzięki swoim właściwościom, elektrolity biorą udział w wielu procesach biochemicznych w organizmie człowieka.

Jak działają elektrolity? Jaką pełnią rolę w organizmie?

Warto wiedzieć jak działają elektrolity żeby dbać o ich prawidłowy poziom na co dzień. Dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego są niezbędne, ponieważ biorą udział w generowaniu i przewodzeniu impulsów nerwowych. Ich odpowiedni poziom jest również kluczowy dla utrzymania prawidłowego nawodnienia, ciśnienia krwi, pracy mięśni oraz regulacji poziomu pH.

Podstawowe funkcje konkretnych elektrolitów zostały podsumowane poniżej.

  • SÓD – reguluje gospodarkę wodną oraz wpływa na równowagę kwasowo-zasadową. Jest niezbędny w przewodnictwie nerwowym oraz dla kurczliwości mięśni. Bierze udział w transporcie aminokwasów i cukrów.
  • MAGNEZ – stanowi kluczowy element w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego oraz mięśniowego. Jest aktywatorem ponad 300 enzymów i jest niezbędny do przebiegu podstawowych procesów, takich jak np. produkcja energii czy synteza kwasów nukleinowych.
  • POTAS – reguluje gospodarkę wodną, wpływa na równowagę kwasowo-zasadową oraz zwiększa przepuszczalność błon komórkowych. Do jego ważnych funkcji należą także regulacja ciśnienia krwi, aktywacja licznych enzymów oraz udział w metabolizmie składników odżywczych. Ponadto reguluje czynność nerwów oraz mięśni, w tym najważniejszego z nich – mięśnia sercowego.
  • WAPŃ - jest podstawowym materiałem budulcowym kości i zębów. Do funkcji tego składnika należy udział w kurczliwości mięśni oraz przewodnictwie bodźców nerwowych. Odpowiada za aktywację niektórych enzymów oraz bierze udział w procesie krzepnięcia krwi.
  • CHLOREK – jest po sodzie najobficiej występującym elektrolitem w surowicy krwi. Jony chlorkowe odgrywają kluczową rolę w regulacji gospodarki wodno-elektrolitowej i równowagi kwasowo-zasadowej. Odpowiadają za utrzymywanie ciśnienia osmotycznego oraz aktywności mięśni. Jony chlorkowe występują również w soku żołądkowym jako kwas solny (HCl). Głównym źródłem jonów chlorkowych w pożywieniu jest sól kuchenna.

Przyczyny zaburzeń elektrolitowych

Zaburzenia elektrolitowe mogą być spowodowane wieloma różnymi czynnikami, w tym: utratą płynów, nieprawidłową dietą, chorobami, zaburzeniami odżywiania bądź na skutek przyjmowanych leków. Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej najczęściej powodowane są na skutek odwodnienia organizmu. Do takiej sytuacji szczególnie może dojść podczas wymiotów, biegunki, upałów czy intensywnego wysiłku fizycznego. W okresie jesienno-zimowym odczucie pragnienia zmniejsza się i w konsekwencji rzadziej sięgamy po płyny. To także może zwiększać ryzyko zaburzeń wodno-elektrolitowych i przyczyniać się do obniżonej odporności. Co ciekawe, przyczyną zaburzeń elektrolitowych może być także niedożywienie organizmu człowieka czy nadmierne spożywanie płynów o małej bądź zbyt dużej zawartości elektrolitów przez dłuższy czas. Spożywanie napojów alkoholowych może zwiększać straty wody oraz doprowadzać do zaburzeń elektrolitowych. Podczas tzw. „kaca” mogą występować wymioty i biegunka stąd podawanie doustnych elektrolitów może być jak najbardziej uzasadnione.

Objawy niedoboru elektrolitów

Objawy niedoboru elektrolitów mogą obejmować pogorszone samopoczucie, ból głowy, osłabienie mięśni, zawroty głowy, nudności, a nawet zaburzenia świadomości. Bez odpowiedniej równowagi elektrolitowej, przekazywanie impulsów elektrycznych może zostać zakłócone i prowadzić do drżenia mięśni, a następnie nieprzyjemnych skurczów mięśni. W poważniejszych przypadkach objawy brakujących elektrolitów będą manifestowały się nawet w postaci omdleń czy zaburzeń rytmu serca. Co ważne, objawy mogą być różne w zależności od tego, jakich konkretnie elektrolitów dotyczy niedobór.

Nadmiar elektrolitów – jak się objawia? Czy może być szkodliwy?

Przedawkowanie elektrolitów może prowadzić do wystąpienia różnych objawów i skutków ubocznych, w zależności od tego, którego elektrolitu jest za dużo. Mogą wystąpić takie symptomy jak np. nudności, wymioty, zaparcia, biegunka, spadek siły mięśniowej, drżenie rąk, nerwowość, apatia czy zaburzenia pracy serca. Wiele osób zastanawia czy elektrolity podnoszą ciśnienie. Faktycznie, długotrwałe spożywanie przesadnych ilości sodu, szczególnie w postaci soli kuchennej może prowadzić do podniesienia ciśnienia krwi. Z drugiej strony zwiększone spożycie potasu, magnezu i wapnia pozytywnie oddziałuje na prawidłowy poziom ciśnienia krwi. Kluczowe jest, więc utrzymywanie gospodarki wodno-elektrolitowej w równowadze.

Jak sprawdzić stężenie elektrolitów w organizmie?

W celu określenia poziomu elektrolitów w organizmie człowieka wykonuje się jonogram. Jest to badanie laboratoryjne polegające na oznaczeniu stężenia elektrolitów w surowicy krwi takich jak m.in. potas, magnez, sód czy wapń. Procedura jest prosta – polega na pobraniu próbki krwi z żyły, a następnie analizie w laboratorium. Takie badanie może zostać zlecone przez lekarza np. w przypadku objawów odwodnienia, zaburzeń elektrolitowych, problemów z sercem, nerkami czy ciśnieniem krwi. Osoby, które chcą skontrolować poziom elektrolitów w swoim organizmie mogą również wykonać badanie za opłatą, bez skierowania od lekarza. W przypadku niepokojących objawów najlepiej skonsultować się z lekarzem, ponieważ prawidłowa diagnoza i leczenie jest kluczowe w utrzymaniu zdrowia i prewencji poważniejszym problemom zdrowotnym.

Jak uzupełnić elektrolity?

W celu przywrócenia równowagi elektrolitowej można sięgnąć po elektrolity do pica. Co zawierają elektrolity w formie takich preparatów? Często w składzie znajdują się takie elektrolity jak sód, magnez, oraz potas. W zależności od potrzeb czy preferencji smakowych możemy znaleźć produkty wzbogacone o różne składniki np. węglowodany, aminokwasy, witaminy, soki czy aromaty. Warto wybierać preparaty bez zbędnych substancji dodatkowych takich jak np. barwniki, przeciwzbrylacze czy konserwanty. Na rynku dostępne są produkty przeznaczone dla różnych grup wiekowych np. elektrolity dla niemowląt, elektrolity dla dzieci, elektrolity dla dorosłych czy elektrolity dla seniora. Odpowiedni poziom elektrolitów jest również kluczowy dla zdrowia matki i prawidłowego rozwoju płodu podczas trwania ciąży. W przypadku chęci stosowania elektrolitów w ciąży należy skonsultować się z lekarzem. Popularne są elektrolity dla sportowców, ze względu na znaczną utratę wody i elektrolitów wraz z potem podczas treningów. Niektórzy piją także elektrolity na wzmocnienie przy wzmożonej aktywności psychofizycznej np. w trakcie długotrwałego wysiłku umysłowego.

Jak dbać na co dzień o poziom elektrolitów?

Podstawą dla zachowania zdrowia, w tym równowagi wodno-elektrolitowej powinno być uzupełnianie elektrolitów poprzez spożywanie wody mineralnej oraz produktów spożywczych, będących ich źródłem. W celu szybkiego uzupełnienia utraconych elektrolitów np. podczas wysokich temperatur czy intensywnego wysiłku fizycznego warto stosować roztwory elektrolitowe. Jeżeli w porze wieczornej organizm utracił duże ilości wody i elektrolitów to jak najbardziej można spożyć elektrolity na noc.

Warto zapamiętać

  1. Utrzymywanie gospodarki wodno-elektrolitowej w równowadze jest kluczowe dla prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka.
  2. Szczególnie ważne w organizmie człowieka są takie elektrolity jak sód, magnez, potas, chlorek i wapń.
  3. Dla zachowania równowagi wodno-elektrolitowej organizmu wydalanie wody i elektrolitów powinno być zrównoważone poprzez odpowiednią ich podaż.
  4. Zarówno nadmiar elektrolitów, jak i ich niedobór będzie niekorzystnie wpływać na zdrowie.
  5. W celu szybkiego uzupełnienia elektrolitów pomocne może być picie elektrolitów.
  6. I najważniejsze – kiedy pić elektrolity? Woda w organizmie występuje razem z elektrolitami, więc warto sięgnąć po napoje z elektrolitami podczas nadmiernej utraty wody wraz z potem np. podczas upałów czy intensywnych treningów. Podawanie elektrolitów przy biegunce czy wymiotach powinno nastąpić możliwie jak najszybciej żeby zapobiec odwodnieniu.

Źródła:

  1. American College of Sports Medicine, Sawka, M. N., Burke, L. M., Eichner, E. R., Maughan, R. J., Montain, S. J., & Stachenfeld, N. S. (2007). American College of Sports Medicine position stand. Exercise and fluid replacement. Medicine and science in sports and exercise, 39(2), 377–390
  2. Berend, K., van Hulsteijn, L. H., & Gans, R. O. (2012). Chloride: the queen of electrolytes?. European journal of internal medicine, 23(3), 203–211
  3. Brzozowska, A. (2012) Energia i składniki odżywcze – składniki mineralne. W: Żywienie człowieka. Podstawy Nauki o Żywieniu. Red. J. Gawęcki, Wyd. Nauk. PWN, Warszawa, 224-239
  4. El-Sharkawy, A. M., Sahota, O., & Lobo, D. N. (2015). Acute and chronic effects of hydration status on health. Nutrition reviews, 73 Suppl 2, 97–109
  5. Filippini, T., Naska, A., Kasdagli, M. I., Torres, D., Lopes, C., Carvalho, C., Moreira, P., Malavolti, M., Orsini, N., Whelton, P. K., & Vinceti, M. (2020). Potassium Intake and Blood Pressure: A Dose-Response Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Journal of the American Heart Association, 9(12), e015719
  6. Grillo, A., Salvi, L., Coruzzi, P., Salvi, P., & Parati, G. (2019). Sodium Intake and Hypertension. Nutrients, 11(9), 1970
  7. Lanham-New, S. A., Lambert, H., & Frassetto, L. (2012). Potassium. Advances in nutrition (Bethesda, Md.), 3(6), 820–821
  8. Mahendra. A. (2023). An overview on electrolytes: Its importance, function, and imbalances, Clin Nutr Hosp Diet., 43(1), 1-2
  9. Millard-Stafford, M., Snow, T. K., Jones, M. L., & Suh, H. (2021). The Beverage Hydration Index: Influence of Electrolytes, Carbohydrate and Protein. Nutrients, 13(9), 2933
  10. Palmer, B. F., & Clegg, D. J. (2016). Physiology and pathophysiology of potassium homeostasis. Advances in physiology education, 40(4), 480–490
  11. Rebelo-Marques, A., Coelho-Ribeiro, B., De Sousa Lages, A., Andrade, R., Afonso, J., Pereira, R., Batista, A.S., Teixeira, V.H. & Jácome, C. (2024). Trends and Missing Links in (De) Hydration Research: A Narrative Review. Nutrients, 16(11), 1709
  12. Rychlik. E., Woźniak. A. & Jarosz. M. (2017). Woda i elektrolity. W: Normy żywienia dla populacji Polski. Red. M. Jarosz, Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa, 316-346
  13. Shrimanker I, Bhattarai S. (2023) Electrolytes. [Updated 2023 Jul 24]. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing
  14. Suliburska, J. (2010). Rola składników mineralnych w rozwoju i prewencji nadciśnienia tętniczego. W: Forum Zaburzeń Metabolicznych (Vol. 1, No. 4, pp. 230-235)
  15. Weiss-Guillet, E. M., Takala, J., & Jakob, S. M. (2003). Diagnosis and management of electrolyte emergencies. Best practice & research. Clinical endocrinology & metabolism, 17(4), 623–651

Publikowane informacje mają charakter wyłącznie informacyjny i nie powinny zastępować indywidualnych konsultacji lekarskich. Zaleca się skonsultowanie z lekarzem lub terapeutą przed rozpoczęciem jakiejkolwiek terapii. Wydawca nie dąży do nawiązania relacji lekarz-pacjent ze swoimi czytelnikami. Nie bierze również odpowiedzialności za wiarygodność, skuteczność lub prawidłowe stosowanie informacji umieszczonych na stronie, ani za ewentualne problemy zdrowotne wynikające z omówionych terapii.

To może Cię zainteresować

Kiedy brać kwas foliowy – rano czy wieczorem?

Kiedy brać kwas foliowy – rano czy wieczorem?

Jak pora przyjmowania witaminy B9 wpływa na prawidłowe funkcjonowanie organizmu i suplementacjęPlanując ciążę lub dbając o codzienną kondycję, warto wiedzieć, kiedy brać kwas foliowy rano czy wieczorem, o jakiej porze najlepiej przyjmować kwas foliowy oraz jak przyjmować kwas foliowy, aby wspierać prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Pojawiają się też pytania: czy warto brać kwas foliowy, jaka dawka jest odpowiednia, ile razy dziennie brać kwas foliowy i kiedy najlepiej brać kwas foliowy rano...
Co zrobić, żeby włosy szybciej rosły? Skuteczne sposoby

Co zrobić, żeby włosy szybciej rosły? Skuteczne sposoby

Zastanawiasz się, jak dbać o włosy, żeby szybciej rosły i ile rosną włosy w ciągu miesiąca? Choć tempo wzrostu w dużej mierze zależy od czynników genetycznych, odpowiednia pielęgnacja i zbilansowana dieta mogą znacząco wspierać włosy[AJ1.1] w tym zadaniu. Warto poznać naturalne sposoby na porost włosów, które poprawiają kondycję skóry głowy i wzmacniają cebulki. Dzięki regularnej pielęgnacji łatwiej zauważyć, po czym szybko rosną włosy, a stosowanie sprawdzonych metod może sprawić, że włosy s...
Regeneracja po lecie. Odbuduj to, co zabrało lato.

Regeneracja po lecie. Odbuduj to, co zabrało lato.

Lato było piękne, ale dla Twojej skóry, włosów i paznokci - niezwykle intensywne. Wrzesień to doskonały moment, aby zadbać o nie od środka. Celowane, eksperckie wsparcie stworzone z myślą o powakacyjnej regeneracji. 
Upały a suplementy - jak przechowywać je latem, aby zachować ich jakość?

Upały a suplementy - jak przechowywać je latem, aby zachować ich jakość?

Paczka czekała kilka godzin w paczkomacie. Kapsułki są lekko sklejone. Proszek zmienił konsystencję. Czy suplement nadal nadaje się do stosowania?  Latem takich pytań pojawia się więcej. Wysoka temperatura nie zawsze oznacza, że produkt stracił swoje właściwości, ale sposób przechowywania ma znaczenie. Sprawdź, które sytuacje naprawdę mogą wpływać na suplementy i jakich błędów lepiej unikać podczas upałów.    Temperatura to nie wszystko. Co wpływa na suplementy podczas upałów?  Kied...