Główny Inspektorat Sanitarny regularnie przypomina, że woda jest niezbędnym i głównym składnikiem ludzkiego organizmu – jej zawartość wynosi ok. 65% masy ciała dorosłego człowieka i maleje z wiekiem.
Według Polskiego Towarzystwa Otyłości Dziecięcej, woda stanowi 70-80% masy tkanki beztłuszczowej i 30% tkanki tłuszczowej. Na całkowitą wodę ustroju składa się woda rozmieszczona:
- w przestrzeni wewnątrzkomórkowej (55-75%)
- w przestrzeni pozakomórkowej (25-45%), w tym w przestrzeni pozanaczyniowej (większość wody pozakomórkowej) i w przestrzeni śródnaczyniowej (osocze).
Gospodarką wodno-elektrolitową w organizmie rządzą trzy zasadnicze prawa fizyko-chemiczne:
- prawo izomolalności (izoosmolalności) – oznacza, że w warunkach prawidłowych ciśnienie osmotyczne płynów ustrojowych we wszystkich przestrzeniach wodnych jest jednakowe;
- prawo elektroobojętności – w każdym płynie ustrojowym ładunki ujemne i dodatnie równoważą się (suma anionów jest równa sumie kationów);
- prawo izojonii – odnosi się do utrzymywania stałego stężenia jonów (izojonii), głównie jonów wodorowych (izohydrii) płynów ustrojowych.
Gospodarka wodna organizmu
Istnieje wiele mechanizmów regulacji objętości wody – niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu i równowagi gospodarki wodno-elektrolitowej.
Zgodnie z Normami żywienia dla populacji Polski (2024), dorośli powinni przyjmować dziennie:
- 2 l wody (kobiety),
- 2,5 l wody (mężczyźni).
W warunkach prawidłowych zawartość wody utrzymywana jest na stałym poziomie. Ustrój spożytkowuje taką ilość płynów, jaka została dostarczona – bilans wody jest zerowy.
Organizm traci wodę z moczem, kałem, przez skórę, płuca. Dodatkowe straty towarzyszą wymiotom i biegunkom. Kluczowe znaczenie dla gospodarki wodno-elektrolitowej mają nerki, które mogą w szerokich granicach wpływać na zwiększenie lub zmniejszenie wydalania wody.
U zdrowego dorosłego człowieka diureza (wydalanie moczu) wynosi 0,5–1 ml/kg mc./h, czyli ok. 1500 ml moczu w ciągu doby (Płynoterapia, 2020). Warto nadmienić, że drogą nerkową dochodzi nie tylko do utraty wody, ale i elektrolitów (szczególnie sodu i potasu).
Gospodarka elektrolitowa
Gospodarka elektrolitowa jest silnie związana z gospodarką wodną organizmu. Można ją scharakteryzować, odwołując się do 3 podstawowych praw, które nią rządzą (Interna Szczeklika, 2025):
- Elektroobojętność: głównymi elektrolitami płynu pozakomórkowego są kationy sodowe, aniony chlorkowe i wodorowęglanowe. W płynie wewnątrzkomórkowym dominują kationy potasowe i aniony fosforanowe.
- Izoosmolalność: jeśli w jednej przestrzeni wzrośnie lub spadnie ilość substancji osmotycznie czynnych – dochodzi do przesunięcia wody między przestrzeniami i wyrównania ciśnień osmotycznych.
- Izojonia i izohydria – prawidłowe stężenie jonów wodorowych w płynie zewnątrzkomórkowym wynosi 35–45 nmol/l (pH 7,35–7,45).
Kilka terminów może ułatwić zrozumienie gospodarki elektrolitowej i jej mechanizmów.
Efektywna molalność (osmolalność) płynu ustrojowego (tzw. tonia) odnosi się do zawartości w nim substancji osmotycznie czynnych (osmolitów) – które nie mogą swobodnie przenikać przez błony komórkowe. Dlatego zmiany stężenia tych substancji prowadzą do przemieszczania wody między przestrzeniami wewnątrz- i zewnątrzkomórkowymi.
Kluczowymi osmolitami są kationy sodowe, potasowe, aniony chlorkowe i glukoza.
Molalność (osmolalność) oznacza liczbę moli substancji osmotycznie czynnych w 1 kg wody. Molarność (osmolarność) to liczba moli osmolitów w 1 l roztworu.
W warunkach prawidłowych osmolalność płynów ustrojowych powinna wynosić 275–295 mmol/kg H2O (Interna Szczeklika, 2025). Płyny hipotoniczne cechują się mniejszą osmolalnością efektywną niż fizjologiczna; hipertoniczne – większą.
