Powrót
Dobrochna Kwarta, Dietetyk
Sport Zdrowie i odporność
Data publikacji: 25.09.2024
8 min. czytania

Czym są elektrolity i jak rozpoznać ich niedobór?

Odpowiedni poziom elektrolitów w organizmie człowieka stanowi ważny element w zachowaniu zdrowia. Podczas znaczącej utraty wody może dochodzić do zaburzeń elektrolitowych i negatywnych następstw. Przeczytaj artykuł, aby dowiedzieć na co pomagają elektrolity, jakie są objawy zaburzeń elektrolitowych oraz czy warto pić elektrolity.
Autor: Dobrochna Kwarta, Dietetyk
Zweryfikowane przez eksperta
Czym są elektrolity i jak rozpoznać ich niedobór?

Regulacja gospodarki wodno-elektrolitowej jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania człowieka.

Zbilansowana dieta powinna pokrywać dzienne zapotrzebowanie na elektrolity. Zdarza się jednak, że ich utrata nie może być uzupełniana jedynie poprzez picie wody oraz pożywienie. Przykładowo, w czasie upałów dochodzi do nadmiernej utraty wody z organizmu oraz strat niezbędnych elektrolitów takich jak np. magnez, potas, sód czy wapń. W takiej sytuacji pomocne mogą okazać się preparaty, które szybko uzupełniają straty elektrolitów. Wiedza o tym, jakie mogą być przyczyny niedoboru elektrolitów oraz jak uzupełnić elektrolity może być wysoce przydatna w codziennym życiu.

Spis treści

z tego artykułu dowiesz się:

Czym są elektrolity?

Elektrolity to substancje, które przewodzą prąd elektryczny po rozpuszczeniu w rozpuszczalniku, takim jak woda. Są niezbędnymi jonami soli, które wchodzą w skład płynów ustrojowych ludzkiego ciała (występują np. w pocie, krwi, osoczu i płynach tkankowych). Do najważniejszych elektrolitów w organizmie człowieka zalicza się: sód, magnez, potas, chlorek i wapń. Dzięki swoim właściwościom, elektrolity biorą udział w wielu procesach biochemicznych w organizmie człowieka.

Jak działają elektrolity? Jaką pełnią rolę w organizmie?

Warto wiedzieć jak działają elektrolity żeby dbać o ich prawidłowy poziom na co dzień. Dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego są niezbędne, ponieważ biorą udział w generowaniu i przewodzeniu impulsów nerwowych. Ich odpowiedni poziom jest również kluczowy dla utrzymania prawidłowego nawodnienia, ciśnienia krwi, pracy mięśni oraz regulacji poziomu pH.

Podstawowe funkcje konkretnych elektrolitów zostały podsumowane poniżej.

  • SÓD – reguluje gospodarkę wodną oraz wpływa na równowagę kwasowo-zasadową. Jest niezbędny w przewodnictwie nerwowym oraz dla kurczliwości mięśni. Bierze udział w transporcie aminokwasów i cukrów.
  • MAGNEZ – stanowi kluczowy element w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego oraz mięśniowego. Jest aktywatorem ponad 300 enzymów i jest niezbędny do przebiegu podstawowych procesów, takich jak np. produkcja energii czy synteza kwasów nukleinowych.
  • POTAS – reguluje gospodarkę wodną, wpływa na równowagę kwasowo-zasadową oraz zwiększa przepuszczalność błon komórkowych. Do jego ważnych funkcji należą także regulacja ciśnienia krwi, aktywacja licznych enzymów oraz udział w metabolizmie składników odżywczych. Ponadto reguluje czynność nerwów oraz mięśni, w tym najważniejszego z nich – mięśnia sercowego.
  • WAPŃ - jest podstawowym materiałem budulcowym kości i zębów. Do funkcji tego składnika należy udział w kurczliwości mięśni oraz przewodnictwie bodźców nerwowych. Odpowiada za aktywację niektórych enzymów oraz bierze udział w procesie krzepnięcia krwi.
  • CHLOREK – jest po sodzie najobficiej występującym elektrolitem w surowicy krwi. Jony chlorkowe odgrywają kluczową rolę w regulacji gospodarki wodno-elektrolitowej i równowagi kwasowo-zasadowej. Odpowiadają za utrzymywanie ciśnienia osmotycznego oraz aktywności mięśni. Jony chlorkowe występują również w soku żołądkowym jako kwas solny (HCl). Głównym źródłem jonów chlorkowych w pożywieniu jest sól kuchenna.

Przyczyny zaburzeń elektrolitowych

Zaburzenia elektrolitowe mogą być spowodowane wieloma różnymi czynnikami, w tym: utratą płynów, nieprawidłową dietą, chorobami, zaburzeniami odżywiania bądź na skutek przyjmowanych leków. Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej najczęściej powodowane są na skutek odwodnienia organizmu. Do takiej sytuacji szczególnie może dojść podczas wymiotów, biegunki, upałów czy intensywnego wysiłku fizycznego. W okresie jesienno-zimowym odczucie pragnienia zmniejsza się i w konsekwencji rzadziej sięgamy po płyny. To także może zwiększać ryzyko zaburzeń wodno-elektrolitowych i przyczyniać się do obniżonej odporności. Co ciekawe, przyczyną zaburzeń elektrolitowych może być także niedożywienie organizmu człowieka czy nadmierne spożywanie płynów o małej bądź zbyt dużej zawartości elektrolitów przez dłuższy czas. Spożywanie napojów alkoholowych może zwiększać straty wody oraz doprowadzać do zaburzeń elektrolitowych. Podczas tzw. „kaca” mogą występować wymioty i biegunka stąd podawanie doustnych elektrolitów może być jak najbardziej uzasadnione.

Objawy niedoboru elektrolitów

Objawy niedoboru elektrolitów mogą obejmować pogorszone samopoczucie, ból głowy, osłabienie mięśni, zawroty głowy, nudności, a nawet zaburzenia świadomości. Bez odpowiedniej równowagi elektrolitowej, przekazywanie impulsów elektrycznych może zostać zakłócone i prowadzić do drżenia mięśni, a następnie nieprzyjemnych skurczów mięśni. W poważniejszych przypadkach objawy brakujących elektrolitów będą manifestowały się nawet w postaci omdleń czy zaburzeń rytmu serca. Co ważne, objawy mogą być różne w zależności od tego, jakich konkretnie elektrolitów dotyczy niedobór.

Nadmiar elektrolitów – jak się objawia? Czy może być szkodliwy?

Przedawkowanie elektrolitów może prowadzić do wystąpienia różnych objawów i skutków ubocznych, w zależności od tego, którego elektrolitu jest za dużo. Mogą wystąpić takie symptomy jak np. nudności, wymioty, zaparcia, biegunka, spadek siły mięśniowej, drżenie rąk, nerwowość, apatia czy zaburzenia pracy serca. Wiele osób zastanawia czy elektrolity podnoszą ciśnienie. Faktycznie, długotrwałe spożywanie przesadnych ilości sodu, szczególnie w postaci soli kuchennej może prowadzić do podniesienia ciśnienia krwi. Z drugiej strony zwiększone spożycie potasu, magnezu i wapnia pozytywnie oddziałuje na prawidłowy poziom ciśnienia krwi. Kluczowe jest, więc utrzymywanie gospodarki wodno-elektrolitowej w równowadze.

Jak sprawdzić stężenie elektrolitów w organizmie?

W celu określenia poziomu elektrolitów w organizmie człowieka wykonuje się jonogram. Jest to badanie laboratoryjne polegające na oznaczeniu stężenia elektrolitów w surowicy krwi takich jak m.in. potas, magnez, sód czy wapń. Procedura jest prosta – polega na pobraniu próbki krwi z żyły, a następnie analizie w laboratorium. Takie badanie może zostać zlecone przez lekarza np. w przypadku objawów odwodnienia, zaburzeń elektrolitowych, problemów z sercem, nerkami czy ciśnieniem krwi. Osoby, które chcą skontrolować poziom elektrolitów w swoim organizmie mogą również wykonać badanie za opłatą, bez skierowania od lekarza. W przypadku niepokojących objawów najlepiej skonsultować się z lekarzem, ponieważ prawidłowa diagnoza i leczenie jest kluczowe w utrzymaniu zdrowia i prewencji poważniejszym problemom zdrowotnym.

Jak uzupełnić elektrolity?

W celu przywrócenia równowagi elektrolitowej można sięgnąć po elektrolity do pica. Co zawierają elektrolity w formie takich preparatów? Często w składzie znajdują się takie elektrolity jak sód, magnez, oraz potas. W zależności od potrzeb czy preferencji smakowych możemy znaleźć produkty wzbogacone o różne składniki np. węglowodany, aminokwasy, witaminy, soki czy aromaty. Warto wybierać preparaty bez zbędnych substancji dodatkowych takich jak np. barwniki, przeciwzbrylacze czy konserwanty. Na rynku dostępne są produkty przeznaczone dla różnych grup wiekowych np. elektrolity dla niemowląt, elektrolity dla dzieci, elektrolity dla dorosłych czy elektrolity dla seniora. Odpowiedni poziom elektrolitów jest również kluczowy dla zdrowia matki i prawidłowego rozwoju płodu podczas trwania ciąży. W przypadku chęci stosowania elektrolitów w ciąży należy skonsultować się z lekarzem. Popularne są elektrolity dla sportowców, ze względu na znaczną utratę wody i elektrolitów wraz z potem podczas treningów. Niektórzy piją także elektrolity na wzmocnienie przy wzmożonej aktywności psychofizycznej np. w trakcie długotrwałego wysiłku umysłowego.

Jak dbać na co dzień o poziom elektrolitów?

Podstawą dla zachowania zdrowia, w tym równowagi wodno-elektrolitowej powinno być uzupełnianie elektrolitów poprzez spożywanie wody mineralnej oraz produktów spożywczych, będących ich źródłem. W celu szybkiego uzupełnienia utraconych elektrolitów np. podczas wysokich temperatur czy intensywnego wysiłku fizycznego warto stosować roztwory elektrolitowe. Jeżeli w porze wieczornej organizm utracił duże ilości wody i elektrolitów to jak najbardziej można spożyć elektrolity na noc.

Warto zapamiętać

  1. Utrzymywanie gospodarki wodno-elektrolitowej w równowadze jest kluczowe dla prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka.
  2. Szczególnie ważne w organizmie człowieka są takie elektrolity jak sód, magnez, potas, chlorek i wapń.
  3. Dla zachowania równowagi wodno-elektrolitowej organizmu wydalanie wody i elektrolitów powinno być zrównoważone poprzez odpowiednią ich podaż.
  4. Zarówno nadmiar elektrolitów, jak i ich niedobór będzie niekorzystnie wpływać na zdrowie.
  5. W celu szybkiego uzupełnienia elektrolitów pomocne może być picie elektrolitów.
  6. I najważniejsze – kiedy pić elektrolity? Woda w organizmie występuje razem z elektrolitami, więc warto sięgnąć po napoje z elektrolitami podczas nadmiernej utraty wody wraz z potem np. podczas upałów czy intensywnych treningów. Podawanie elektrolitów przy biegunce czy wymiotach powinno nastąpić możliwie jak najszybciej żeby zapobiec odwodnieniu.

Źródła:

  1. American College of Sports Medicine, Sawka, M. N., Burke, L. M., Eichner, E. R., Maughan, R. J., Montain, S. J., & Stachenfeld, N. S. (2007). American College of Sports Medicine position stand. Exercise and fluid replacement. Medicine and science in sports and exercise, 39(2), 377–390
  2. Berend, K., van Hulsteijn, L. H., & Gans, R. O. (2012). Chloride: the queen of electrolytes?. European journal of internal medicine, 23(3), 203–211
  3. Brzozowska, A. (2012) Energia i składniki odżywcze – składniki mineralne. W: Żywienie człowieka. Podstawy Nauki o Żywieniu. Red. J. Gawęcki, Wyd. Nauk. PWN, Warszawa, 224-239
  4. El-Sharkawy, A. M., Sahota, O., & Lobo, D. N. (2015). Acute and chronic effects of hydration status on health. Nutrition reviews, 73 Suppl 2, 97–109
  5. Filippini, T., Naska, A., Kasdagli, M. I., Torres, D., Lopes, C., Carvalho, C., Moreira, P., Malavolti, M., Orsini, N., Whelton, P. K., & Vinceti, M. (2020). Potassium Intake and Blood Pressure: A Dose-Response Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. Journal of the American Heart Association, 9(12), e015719
  6. Grillo, A., Salvi, L., Coruzzi, P., Salvi, P., & Parati, G. (2019). Sodium Intake and Hypertension. Nutrients, 11(9), 1970
  7. Lanham-New, S. A., Lambert, H., & Frassetto, L. (2012). Potassium. Advances in nutrition (Bethesda, Md.), 3(6), 820–821
  8. Mahendra. A. (2023). An overview on electrolytes: Its importance, function, and imbalances, Clin Nutr Hosp Diet., 43(1), 1-2
  9. Millard-Stafford, M., Snow, T. K., Jones, M. L., & Suh, H. (2021). The Beverage Hydration Index: Influence of Electrolytes, Carbohydrate and Protein. Nutrients, 13(9), 2933
  10. Palmer, B. F., & Clegg, D. J. (2016). Physiology and pathophysiology of potassium homeostasis. Advances in physiology education, 40(4), 480–490
  11. Rebelo-Marques, A., Coelho-Ribeiro, B., De Sousa Lages, A., Andrade, R., Afonso, J., Pereira, R., Batista, A.S., Teixeira, V.H. & Jácome, C. (2024). Trends and Missing Links in (De) Hydration Research: A Narrative Review. Nutrients, 16(11), 1709
  12. Rychlik. E., Woźniak. A. & Jarosz. M. (2017). Woda i elektrolity. W: Normy żywienia dla populacji Polski. Red. M. Jarosz, Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa, 316-346
  13. Shrimanker I, Bhattarai S. (2023) Electrolytes. [Updated 2023 Jul 24]. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing
  14. Suliburska, J. (2010). Rola składników mineralnych w rozwoju i prewencji nadciśnienia tętniczego. W: Forum Zaburzeń Metabolicznych (Vol. 1, No. 4, pp. 230-235)
  15. Weiss-Guillet, E. M., Takala, J., & Jakob, S. M. (2003). Diagnosis and management of electrolyte emergencies. Best practice & research. Clinical endocrinology & metabolism, 17(4), 623–651

Publikowane informacje mają charakter wyłącznie informacyjny i nie powinny zastępować indywidualnych konsultacji lekarskich. Zaleca się skonsultowanie z lekarzem lub terapeutą przed rozpoczęciem jakiejkolwiek terapii. Wydawca nie dąży do nawiązania relacji lekarz-pacjent ze swoimi czytelnikami. Nie bierze również odpowiedzialności za wiarygodność, skuteczność lub prawidłowe stosowanie informacji umieszczonych na stronie, ani za ewentualne problemy zdrowotne wynikające z omówionych terapii.

To może Cię zainteresować

Sylwetka do lata?
Czy na lata? Wybór należy do Ciebie.

Sylwetka do lata?
Czy na lata? Wybór należy do Ciebie.

Sylwetka do lata?
Czy na lata? Wybór należy do Ciebie.Zobacz więcejSprawdź, jak wspierać redukcję z głowąBrak efektów odchudzania rzadko wynika z braku silnej woli.Redukcja rozpada się najczęściej przez:→ zbyt forsowne treningi i brak odpowiedniego nawodnienia,→ źle zbilansowaną dietę, która rzutuje na Twój poziom energii i postępy,→ przewlekły stres i brak odpowiedniej regeneracji.Magiczna pigułka odchudzająca nie istnieje. Pomożemy Ci za to zbudować system, który zmaksymalizuje Twoje szanse...
Jak stres wpływa na organizm i jakie są jego skutki?

Jak stres wpływa na organizm i jakie są jego skutki?

Chroniczny stres zwiększa ryzyko zachorowalności i śmiertelności, ale można nad nim panować i mu zapobiegać.   Stres chroniczny wywiera wielokierunkowy szkodliwy wpływ na zdrowie. Może zaburzać czynność różnych układów organizmu i prowadzić do uszkodzenia narządów. Przewlekły stres istotnie obniża jakość życia, zwiększa podatność na choroby somatyczne i psychiczne. Są jednak metody, by go kontrolować i minimalizować jego skutki.  Co powoduje stres? Najczęstsze przyczyny stresu Co powoduje str...
Elektrolity bez cukru – kto powinien stosować i czy są skuteczne?

Elektrolity bez cukru – kto powinien stosować i czy są skuteczne?

Rekomendowanym źródłem elektrolitów bez cukru jest woda (np. mineralna, źródlana) – optymalny płyn do zaspokajania pragnienia u dzieci i dorosłych. Istotne źródło elektrolitów bez cukru powinna stanowić woda pitna, która (wraz z niesłodzonymi napojami i żywnością) w pełni wystarcza do codziennego nawadniania organizmu i uzupełniania bieżących strat składników mineralnych. Naturalne elektrolity bez cukru można podawać także w przypadku niedużej utraty płynów, związanej z krótkotrwałym i niefor...
Czym jest gospodarka wodno-elektrolitowa?

Czym jest gospodarka wodno-elektrolitowa?

W utrzymywaniu równowagi wodno-elektrolitowej kluczową rolę odgrywają nerki, bilans wodny i stężenia jonów: sodowych, potasowych, wapniowych, magnezowych, chlorkowych i wodorowęglanowych. Gospodarka wodno-elektrolitowa organizmu składa się z licznych, złożonych mechanizmów fizjologicznych, które regulują objętość płynów ustrojowych i ich skład. Jej zaburzenia mogą wywierać szkodliwy wpływ na stan i czynność wszystkich komórek, tkanek i narządów, w tym na mięsień sercowy i mózg. Wyjaśniamy, cz...