Kwasy omega-3 są niezbędne do rozwoju w okresie prenatalnym i wczesnego dzieciństwa oraz do prawidłowego funkcjonowania organizmu przez całe życie. Do ich głównych źródeł pokarmowych należą tłuste ryby morskie. Tymczasem wyniki badań epidemiologicznych wykazały, że w Polsce spożycie ryb jest wyjątkowo niskie. Standardowa dieta może zatem nie pokrywać zapotrzebowania na kwasy omega-3. Podpowiadamy, kiedy rozważyć suplementację i jak prawidłowo suplementować kwasy omega-3. Omega-3 – na co pomaga? Właściwości Do rodziny kwasów omega-3 należy kwas alfa-linolenowy (ALA) i jego pochodne, m.in. kwas eikozapentaenowy (EPA) i kwas dokozaheksaenowy (DHA). Według Norm żywienia dla populacji Polski (2020), kwasy omega-3 wykazują wielokierunkowe działanie na ludzki organizm, w tym: ·         w okresie płodowym i wczesnego dzieciństwa: pozytywny wpływ na rozwój układu nerwowego, funkcji poznawczych i narządu wzroku; ·         działanie ochronne na układ sercowo-naczyniowy (mogą regulować ciśnienie krwi, prowadzić do zmniejszenia ryzyka chorób serca); ·         działanie przeciwmiażdżycowe, korzystny wpływ na parametry lipidowe krwi (zmniejszenie poziomu trójglicerydów, zwiększenie stężenia „dobrego cholesterolu” – HDL). Zapotrzebowanie na kwasy omega-3 Kwasy tłuszczowe omega-3 i omega-6 zwane są niezbędnymi nienasyconymi kwasami tłuszczowymi (NNKT). Organizm człowieka nie potrafi ich syntetyzować, dlatego muszą być spożywane. Kwasy omega-3 są konieczne do zapewnienia zdrowia w każdym wieku. Zapotrzebowanie na kwasy omega-3 zależy od wieku, stanu fizjologicznego i stanu zdrowia. Może być większe m.in. u kobiet w ciąży i karmiących piersią. Według polskich norm żywienia, zdrowe osoby dorosłe powinny spożywać 2 porcje ryb tygodniowo, w tym raz ryby tłuste. Odpowiada to dawce dziennej DHA + EPA na poziomie 250 mg. Jeśli z różnych przyczyn nie można spożywać zalecanej ilości ryb, należy rozważyć suplementację kwasów omega-3. W jakich produktach występują kwasy tłuszczowe omega-3? Różnorodna, zbilansowana dieta powinna dostarczać odpowiednią ilość nie tylko kwasów tłuszczowych omega-3, ale także omega-6. Do pokarmowych źródeł kwasów omega-3 należą: ·         tłuste ryby morskie: łosoś, makrela, tuńczyk, śledź; ·         oleje roślinne: olej rzepakowy, olej sojowy, olej lniany, oliwa z oliwek; ·         część margaryn; ·         orzechy włoskie.  Kiedy brać omega-3? Czy suplementacja jest niezbędna? Polska należy do krajów o niskim spożyciu ryb i owoców morza, również na tle innych państw Unii Europejskiej. Wyniki Wieloośrodkowego Ogólnopolskiego Badania Stanu Zdrowia Ludności (WOBASZ) wykazały, że średnie dzienne spożycie ryb wynosi: ·         u kobiet – 15 g (przy zalecanym spożyciu 30 g); ·         u mężczyzn – 16 g (zalecane spożycie: 35 g). Standardowa dieta może zatem nie pokrywać zapotrzebowania na ten składnik. W takich przypadkach może być wskazana suplementacja kwasów omega-3.   Ile omega-3 dziennie należy przyjmować? Jaka jest zalecana dawka dzienna? Podaż kwasów tłuszczowych omega-3 i omega-6 – zalecenia dla zdrowych osób dorosłych (Normy żywienia dla populacji Polski, 2020)   kwasy omega-3 kwasy omega-6   zdrowe osoby dorosłe ·         ALA (kwas alfa-linolenowy): 0,5% energii dostarczanej z pożywieniem w ciągu doby ·         DHA + EPA (kwas dokozaheksaenowy + kwas eikozapentaenowy): 2 porcje ryb tygodniowo lub 250 mg/dobę   ·         LA (kwas linolowy): 4% energii dostarczanej z pożywieniem w ciągu doby   kobiety w ciąży i karmiące piersią ·         ALA (kwas alfa-linolenowy): 0,5% energii dostarczanej z pożywieniem w ciągu doby ·         DHA+EPA 250 mg /dobę + DHA 100–200 mg/dobę Omega 3 – przed czy po jedzeniu? Zaleca się stosować kwasy omega-3 podczas posiłku (z wyłączeniem posiłków o wysokiej zawartości węglowodanów). Badanie przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych wykazało, że przyjmowanie kwasów omega-3 podczas posiłku wysokotłuszczowego może istotnie zwiększyć wchłanianie kwasu eikozapentaenowego (EPA) i kwasu dokozaheksaenowego (DHA).  Kwasy omega-3 – rano czy wieczorem należy je zażywać? Kiedy przyjmować omega-3 – rano czy wieczorem? Działania niepożądane związane z podażą kwasów tłuszczowych omega-3 (zwykle łagodne objawy ze strony przewodu pokarmowego) występują rzadko. Ewentualne dolegliwości można zminimalizować, przyjmując kwasy omega-3 przed snem (wieczorem) lub podczas posiłku. Jak długo stosować kwasy omega-3? W perspektywie długoterminowej uzupełnienie niedoborów kwasów omega-3 może przynieść korzyści zdrowotne. Suplementację kwasów omega-3 warto rozważyć m.in. u osób: ·         z niskim lub niewystarczającym spożyciem ryb (mniejszym niż zalecane); ·         na dietach roślinnych (u wegan, wegetarian); ·         stosujących dietę bez ryb („bezrybną”). Przewlekła suplementacja omega-3 – prowadzona pod kontrolą lekarską – może być wskazana: ·         u pacjentów z wysokim stężeniem trójglicerydów we krwi; ·         w ramach wtórnej profilaktyki chorób układu krążenia – w celu zmniejszenia ryzyka  kolejnych incydentów sercowo-naczyniowych; ·         u kobiet w ciąży lub karmiących piersią. Suplementację omega-3 w każdym przypadku – również u osób zdrowych i kobiet niebędących w ciąży – warto skonsultować z lekarzem, farmaceutą lub dietetykiem. Omega-3 – po jakim czasie efekty suplementacji będą widoczne? Efekty suplementacji kwasów omega-3 zwykle obserwuje się po upływie kilku tygodni lub kilku miesięcy. Czas ten zależy m.in. od stanu zdrowia i wieku. W kilku badaniach klinicznych (z udziałem ludzi) wykazano, że suplementacja kwasów omega-3 przez ponad 6 tygodni może przyspieszać metabolizm i wpływać na zmniejszenie ilości tkanki tłuszczowej.    Omega-3 – skutki uboczne. Czy mogą wystąpić? Stosowanie kwasów omega-3 uważa się za bezpieczne. Osoby chore przewlekle, leczone farmakologicznie, kobiety w ciąży i okresie laktacji przed rozpoczęciem suplementacji omega-3 powinny zasięgnąć porady lekarza. Działania niepożądane związane z suplementacją kwasów omega-3 występują rzadko. Najczęściej zgłaszane są łagodne, przejściowe zaburzenia żołądkowo-jelitowe: ·         mdłości, ·         zaparcia, ·         bóle brzucha, ·         wymioty, ·         refluks, ·         odbijanie posmakiem ryby. Ryzyko skutków ubocznych można zminimalizować, nie przekraczając zalecanych dawek.   Warto zapamiętać 1.  Właściwe spożycie kwasów omega-3 może przynieść korzyści zdrowotne na każdym etapie życia. 2.  Zdrowe osoby dorosłe powinny spożywać 2 porcje ryb tygodniowo lub 250 mg DHA+EPA dziennie. 3.  Suplementacja omega-3 może być wskazana u osób z niskim spożyciem ryb, kobiet w ciąży i karmiących piersią. 4.  Preparaty zawierające kwasy omega-3 zaleca się przyjmować podczas posiłku.     Źródła: 1.      Sakamoto A, Saotome M, Iguchi K, Maekawa Y. Marine-Derived Omega-3 Polyunsaturated Fatty Acids and Heart Failure: Current Understanding for Basic to Clinical Relevance. Int J Mol Sci. 2019;20(16):4025. 2.      Shahidi F, Ambigaipalan P. Omega-3 Polyunsaturated Fatty Acids and Their Health Benefits. Annu Rev Food Sci Technol. 2018;9:345-381. 3.      Backes J, Anzalone D, Hilleman D, Catini J. The clinical relevance of omega-3 fatty acids in the management of hypertriglyceridemia. Lipids Health Dis. 2016;15(1):118. 4.  Costantini L, Molinari R, Farinon B, Merendino N. Impact of Omega-3 Fatty Acids on the Gut Microbiota. Int J Mol Sci. 2017;18(12):2645. 5.  Sygnowska E, Waśkiewicz A, Jerzy Głuszek, Kwaśniewska M, Biela U, Kozakiewicz K, Zdrojewski T, Rywik S. Spożycie produktów spożywczych przez dorosłą populację Polski. Wyniki programu WOBASZ. Kardiol Pol. 2005;63:6(supl. 4). 6.  Saran-Jagodzińska A. Kiedy należy rozważyć stosowanie kwasów omega-3. Lekarz POZ. 2020;5:278-285. 7.  Jarosz, E. Rychlik, K. Stoś, J. Charzewska. Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 2020. 8.  Trojan K. Rola kwasów omega w diecie oraz wpływ na zdrowie człowieka. Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu, Wrocław 2025. 9.      Sobiś J, Kunert Ł, Sołtysik M, Piegza M, Pudlo R, Gorczyca P. Wielonienasycone kwasy omega-3 w profilaktyce zaburzeń afektywnych. Wybrane dane epidemiologiczne dotyczące zastosowania kwasów omega-3 w profilaktyce zaburzeń afektywnych. Psychiatria. 2015;12(3):147–152. 10.  Lawson LD, Hughes BG. Absorption of eicosapentaenoic acid and docosahexaenoic acid from fish oil triacylglycerols or fish oil ethyl esters co-ingested with a high-fat meal. Biochem Biophys Res Commun. 1988;156(2):960-3. 11.  National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Omega-3 Fatty Acids. Fact Sheet for Health Professionals. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Omega3FattyAcids-HealthProfessional/#h6, [dostęp: 22.10.2025]. 12.  Marciniak-Łukasiak K. Rola i znaczenie kwasów tłuszczowych omega-3. Żywn Nauka Technol Jakość. 2011;6(79):24 – 35. 13.  Kaczorek M; Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej. Dieta roślinna – od czego zacząć, na co zwrócić uwagę przy kompozycji diety? https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/zasady-zdrowego-zywienia/dieta-roslinna-od-czego-zaczac-na-co-zwrocic-uwage-przy-kompozycji-diety/, [dostęp: 22.10.2025]. 14.  Zimmer M, Sieroszewski P, Oszukowski P, Huras H, Fuchs T, Pawłosek A. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników dotyczące suplementacji u kobiet ciężarnych. Gin Perinat Prakt. 2020;5(4):170-181. 15.  Krupa KN, Fritz K, Parmar M. Omega-3 Fatty Acids. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. 16.  De Caterina R. n-3 fatty acids in cardiovascular disease. N Engl J Med. 2011;364(25):2439-50. 17.  Lee JH, O'Keefe JH, Lavie CJ, Marchioli R, Harris WS. Kwasy tłuszczowe omega-3 w zapobieganiu uszkodzeniu mięśnia sercowego i naczyń wieńcowych. Tłum. Jastrzębska I. Med. Dypl. 2009;09. 18.  Sobiecki J. Kwasy omega-3 w diecie wegańskiej i wegetariańskiej – praktyczne wskazówki. Medycyna Praktyczna. Dieta i ruch. Zasady zdrowego żywienia. https://www.mp.pl/pacjent/dieta/zasady/211003,kwasy-omega-3-w-diecie-weganskiej-i-wegetarianskiej-praktyczne-wskazowki, [dostęp: 22.10.2025]. 19.  Krzowski B. Rola kwasów tłuszczowych omega-3 w prewencji chorób układu sercowo-naczyniowego. Choroby cywilizacyjne w praktyce lekarskiej. Kardiologia i Diabetologia. 2024;38. 20.  Noreen EE, Sass MJ, Crowe ML, Pabon VA, Brandauer J, Averill LK. Effects of supplemental fish oil on resting metabolic rate, body composition, and salivary cortisol in healthy adults. J Int Soc Sports Nutr. 2010;7:31. 21.  EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA); Scientific Opinion related to the Tolerable Upper Intake Level of eicosapentaenoic acid (EPA), docosahexaenoic acid (DHA) and docosapentaenoic acid (DPA). EFSA Journal 2012;10(7):2815. 22.  Calder PC, Deckelbaum RJ. Editorial: Omega-3 fatty acids and cardiovascular outcomes: an update. Curr Opin Clin Nutr Metab Care. 2019;22(2):97-102.    

Elektrolity są niezbędne do utrzymania homeostazy wodnej i przebiegu wielu procesów fizjologicznych. Ich nadmierna utrata może prowadzić do poważnych powikłań. Wymioty, które występują w przebiegu 50% ciąż, mogą zwiększać ryzyko zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej i odwodnienia. Stosowanie preparatów elektrolitowych przez kobiety ciężarne należy skonsultować z lekarzem ginekologiem.  Dlaczego elektrolity są tak ważne dla organizmu? Elektrolity są kluczowe dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Odgrywają istotną rolę w utrzymaniu równowagi wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej oraz w pobudliwości nerwowo-mięśniowej.    Elektrolity to cząstki o dodatnim lub ujemnym ładunku elektrycznym, występujące w osoczu krwi, w przestrzeni wewnątrzkomórkowej i międzykomórkowej. Uczestniczą w przewodzeniu impulsów nerwowych, warunkują prawidłowe funkcjonowanie mięśni i pracę układu nerwowego. Odpowiednie stężenie elektrolitów wpływa na utrzymywanie stanu dynamicznej równowagi między wodą wewnątrz-i zewnątrzkomórkową. Od elektrolitów zależy wysokość ciśnienia osmotycznego, co przekłada się na przepływ wody przez błony komórkowe do przestrzeni o większej osmolalności. Elektrolity wpływają na równowagę kwasowo-zasadową – stan, w którym zostaje zachowany optymalny stosunek kationów (jonów dodatnich) i anionów (jonów ujemnych) w płynach ustrojowych (od czego zależy pH i przebieg wielu procesów biochemicznych). Równowaga elektrolityczna jest niezbędna do utrzymania homeostazy wodnej organizmu – zależnej od bilansu wodnego oraz utrzymania prawidłowych wielkości przestrzeni wodnych i ich ciśnienia osmotycznego. Woda tworzy środowisko dla wszystkich procesów życiowych; jest niezbędna m.in. do: ·         zapłodnienia; ·         transportu zapłodnionej komórki jajowej do macicy; ·         powstania pęcherzyka płodowego; ·         rozwoju płodu; ·         powstania płynu owodniowego – woda jest jego głównym składnikiem (99%); ·         do produkcji (po porodzie) wystarczającej ilości mleka (przez organizm matki karmiącej piersią). Czy można pić elektrolity w ciąży? Okres ciąży wymaga szczególnej ostrożności w odniesieniu do stosowania wszystkich leków, ziół, suplementów diety, preparatów elektrolitowych itd. Zatem czy można pić elektrolity w ciąży? Kobiety ciężarne nie powinny stosować  elektrolitów bez konsultacji z lekarzem ginekologiem. Należy mieć na uwadze, że szkodliwy może być zarówno niedobór, jak i nadmiar elektrolitów. Tym bardziej że wchłanianie, metabolizm i wydalanie substancji czynnych mogą ulegać zmianie pod wpływem zmian fizjologicznych zachodzących w ciąży, takich jak: ·         zmniejszone wydzielanie soku żołądkowego, ·         mdłości i wymioty, ·         zwiększenie objętości krwi i całkowitej objętości płynów w organizmie, ·         zwiększenie przepływu przez nerki i przesączania kłębuszkowego. Co wpływa na zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej w ciąży? Straty wody z organizmu odbywają się nieustannie: ·         drogą nerkową – z moczem (głównie), ·         przez skórę (pot), ·         z kałem, ·         przez drogi oddechowe (z wydychanym powietrzem – ok. 600 ml dziennie). Nie można zapominać, że odwodnienie może wynikać również z niewystarczającego spożycia wody lub braku uczucia pragnienia. Dla gospodarki wodnej jednak kluczowe znaczenie mają nerki; na objętość moczu wpływa m.in. podaż płynów i dieta. ·         Utrata wody i elektrolitów w ciąży – drogą nerkową Za regulację objętości moczu wydalanego z organizmu odpowiada hormon antydiuretyczny (ADH) – wazopresyna. Jego wydzielanie pobudzane jest przez wzrost osmolalności (zagęszczenie) płynu w przestrzeni zewnątrzkomórkowej. W takich warunkach wzrost wydzielania ADH nasila zwrotne wchłanianie wody w kanalikach nerkowych i zmniejsza produkcję moczu. Wydzielanie ADH zależne jest od wielu czynników, m.in. od aktywności fizycznej, wymiotów, stresu. Skuteczne nawodnienie organizmu (przyjęcie płynów) wpływa na zwiększenie objętości osocza, a w konsekwencji na redukcję wydzielania wazopresyny i zwiększenie produkcji moczu. Do nadmiernej i nieprawidłowej utraty wody drogą nerkową dochodzić może np. w przewlekłych chorobach nerek i cukrzycy. ·         Utrata wody i elektrolitów w ciąży – przez przewód pokarmowy Za zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej w ciąży stosunkowo często odpowiadają wymioty, które (według danych epidemiologicznych) w I trymestrze występują u 50% kobiet. Do grupy ryzyka zaburzeń jonowych należą przede wszystkim kobiety z niepowściągliwymi wymiotami ciężarnych (HG). HG są znacznie rzadsze, ale obarczone ryzykiem powikłań i hospitalizacji. Nadmierna utrata wody przez przewód pokarmowy może być skutkiem wodnistych biegunek (do 2500 ml dziennie). Towarzyszą jej straty elektrolitów, zwłaszcza – co istotne –  jonów potasu w ciąży. ·         Utrata wody i elektrolitów w ciąży – przez skórę Do nadmiernej utraty wody i elektrolitów (w szczególności jonów sodowych i chlorkowych) dochodzić może również przez skórę, w przypadku: ·         wzmożonego parowania – u osób z gorączką; ·         zwiększonego wydzielania potu (wysiłek fizyczny, gorący klimat). Objawy odwodnienia w ciąży Niedostateczna podaż lub nadmierna utrata wody i elektrolitów w ciąży skutkuje zaburzeniami: ·         gospodarki wodno-elektrolitowej, ·         równowagi kwasowo-zasadowej, ·         termoregulacji. Odwodnienie średniego stopnia może prowadzić do niewydolności krążeniowo-oddechowej i stanowić bezpośrednie zagrożenie życia. Objawem zaburzeń elektrolitowych i niedoboru wody w ciąży może być zmniejszenie AFI – wskaźnika ilości płynu owodniowego. Do objawów odwodnienia w ciąży należą: ·         pragnienie; ·         zawroty głowy; ·         suchość błon śluzowych jamy ustnej; ·         suchość skóry; ·         zaburzenia czynności układu sercowo-naczyniowego (zaburzenia rytmu serca, obniżenie ciśnienia tętniczego, zapaść); ·         objawy ze strony ośrodkowego układu nerwowego: ogólne osłabienie, zaburzenia świadomości; ·         niedokrwienie i ostra niewydolność nerek – zmniejszenie produkcji moczu zwiększa ryzyko infekcji dróg moczowych, które są czynnikiem ryzyka zakażeń noworodkowych. Normy elektrolitów w ciąży – ile wynosi prawidłowy poziom elektrolitów? Normy elektrolitów w ciąży są takie same jak dla populacji ogólnej.   Stężenie elektrolitów w ciąży – normy   Jony Norma (zakres referencyjny) sód (Na+) 135–145 mmol/l potas (K+) 3,8–5,5 mmol/l wapń całkowity 2,25–2,75 mmol/l (9–11 mg/dl) wapń zjonizowany 1,0–1,3 mmol/l (4–5,2 mg/dl) magnez (Mg) 0,8–1,0 mmol/l chlorki (Cl–) 98–106 mmol/l fosforany nieorganiczne (Pi) 0,9–1,6 mmol/l (2,8–5,0 mg/dl) Oprac. na podst. Interna Szczeklika – mały podręcznik 2024/2025.   Jak wygląda badanie poziomu elektrolitów w ciąży? Stężenie (poziom) elektrolitów oznacza się w próbce krwi żylnej – pobranej z żyły łokciowej. Badanie elektrolitów w ciąży, tzw. jonogram, często wykonuje się z oznaczeniem innych parametrów biochemicznych, które wymagają pobierania krwi na czczo. Dlatego, jeśli nie ma innych wskazań, ostatni posiłek przed pobraniem krwi należy spożyć 8-12 godzin wcześniej. Przed zgłoszeniem się do laboratoryjnego punktu pobrań należy unikać używek (alkoholu, tytoniu, kofeiny) oraz forsownego wysiłku fizycznego. Zazwyczaj nie zaleca się zmieniać nawyków żywieniowych w okresie poprzedzającym badanie. Stosowanie ziół i suplementów w ciąży lub przyjmowanie leków przed pobraniem krwi należy skonsultować z lekarzem. Jak uzupełnić elektrolity w ciąży? U zdrowych osób dorosłych zbilansowana dieta i odpowiednia podaż płynów powinny pokrywać zapotrzebowanie na elektrolity i wodę. Jak uzupełnić elektrolity w ciąży? W stanach ich niedoboru należy niezwłocznie zasięgnąć porady lekarza prowadzącego ciążę. Odwodnieniu i nadmiernej utracie elektrolitów można zapobiegać. Po pierwsze: należy spożywać odpowiednią ilość wody. Ciąża wiąże się ze zwiększonym zapotrzebowaniem na wodę. Zgodnie z polskimi zaleceniami (Normy żywienia dla populacji Polski, 2020), wystarczające dzienne spożycie wody (z napojami i pokarmem) wynosi: ·         u kobiet powyżej 15. roku życia: 2000 cm3/dobę (2 l na dobę); ·         u kobiet w ciąży: 2000+300 cm3/dobę (2,3 l na dobę); ·         u kobiet w okresie laktacji: 2000+700 cm3/dobę (2,7 l na dobę). Według Stanowiska Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego (2011), kobietom w ciąży i karmiącym piersią zaleca się picie wód niegazowanych. W szczególności wskazane jest spożycie naturalnych wód źródlanych o niskiej zawartości elektrolitów (<500 mg/litr wszystkich składników mineralnych), które można spożywać bez ograniczeń i bez ryzyka zaburzeń elektrolitowych. W bieżącym uzupełnianiu elektrolitów istotną rolę odgrywa dieta: woda źródlana, świeżo wyciskane soki warzywne i owocowe (bez dodatku cukru) oraz inne produkty spożywcze bogate w składniki mineralne.   Warto zapamiętać 1.  Elektrolity są niezbędne do utrzymywania równowagi wodno-elektrolitowej, równowagi kwasowo-zasadowej i przewodzenia impulsów nerwowych. 2.  Ryzyko nadmiernej utraty wody i elektrolitów w ciąży zwiększać mogą mdłości i wymioty, w szczególności ich ciężka postać – niepowściągliwe wymioty ciężarnych. 3.  Odwodnienie prowadzić może do niewydolności krążeniowo-oddechowej i stanowić zagrożenie życia. 4.  Polskie Towarzystwo Ginekologiczne zaleca kobietom ciężarnym spożywać naturalne wody źródlane o niskiej zawartości elektrolitów. Stosowanie preparatów elektrolitowych w ciąży jest niewskazane bez konsultacji lekarskiej.     Źródła: 1.      Belzile M, Pouliot A, Cumyn A, Côté AM. Renal physiology and fluid and electrolyte disorders in pregnancy. Best Pract Res Clin Obstet Gynaecol. 2019;57:1–14. 2.  Duława J, Holecki M, Duława-Bułdak A. Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej i kwasowo-zasadowej. Rozdział 16. W: Duława J. Vademecum medycyny wewnętrznej. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015. 3.      Ahmed A. Fetomaternal Acid-Base Balance and Electrolytes during Pregnancy. Indian J Crit Care Med. 2021;25(Suppl 3):S193-S199. 4.  Xie Z, Li X, Li G, Lu X, Wu J, Lin X, Yang Y, Shi X, Ding Y, Wang Z. Water Intake and Hydration Status among Pregnant Women in the Second Trimester in China: A Three-Day Metabolic Trial. Nutrients. 2023;16(1):116. 5.  Niemiec T, Karowicz-Bilińska A, Kotarski J, Mroczek E, Poręba R, Spaczyński M. Stanowisko Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego. Znaczenie nawodnienia w prewencji chorób u kobiet w wieku prokreacyjnym. Polskie Towarzystwo Ginekologiczne. Warszawa, 2011. 6.  Szczeklik A, Gajewski P. Interna Szczeklika – mały podręcznik 2024/2025. Medycyna Praktyczna, Kraków 2023. 7.  Zieliński J, Przybylski J. Ile wody tracimy z oddechem? Pneumonol. Alergol. Pol. 2012;80(3):339–342. 8.      Idasiak-Piechocka I. Odwodnienie - patofizjologia i klinika. Forum Nefrol. 2012;5(1):73–78. 9.      Boelig RC. Nausea/vomiting of pregnancy and hyperemesis gravidarum. W: Berghella V (red.). Maternal-fetal evidence based guidelines. Tłum. Berski M. Medycyna Praktyczna Ginekologia. Wytyczne i zalecenia, 2021.  10.  Open Resources for Nursing (Open RN); Ernstmeyer K, Christman E, editors. Nursing Fundamentals [Internet]. Eau Claire (WI): Chippewa Valley Technical College; 2021. Chapter 15 Fluids and Electrolytes. 11.  Jequier E., Constant F. Water as an essential nutrient: The physiological basis of hydration. Eur. J. Clin. Nutr. 2010;64:115–123. 12.  Zhang N., Zhang F., Chen S., Han F., Lin G., Zhai Y., He H., Zhang J., Ma G. Associations between hydration state and pregnancy complications, maternal-infant outcomes: Protocol of a prospective observational cohort study. BMC Pregnancy Childbirth. 2020;20:82–92. 13.  Shirreffs SM, Sawka MN. Fluid and electrolyte needs for training, competition, and recovery. J Sports Sci. 2011;29 Suppl 1:S39-46. 14.  National Research Council (US) Subcommittee on the Tenth Edition of the Recommended Dietary Allowances. Recommended Dietary Allowances: 10th Edition. Washington (DC): National Academies Press (US); 1989. 11, Water and Electrolytes. 15.  Baker LB, Ungaro CT, Sopeña BC, Nuccio RP, Reimel AJ, Carter JM, Stofan JR, Barnes KA. Body map of regional vs. whole body sweating rate and sweat electrolyte concentrations in men and women during moderate exercise-heat stress. J Appl Physiol (1985). 2018;124(5):1304-1318. 16.  Baker LB, De Chavez PJD, Ungaro CT, Sopeña BC, Nuccio RP, Reimel AJ, Barnes KA. Exercise intensity effects on total sweat electrolyte losses and regional vs. whole-body sweat [Na+], [Cl-], and [K+]. Eur J Appl Physiol. 2019;119(2):361-375.  

Organizm przyszłej mamy potrzebuje odpowiednich zapasów witamin i minerałów jeszcze zanim dojdzie do zapłodnienia. Dlaczego? Ponieważ część składników działa długofalowo, co oznacza, że potrzebują czasu, aby móc uzupełnić ewentualne niedobory i jednocześnie przygotować organizm na intensywny czas ciąży. Suplementacja przed ciążą – kiedy ją rozpocząć? Planowanie ciąży, a następnie macierzyństwa to jedno z najpiękniejszych życiowych wyzwań. Ginekolodzy podkreślają, że im lepsze przygotowanie organizmu do tego wyjątkowego etapu, tym większe szanse na zdrowy przebieg ciąży i prawidłowy rozwój dziecka. Zmniejsza się wówczas ryzyko powikłań, a to zwiększa komfort przyszłej mamy – zarówno fizyczny, jak i psychiczny. To czas, w którym możesz zadbać o siebie w sposób wyjątkowy: wyrównać niedobory witamin, wzmocnić odporność, poprawić kondycję, a także wyrobić zdrowe nawyki żywieniowe. Specjaliści z Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników (PTGiP) zalecają, aby suplementację kluczowych składników rozpocząć co najmniej 3 miesiące przed planowaną ciążą. Jest to związane z faktem, że niektóre składniki, w tym kwas foliowy czy witamina D3 muszą osiągnąć odpowiednie stężenie we krwi, aby mogły efektywnie wspierać rozwój zarodka w pierwszych tygodniach, kiedy wiele kobiet jeszcze nie wie, że jest w ciąży [1].  Badania naukowe wykazały, że odpowiednia suplementacja zarówno przed, jak i w okresie ciąży znacznie zmniejsza ryzyko: anemii u matki;poronienia;małej masy ciała płodu;przedwczesnego porodu;stanu przedrzucawkowego;martwych urodzeń;poważnego niedoboru mikroelementów [2].  Ponadto, kompleksowa wielomikroelementowa suplementacja z większą liczbą składników jest znacznie skuteczniejsza niż przyjmowanie wyłącznie klasyków, czyli żelaza oraz kwasu foliowego [2]. To inwestycja, która zwraca się z nawiązką – w postaci zdrowia dziecka, spokojniejszego przebiegu ciąży i większej energii na pierwsze tygodnie macierzyństwa. Takie podejście jest rekomendowane przez Światową Organizację Zdrowia (WHO), Amerykańskie Kolegium Położników i Ginekologów (ACOG) oraz Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników [3,4]. Główne zalecenia  PTGiP w okresie prekoncepcyjnym zakładają suplementację: kwasu foliowego (witamina B9) w podstawowej dawce 0,4 mg dziennie. Przyjmowanie należy rozpocząć na co najmniej 4 tygodnie przed planowaną ciążą i kontynuować w 1 trymestrze;witaminy D3 w dawce 2000 IU i to niezależnie od pory roku;jodu w zalecanej dawce 150-200 µg na dobę (pod warunkiem braku przeciwwskazań np. w postaci nadczynności tarczycy);kwasów tłuszczowych omega-3 (DHA) w rekomendowanej dawce 200-400 mg dziennie [1].Jakie witaminy przed ciążą są niezbędne? Zanim powiesz „tak” macierzyństwu, warto zaprzyjaźnić się z kilkoma kluczowymi witaminami i minerałami. To mali, ale niezwykle ważni sprzymierzeńcy, którzy pomogą stworzyć najlepsze warunki dla rozwijającego się życia. Kwas foliowy (witamina B9) Kwas foliowy to złoty standard wśród suplementów diety zarówno przed poczęciem, jak i w ciąży. Odpowiednia podaż folianów w okresie prekoncepcyjnym zmniejsza ryzyko rozwoju wad cewy nerwowej np. rozszczepu kręgosłupa. Badania naukowe wykazały, że kwas foliowy może mieć skutki długofalowe, w tym wpływać na rozwój chorób psychiatrycznych (np. ADHD) i metabolicznych [5,6].Witamina B12 (kobalamina) Niedobór witaminy B12 może zwiększać ryzyko rozwoju wad cewy nerwowej, nawet przy jednoczesnej podaży kwasu foliowego. Co więcej, niski poziom tej witaminy może znacznie zmniejszyć stężenie folianów we krwi. Ponadto współdziałanie z kwasem foliowym sprzyja prawidłowemu podziałowi komórek i implantacji zarodka [7]. Witamina DNiedobór witaminy D jest szczególnie widoczny w populacji, a zwłaszcza u kobiet borykających się z problemem zespołu policystycznych jajników. To z kolei może mieć wpływ m.in. na częstotliwość owulacji, grubość błony śluzowej macicy, a także równowagę hormonalną. Suplementacja witaminy D wspiera zdrowie reprodukcyjne poprzez zwiększenie prawdopodobieństwa implantacji zarodka, poprawę jakości endometrium oraz wyników leczenia niepłodności [8].Jakie jeszcze suplementy przed ciążą warto przyjmować? Oprócz witamin, są też inne składniki, które odgrywają ogromną rolę w przygotowaniu do ciąży. To właśnie one wzmacniają organizm, wspierają rozwój dziecka i pomagają przyszłej mamie czuć się dobrze od pierwszych dni oczekiwania na potomka.MagnezPomaga utrzymać prawidłową pracę mięśni i układu nerwowego. Może też zmniejszać ryzyko skurczów i napięcia nerwowego w ciąży [9].WapńKluczowy dla budowy kości i zębów dziecka. Jeśli dieta jest uboga w nabiał lub roślinne źródła wapnia, warto rozważyć suplementację [9]. ŻelazoNiedobór żelaza jest dużym problemem u kobiet z chorobami tarczycy. Badania naukowe wykazały, że poziomy FT3, FT4 i TSH były znacznie niższe u osób z niskim stężeniem tego pierwiastka we krwi. To z kolei zwiększa ryzyko zaburzeń metabolizmu jodu i powstawania wola [10,11]. Co więcej, niedobór żelaza może prowadzić do anemii, co utrudnia zajście w ciążę i zwiększa ryzyko powikłań. Suplementację najlepiej rozpocząć po badaniu poziomu żelaza i ferrytyny [11].JodJod jest niezbędny do prawidłowej pracy tarczycy, a mówiąc ściślej do produkcji hormonów tego gruczołu [11]. Hormony te są kluczowe w rozwoju układu nerwowego zarodka, a także optymalnego procesu dojrzewania komórki jajowej i owulacji. Co ciekawe, badania naukowe wykazały, że niedobór jodu u matek w ciąży ma negatywny wpływ na rozwój zdolności intelektualnych u dzieci [12].Kwasy tłuszczowe omega-3Kwasy omega-3, w tym przede wszystkim DHA, wspierają proces dojrzewania pęcherzyków jajnikowych, poprawiają jakość komórek jajowych, modulują produkcję prostaglandyn (co ma niebagatelny wpływ na regularność cykli miesięcznych), a także poprawiają ukrwienie endometrium, co sprzyja implantacji zarodka. Co ważne DHA obniża ryzyko stanu przedrzucawkowego, przedwczesnego porodu i niskiej masy urodzeniowej [13]. Olej rybi, będący jednym z najlepszych źródeł kwasów tłuszczowych omega-3, suplementowany w ciąży i w okresie karmienia piersią sprzyja przyrostowi beztłuszczowej masy ciała u dziecka [13].  Planowanie ciąży a zioła – które zioła można stosować, a których unikać? Zioła mogą być świetnym wsparciem w codziennym dbaniu o zdrowie, ale w okresie planowania ciąży trzeba dobierać je wyjątkowo ostrożnie. Niektóre, jak melisa czy rumianek, mogą pomóc zmniejszyć stres i poprawić jakość snu, a imbir (np. w postaci pastylek lub naparu) bywa ratunkiem na poranne mdłości. Jednak są też rośliny, których lepiej unikać, bo mogą wpływać na gospodarkę hormonalną lub pobudzać skurcze macicy – należą do nich m.in. dziurawiec, piołun, aloes w dużych dawkach czy szałwia lekarska [14].  Warto pamiętać, że naturalne nie zawsze znaczy bezpieczne, zwłaszcza w okresie, gdy organizm przygotowuje się do ciąży. Dlatego zanim sięgniesz po ziołowe napary lub suplementy roślinne, dobrze jest skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą, aby upewnić się, że będą one wsparciem, a nie zagrożeniem.Dieta przed ciążą – co włączyć do swojego jadłospisu? Dieta w okresie planowania ciąży to coś więcej niż lista „dozwolone/zakazane” – to sposób na codzienne wzmacnianie organizmu i tworzenie najlepszych warunków dla przyszłego malucha. Warto sięgać po pełnowartościowe, różnorodne produkty, które dostarczą nie tylko witamin i minerałów, ale też energii i zagwarantują dobre samopoczucie.Świetnym wyborem dla przyszłych mam są:pełnoziarniste produkty zbożowe (kasza gryczana, brązowy ryż, pieczywo razowe), które stabilizują poziom cukru we krwi i zapewniają długotrwałą sytość;świeże warzywa i owoce, naturalny koktajl witamin – im bardziej kolorowo na talerzu, tym lepiej. Zielone liście szpinaku czy jarmużu dostarczają kwasu foliowego, a pomarańczowe marchewki i dynia – beta-karotenu;chude mięso, będące źródłem białka, a także ryby morskie bogate w omega-3 (np. łosoś, śledź, sardynki), jajka oraz rośliny strączkowe;orzechy i nasiona (np. migdały, siemię lniane, pestki dyni) to małe „bomby” zdrowych tłuszczów, które wspierają gospodarkę hormonalną;fermentowane produkty mleczne lub ich roślinne odpowiedniki wzbogacane w wapń – jogurt naturalny, kefir, maślanka – bo wspierają odporność i florę jelitową [15].Pamiętaj też o odpowiednim nawodnieniu – najlepiej czystą wodą.Warto zapamiętać Suplementację najlepiej rozpocząć co najmniej 3 miesiące przed planowaną ciążą, aby wyrównać ewentualne niedobory i przygotować organizm na zwiększone zapotrzebowanie w ciąży. Kwas foliowy (0,4 mg dziennie) to absolutna podstawa – chroni przed wadami cewy nerwowej, ale istotne są też witamina B12, witamina D, jod i omega-3. Badania krwi (morfologia, ferrytyna, poziom witaminy D, B12, TSH) przed suplementacją pomagają dobrać odpowiednie dawki i uniknąć nadmiaru. Dieta powinna być urozmaicona i bogata w naturalne źródła witamin – im więcej świeżych warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych i zdrowych tłuszczów, tym lepiej. Warto wprowadzać zdrowe nawyki już teraz – regularne posiłki, aktywność fizyczną, unikanie przetworzonej żywności, ograniczenie cukru i rezygnację z alkoholu oraz papierosów. Zioła mogą wspierać zdrowie, ale nie wszystkie są bezpieczne w okresie planowania ciąży – zawsze konsultuj ich stosowanie z lekarzem lub farmaceutą. Świadome przygotowanie to inwestycja w zdrowie mamy i dziecka – im lepszy start, tym większe szanse na spokojny przebieg ciąży i dobry rozwój malucha. BibliografiaPolskie Towarzystwo Ginekologów i Położników. Rekomendacje dotyczące suplementacji w okresie prekoncepcyjnym, ciąży i laktacji. Ginekol Pol. 2020;91(10):644–651.Keats EC, Oh C, Chau T, Khalifa DS, Imdad A, Bhutta ZA. Effects of vitamin and mineral supplementation during pregnancy on maternal, birth, child health and development outcomes in low- and middle-income countries: A systematic review. Campbell Syst Rev. 2021 Jun 26;17(2):e1127. doi: 10.1002/cl2.1127.WHO. Guideline: Daily iron and folic acid supplementation in pregnant women. Geneva: World Health Organization; 2020.American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Prepregnancy Counseling. Committee Opinion No. 762. Obstetrics & Gynecology. 2019;133:e78–e89.Dominguez-Salas P, Cox SE, Prentice AM, Hennig BJ, Moore SE. Maternal nutritional status, C(1) metabolism and offspring DNA methylation: a review of current evidence in human subjects. Proc Nutr Soc. 2012 Feb;71(1):154-65. doi: 10.1017/S0029665111003338. Franzago M, La Rovere M, Guanciali Franchi P, Vitacolonna E, Stuppia L. Epigenetics and human reproduction: the primary prevention of the noncommunicable diseases. Epigenomics. 2019 Sep;11(12):1441-1460. doi: 10.2217/epi-2019-0163. Ji H, Bachmanov AA. Differences in postingestive metabolism of glutamate and glycine between C57BL/6ByJ and 129P3/J mice. Physiol Genomics. 2007 Nov 14;31(3):475-82. doi: 10.1152/physiolgenomics.00013.2007.Lerchbaum E, Obermayer-Pietsch B. Vitamin D and fertility: a systematic review. Eur J Endocrinol. 2012 May;166(5):765-78. doi: 10.1530/EJE-11-0984Makowska-Donajska M. i Hirnle L. Suplementacja witamin i składników mineralnych podczas ciąży. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2017 tom 2, nr 4, strony 166–172.Garofalo, V.; Condorelli, R.A.; Cannarella, R.; Aversa, A.; Calogero, A.E.; La Vignera, S. Relationship between Iron Deficiency and Thyroid Function: A Systematic Review and Meta-Analysis. Nutrients 2023, 15, 4790. https://doi.org/10.3390/nu15224790 Hansen R, Sejer EPF, Holm C, Schroll JB. Iron supplements in pregnant women with normal iron status: A systematic review and meta-analysis. Acta Obstet Gynecol Scand. 2023 Sep;102(9):1147-1158. doi: 10.1111/aogs.14607.Bath SC, Steer CD, Golding J, Emmett P, Rayman MP. Effect of inadequate iodine status in UK pregnant women on cognitive outcomes in their children: results from the Avon Longitudinal Study of Parents and Children (ALSPAC). Lancet. 2013 Jul 27;382(9889):331-7. doi: 10.1016/S0140-6736(13)60436-5.Vinding RK, Stokholm J, Sevelsted A, Sejersen T, Chawes BL, Bønnelykke K, Thorsen J, Howe LD, Krakauer M, Bisgaard H. Effect of fish oil supplementation in pregnancy on bone, lean, and fat mass at six years: randomised clinical trial. BMJ. 2018 Sep 4;362:k3312. doi: 10.1136/bmj.k3312.Ernst E. Herbal medicinal products during pregnancy: are they safe? BJOG. 2002 Mar;109(3):227-35. doi: 10.1111/j.1471-0528.2002.t01-1-01009.x. National Institutes of Health (NIH). (2021). Healthy diet before and during pregnancy linked to lower risk of complications, NIH study suggests. [online] Available at: https://www.nih.gov/news-events/news-releases/healthy-diet-before-during-pregnancy-linked-lower-risk-complications-nih-study-suggests.

Chcesz wesprzeć swoją płodność, ale nie wiesz, którym składnikom możesz zaufać? Przygotowaliśmy dla Ciebie poradnik, który pomoże Ci skompletować celowaną suplementację wspierającą płodność!

Masz wrażenie, że próbowałaś już wszystkiego, by wesprzeć płodność i kończą Ci się pomysły? Jesteśmy tu dla Ciebie! Dlatego przygotowaliśmy propozycje składników o skuteczności potwierdzonej badaniami!

Planujesz zostanie mamą, ale gubisz się w gąszczu zaleceń oraz rekomendowanych składników? Spokojnie, przygotowaliśmy dla Ciebie poradnik, który pomoże Ci skompletować celowaną suplementację wspierającą płodność!

W czasie ciąży zapotrzebowanie na żelazo zwiększa się aż o połowę. Warto zadbać o odpowiedni poziom tego pierwiastka, ponieważ bierze on udział w wielu procesach zachodzących w organizmie matki oraz u rozwijającego się płodu. Jakie żelazo w ciąży będzie odpowiednie? Jakie objawy wywołuje niedobór? Odpowiedź znajduje się w poniższym artykule.  Żelazo w ciąży – znaczenie dla mamy i dziecka  Żelazo to składnik mineralny, który bierze udział w licznych procesach i odgrywa ważną rolę w zapewnieniu odpowiedniego funkcjonowania organizmu przyszłej mamy. Jest składnikiem dwóch ważnych białek, które biorą udział w transporcie tlenu:   •    Hemoglobiny - dzięki niej tlen jest transportowany do komórek, •    Mioglobiny – umożliwia pobieranie tlenu z krwi niezbędnego do pracy mięśni.  Żelazo jest także wykorzystywane w procesie tworzenia czerwonych krwinek w szpiku kostnym, uczestniczy w syntezie DNA oraz odpowiada za sprawne funkcjonowanie układu odpornościowego. Rola żelaza w organizmie jest niezwykle istotna, szczególnie w kontekście prawidłowego rozwoju płodu i wpływu na życie dziecka w późniejszym okresie. Ilość żelaza w ciąży ma kluczowe znaczenie, ponieważ jego prawidłowy poziom przyczynia się do zmniejszenia ryzyka wewnątrzmacicznego obumarcia płodu, poronień oraz wcześniactwa. Dodatkowo, odpowiednia suplementacja żelaza w ciąży, może zminimalizować ryzyko wystąpienia niedokrwistości w pierwszych sześciu miesiącach życia dziecka a w późniejszym życiu, zmniejszać podatność na infekcje.  Zapotrzebowanie na żelazo w ciąży – dlaczego jest większe?  Podczas ciąży w organizmie kobiety zachodzi wiele istotnych przemian. Jedną z nich jest zmiana zapotrzebowania na żelazo. Dzienne zapotrzebowanie na żelazo w ciąży znacząco wzrasta i wynosi odpowiednio:  W I trymestrze – 4 mg/dobę W II trymestrze – 7-8 mg/dobę W III trymestrze – 12-15 mg/dobę  Powyższe zmiany wynikają przede wszystkim ze wzrostu zapotrzebowania rosnącego płodu na składniki odżywcze, a także zwiększonej potrzeby popłodu (czyli łożyska, pępowiny, i błon płodowych) oraz wzrostu objętości mięśnia macicy.  Poziom żelaza w ciąży – normy. Ile wynoszą?  Pożądany poziom żelaza w ciąży jest znacznie wyższy, aniżeli przed zapłodnieniem. Ma to związek między innymi z rozrzedzeniem krwi, wzrostem masy mięśniowej kobiety oraz z intensywnym zużywaniem żelaza do budowy łożyska, a następnie na potrzeby dojrzewającego płodu. Normy żelaza w ciąży ustalone dla populacji Polski przez Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego i Państwowy Zakład Higieny, wynoszą:  8 mg u kobiet w wieku 19-50 lat  23 mg u kobiet w ciąży  7 mg u kobiet karmiących piersią  Niedobór żelaza w ciąży – objawy  Objawy niedoboru żelaza w ciąży mogą różnić się intensywnością - w zależności od stopnia jego deficytu. Na początkowym etapie niedobór żelaza często nie daje zauważalnych objawów. Jednak wraz z upływem czasu może pojawić się szorstka, sucha i blada skóra, pęknięcia w kącikach ust, suche włosy oraz łamliwe paznokcie. Niedobór żelaza w ciąży może także prowadzić do obniżenia sprawności fizycznej oraz osłabienia odporności. Dodatkowo, mogą wystąpić problemy z koncentracją i pamięcią, a także zaburzenia rytmu serca. Niedobór żelaza w ciąży – skutki  Anemia w ciąży może prowadzić do poważnych konsekwencji dla matki i dziecka na różnych etapach ciąży oraz w okresie okołoporodowym. Dla przyszłej mamy może to objawiać się problemami związanymi z układem krzepnięcia, zaburzeniami hormonalnymi, obniżoną odpornością, a nawet niewydolnością serca. Istnieje również zwiększone ryzyko komplikacji takich jak poronienia, przedwczesny poród, przodujące łożysko lub jego przedwczesne oddzielenie się. Podczas porodu, niedobór żelaza może wpływać na osłabienie siły skurczów, zwiększenie męczliwości mięśni i zmniejszenie wrażliwości na oksytocynę, co może skutkować przedłużonym porodem i koniecznością cesarskiego cięcia. Anemia zwiększa również ryzyko niedoczynności tarczycy u matki.  Skutkiem niedoboru żelaza w ciąży dla dziecka może być między innymi nieprawidłowy rozwój łożyska. Może to prowadzić do zaburzeń wzrostu płodu oraz niskiej masy urodzeniowej. Istnieje także ryzyko wystąpienia wewnątrzmacicznego zahamowania wzrostu (hipotrofii) u płodu, co może skutkować wystąpieniem wad rozwojowych u dziecka. Niedokrwistość matki w okresie karmienia piersią może spowodować obniżenie zawartości żelaza w pokarmie, co z kolei zwiększa ryzyko wystąpienia anemii u noworodka. Ten stan może również prowadzić do ograniczeń rozwoju psychomotorycznego u dziecka, co ma wpływ na jego zdolności umysłowe i fizyczne. Podobnie jak niedobór, tak i nadmiar żelaza w ciąży nie jest wskazany. Wysokie żelazo w ciąży może mieć niekorzystny wpływ na jej przebieg. Badania wykazały, że podwyższone żelazo w ciąży nasila ryzyko wystąpienia cukrzycy ciążowej i stanu przedrzucawkowego, co stanowi zagrożenie dla matki i dziecka. Objawami nadmiaru żelaza w ciąży początkowo są nudności, biegunka i wymioty. Następnie pojawiają się zaburzenia centralnego układu krwionośnego, nerwowego i sercowo-naczyniowego. Pojawiają się również problemy z nerkami i wątrobą. Dlatego ważne jest monitorowanie stanu odżywienia matki i odpowiednia suplementacja żelaza w celu zapobiegania negatywnym skutkom.  Niedokrwistość w ciąży i anemia w ciąży – jak im zapobiec?  Niskie żelazo w ciąży jest jednym z najczęściej występujących zaburzeń. Zapobieganie niedoborom żelaza w ciąży jest bardzo ważne, dlatego aby uniknąć powikłań okołoporodowych, zalecane jest spożywanie produktów bogatych w żelazo i stosowaniu suplementacji u kobiet ciężarnych. Dieta bogata w żelazo w ciąży – co jeść?  Dieta bogata w żelazo w ciąży jest bardzo ważna dla prawidłowego rozwoju płodu, a także dla zdrowia przyszłej mamy. Do głównych produktów bogatych w żelazo zalicza się przede wszystkim: czerwone mięso takie jak wołowina, cielęcina, baranina oraz wątróbkę, ryby, żółtko jajka kurzego. Można jeść także produkty pełnoziarniste, otręby pszenne, płatki owsiane, kaszę jaglaną, gryczaną, pęczak, brązowy ryż. Żelazo występuje w produktach roślinnych takich jak nasiona roślin strączkowych, natka pietruszki, burak, bób, koper lub szpinak, który jest także dodatkowym źródłem kwasu foliowego. Doskonałym źródłem mogą być też owoce, między innymi maliny czy porzeczki.   Jak zwiększyć wchłanianie żelaza? Przyswajanie żelaza, kluczowego składnika mineralnego dla organizmu, może być korzystnie wspomagane przez obecność witamin: C, B12 i B6. Warto pamiętać, że istnieją dwa rodzaje żelaza w produktach spożywczych: •    Żelazo hemowe, obecne w produktach pochodzenia zwierzęcego - charakteryzuje się najwyższą przyswajalnością, sięgającą nawet 20-25%, •    Żelazo niehemowe, występujące w produktach roślinnych i jajkach ma niższą wchłanialność, ograniczającą się do 5%.  Istotną rolę w procesie wchłaniania żelaza odgrywa również laktoferyna. Jest to naturalna substancja obecna w większości płynów biologicznych, występująca między innymi w mleku matki. Jedną z jej kluczowych funkcji jest zdolność do wiązania i transportowania żelaza- cząsteczka laktoferyny wiąże jony żelaza (Fe3+), co pozwala jej na przechwytywanie tego pierwiastka i transportowanie go do komórek. Dzięki temu może wspierać wchłanianie żelaza w jelitach, zwiększając jego biodostępność w organizmie. Badanie kliniczne z 2006 roku przeprowadzone na kobietach w ciąży z niedokrwistością z powodu żelaza wykazało, że doustne podawanie laktoferyny znacząco zwiększało poziom hemoglobiny oraz całkowite żelazo w surowicy. Wobec tego dobrym rozwiązaniem, może być podawanie żelaza w towarzystwie laktoferyny. Suplementacja żelaza w ciąży – kiedy jest wskazana?  Wiele kobiet zastanawia się kiedy oraz jak uzupełnić żelazo w ciąży. W tym celu należy przede wszystkim wykonać badanie morfologii krwi, na które kieruje lekarz prowadzący ciążę. Warto wykonać również badanie poziomu ferrytyny w surowicy i dzięki niemu ocenić zgromadzone w organizmie zapasy żelaza. Według Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników, lekarz może zalecić suplementację żelazem dla ciężarnych w dawce do 30 mg dziennie przed 16 tygodniem ciąży tylko w przypadku zdiagnozowania niedokrwistości z powodu niedoboru żelaza. Taka sytuacja występuje, kiedy poziom hemoglobiny będzie poniżej 11 g/dL, a stężenie ferrytyny mniejsze niż 60ug/L. Lekarz może rozważyć suplementację żelaza również po 16 tygodniu w takiej samej dawce u kobiet bez anemii, jeżeli ferrytyna w ciąży nadal będzie niska tj. poniżej 60ug/L. Warto wspomnieć, że w suplementach dla kobiet w ciąży, maksymalna ilość w dziennej porcji do spożycia nie powinna przekraczać 30 mg co zostało przedstawione w uchwale przez zespół do spraw suplementów diety. Jak przyjmować żelazo w ciąży?  Leczenie niedokrwistości w ciąży wymaga odpowiedniego podejścia do suplementacji żelaza. Preparaty można przyjmować w formie doustnej lub podawać żelazo dożylnie w ciąży. Tabletki i kapsułki najlepiej zażywać w godzinach porannych, na czczo, około 30 min przed posiłkiem, ponieważ wtedy są najlepiej wchłaniane. Należy pamiętać, aby unikać spożywania kawy, herbaty i nabiału, w tym samym czasie co żelazo, ponieważ mogą one obniżać jego wchłanianie.    Przyjmowanie żelaza w ciąży-skutki uboczne  Przyjmowanie preparatów z żelazem w ciąży często prowadzi do wystąpienia działań niepożądanych. Wynikają one z wpływu wolnych rodników tlenowych, powstałych w trakcie procesu utleniania żelaza, na błonę śluzową przewodu pokarmowego. Wśród najbardziej typowych objawów ubocznych znajdują się dolegliwości takie jak zaparcia lub ból brzucha. Mogą wystąpić także wzdęcia i biegunki.  Warto zapamiętać:  •    Niedobór żelaza może być przyczyną złego samopoczucia i prowadzić do objawów takich jak blada skóra, szorstkość czy pęknięcia w kącikach ust.  •    Niski poziom żelaza w ciąży oraz jego nadmiar mogą być niebezpieczne zarówno dla matki jak i dziecka. •    Żelazo dla kobiet w ciąży można przyjmować w formie doustnej lub dożylnie w zależności od decyzji lekarza. •    Preparaty najlepiej brać rano, na czczo, przed posiłkiem, unikając jednoczesnego spożycia kawy, herbaty i nabiału.  Bibliografia: 1.    Jarosz M.; „Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie”; Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, 2020; 282-285 2.    Zimmer M., Sieroszewski P., Oszukowski P.: Polish Society of Gynecologists and Obstetricians recommendations on supplementation during pregnancy. Ginekol. Pol. 2020; 91(10): 644–653. 3.    Wiesner A., PaśkoP.: Stosowanie suplementów u kobiet ciężarnych w świetle najnowszych rekomendacji Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników. Farm. Pol. 2021; 77(1): 45–47. 4.    Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie suplementacji witamin i mikroelementów u kobiet planujących ciążę, ciężarnych i karmiących. Ginekol Pol.; 2014. 85: 397 5. Weker H., Więch M., Strucińska M., „Zasady żywienia kobiety w okresie ciąży”, s. 47; Issat T., Zaręba-Szczudlik J., Jeznach-Steinhagen A., Barańska M. „Najczęstsze problemy zdrowotne, w tym wymagające zmian w diecie w okresie ciąży”, s. 75-81 w: „Żywienie kobiet w okresie ciąży”, red. Weker H., PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2021 6. UCHWAŁA NR 20/2019 ZESPOŁU DO SPRAW SUPLEMENTÓW DIETY z dnia 13 grudnia 2019 r. w sprawie wyrażenia opinii dotyczącej maksymalnej dawki żelaza w zalecanej dziennej porcji w suplementach diety.7. Lauterbach, R., Kamińska, E., Michalski, P., & Lauterbach, J. P. (2016). Laktoferyna - glikoproteina o dużym potencjale terapeutycznym Medycyna Wieku Rozwojowego, 20(2), s. 123. ISSN 1428-345X.  

Dlaczego myśląc o ciąży od razu nasuwa się suplementacja kwasu foliowego? Jak ważna jest rola kwasu foliowego w ciąży dla jej prawidłowego przebiegu? Jak długo brać kwas foliowy w ciąży? Kiedy zacząć zażywać kwas foliowy? Na te i inne pytania odpowiemy w artykule.Spis treści:Kwas foliowy- właściwości i działaniePo co kobiecie kwas foliowy w ciąży?Jaka jest rekomendowana dawka kwasu foliowego w ciąży?Kwas foliowy a planowanie ciążyJaki kwas foliowy stosować?W czym jest kwas foliowy?- Źródła kwasu foliowego w pożywieniu?Nadmiar i niedobór kwasu foliowego w ciążyKwas foliowy, znany także pod nazwami: folacyna, kwas listny, witamina B9, witamina B11, czy witamina M. Jest to organicznym związek chemicznym, należący do grupy witamin B rozpuszczalnych we wodzie. Czysty kwas foliowy występuje jedynie w formie syntetycznej. W pożywieniu natomiast występuje w postaci folianów, dlatego nazwa ta właściwa jest dla całej grupy związków. Poza śladowymi ilościami powstającymi przy udziale mikroflory jelitowej, nasz organizm nie jest zdolny do wytwarzania kwasu foliowego, w związku z czym musi on być dostarczony wraz z pożywieniem. Kwas foliowy- właściwości i działanie:• Bierze udział w syntezie kwasów nukleinowych, które są podstawowym składnikiem DNA człowieka. • Wraz z witaminą B12 pełni podstawową funkcję w procesach wzrostu, rozwoju i rozmnażania komórek. • Uczestniczy w regulacji, tworzeniu i dojrzewaniu erytrocytów (czerwone krwinki) • Bierze udział w procesie przekształcania homocysteiny do metioniny. • Uważany jest za czynnik, który może zmniejszać ryzyko rozwoju nowotworów. • W trakcie ciąży zapobiega uszkodzeniu cewy nerwowej, z której kształtuje się rdzeń kręgowy i mózg płodu,• Niedobór kwasu foliowego pojawia się bardzo często w okresie ciąży, gdyż zapotrzebowanie na tą witaminę mimo zbilansowanej diety wzrasta wówczas dwukrotnie. Kwas foliowy niezbędny jest do powstawania i wzrostu komórek rozwijającego się płodu. Po co potrzebny jest kwas foliowy kobiecie w ciąży?W trakcie ciąży bardzo ważny jest moment kształtowania cewy nerwowej, z której rozwija się później mózg i rdzeń kręgowy dziecka. Niezamknięcie się cewy nerwowej prowadzi do powstawania wad rozwojowych. Obliczono, że suplementacja kwasem foliowym w trakcie ciąży zmniejsza ryzyko występowania wad cewy nerwowej o 70%. Do wad cewy nerwowej zalicza się deformacje czaszki (bezmózgowie, bezczaszkowie, przepuklina mózgowa) oraz deformacje kręgosłupa (rozszczep kręgosłupa, przepuklina oponowa lub oponowo-rdzeniowa). Niedobór może grozić też wadami serca, rozszczepem warg i podniebienia. Częstość WCN w Polsce wynosi 2-3 na 1000 urodzeń. Wady wrodzone OUN są drugą, co do częstości przyczyną zgonów noworodków z powodu wad wrodzonych. Polska jest w czołówce krajów o największym w Europie współczynniku zgonów z powodu wrodzonych wad cewy nerwowej.Ile kwasu foliowego w ciąży należy stosować?Zalecenia Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników: • kwas foliowy w okresie przedkoncepcyjnym dawka: 0,4 mg kwasu foliowego + 0,4 mg 5-MTHF/dzień• kwas foliowy w ciąży dawka do 12 tc.: 0,8 mg 5-MTHF/dzień • kwas foliowy w ciąży dawka po 12 tc.: 0,8 mg 5-MTHF/dzień • kwas foliowy w czasie połogu i podczas karmienia piersią dawka: 0,8 mg 5-MTHF/dzieńIstnieją przypadki, gdy dawka kwasu foliowego musi być wyższa. Ustala ją wtedy indywidualnie lekarz ginekolog.• Grupa pośredniego ryzyka: ciąża bliźniacza, wskaźnik BMI rodzącej powyżej 30, anemia megaloblastycznością, hiperhomocysteinemia• Grupa wysokiego ryzyka: kobiety z padaczką, kobiety u których w poprzednich ciążach stwierdzono wady cewy nerwowejDo którego tygodnia ciąży trzeba brać kwas foliowy, czy może kwas foliowy trzeba brać do końca ciąży?Wcześniejsze zalecenia dotyczące suplementacji kwasem foliowym skupiały się na okresie krytycznym dla prawidłowego zamykania cewy nerwowej dziecka, mającego miejsce w I trymestrze ciąży. Najnowsze rekomendacje z 2024 r. zalecają kontynuowanie suplementacji przez cały okres ciąży i rozciągnięcie go, aż do momentu zakończenia karmienia piersią. Badania wskazują szereg korzyści z kontynuowania podaży folianów przez cały okres ciąży, połogu i karmienia piersią zarówno dla matki i dziecka. Kwas foliowy dla płodu jest istotny w procesach takich jak podziały komórkowe, wzrost tkanek, produkcja białek, kwasów nukleinowych, ale także kształtowania się całego układu nerwowego dziecka oraz produkcji neurotransmiterów. Odpowiednia podaż obniża też ryzyko przedwczesnego porodu, zaś przyjmowanie witaminy B9 przez noworodka z mlekiem matki zapobiega anemii. Kwas foliowy- kiedy brać?Rano czy wieczorem? Na czczo czy po jedzeniu? Nie ma to znaczenia, bowiem na wchłanianie kwasu foliowego nie wpływa pora przyjmowania. Warto pamiętać jednak o regularnej suplementacji i dodatkowych witaminach, które są niezbędne dla prawidłowego przebiegu szlaku folianów tj.: witamina B12, witamina B6 i cholina.Kwas foliowy- planowanie ciążyZmiany hormonalne, które zachodzą w organizmie przyszłej matki ograniczają wchłanianie niektórych substancji, przez co trudne staje się pokrycie ich dziennego zapotrzebowania mimo zdrowej i zbilansowanej diety. Odpowiednia podaż niektórych z nich będzie ważna przed ciążą i na jej początku, dlatego warto zwrócić na nie uwagę w kontekście planowania poczęcia. Eksperci PTGP zapewniają, że odpowiednia podaż witamin, makro i mikroelementów ma pozytywny wpływ na rozwój płodu i zdrowie przyszłej matki.Obowiązujące rekomendacje PTGP z 2014 r. wskazują na konieczność suplementacji kwasu foliowego, jodu, witaminy D3, wielonienasyconych kwasów tłuszczowych i żelaza w okresie ciąży oraz konieczność suplementacji kwasu foliowego, jodu i witaminy D3 u kobiet które te ciąże planują, dzięki temu szanse na zdrowe potomstwo znacznie wzrastają. Więc czy warto brać kwas foliowy przed ciążą? Zdecydowanie tak- Polskie Towarzystwo Ginekologiczne zaleca suplementację aktywną formą 5-MTHF przez okres co najmniej 3 miesięcy przed planowaną ciążą, a potem kontynuowane przez całą ciążę i okres karmienia piersią.Jaki kwas foliowy w ciąży stosować?Syntetyczny kwas foliowy oraz foliany zawarte w żywności, by mogły być wykorzystane przez organizm, muszą zostać przekształcone w aktywny L-metylofolian. Przekształcenie to odbywa się na drodze wielu procesów enzymatycznych, przy czym finalny etap wiąże się z udziałem enzymu reduktazy (MTHFR). U niektórych osób występuje genetyczny niedobór reduktazy metylenotetrahydrofolianowej. Wtedy suplementacja kwasem foliowym może okazać się nieefektywna, zaś alternatywą jest podawanie aktywnej formy l-metylofolianu. Metafolina jest najbardziej zredukowaną forma kwasu foliowego, to forma aktywna, która trafia bezpośrednio do krwioobiegu. Szacuje się, że około 50% populacji w Polsce może mieć obniżoną aktywność enzymu biorącego udziału w przemianie kwasów foliowych. W najnowszych wytycznych możemy zaobserwować zmianę stanowiska PTPIG w kierunku zastąpienia kwasu foliowego jego aktywną formą. Kluczowymi zaletami formy 5-MTHF jest jej wysoka biodostępność, brak górnych tolerowanych poziomów spożycia, nie maskuje niedoborów witaminy B12 oraz fakt, że jest to forma, która naturalnie występuje w osoczu i w erytrocytach oraz osoczu pępowinowym.W czym jest kwas foliowy? Źródła kwasu foliowego w pożywieniu:• warzywa: sałata, szpinak, brokuły, kapusta, kalafior, brukselka, szparagi, bób, zielony groszek, buraki, pomidory,• ziarna, orzechy, pełnoziarniste pieczywo,• owoce cytrusowe, np. pomarańcze,• produkty pochodzenia zwierzęcego: wątroba, jaja, sery,• drożdże.Zarówno kwas foliowy jak i jego pochodne są wrażliwe na wysoką temperaturę, promienie UV, utlenianie i pH środowiska. Długotrwałe przechowywanie produktów spożywczych oraz proces ich obróbki wpływają negatywnie na ilość i przyswajalność kwasu foliowego. Dlatego tak ważne jest uzupełnienie diety o kwas foliowy w postaci odpowiednich suplementów. Nadmiar i niedobór kwasu foliowegoNiedobór kwasu foliowegoGłównymi przyczynami niedoboru kwasu foliowego i jego pochodnych są przed wszystkim: niedostateczna podaż w pożywieniu, zwiększone zapotrzebowanie (np. ciąża, laktacja), problemy z układem pokarmowym ((np. Choroba Leśniewskiego-Crohna, celiakia, wrzodziejące zapalenie jelita grubego), zaburzenia przemian biochemicznych kwasu foliowego jako skutek mutacji w obrębie enzymu reduktazy MTHFR lub jako skutek interakcji z niektórymi lekami stosowanymi w terapii różnych chorób. Do niedoboru kwasu foliowego może prowadzić też stosowanie antykoncepcji hormonalnej.Objawy niedoboru kwasu foliowego:• mrowienie i drętwienie kończyn• problemy z pamięcią i koncentracją• obniżony nastrój• stany psychotyczne lub depresyjne• zaburzenia wzroku i mowy• problemy ze stabilnością chodu• stany zapalne błony śluzowej jamy ustnej• przebarwienia na paznokciach• osłabienie i zmęczenie• uciążliwe bóle głowy• blada cera• kołatanie serca• skrócenie oddechu• zahamowanie wzrostu u dzieciSkutki niedoboru witaminy B9: Lekceważące podejście do objawów świadczących o niedoborze witaminy B9 może prowadzić do schorzeń takich jak niedokrwistość megaloblastyczna, zaburzenia płodności, problemy z układem pokarmowym i układem krążenia, osteoporoza, miażdżyca i związane z nią dysfunkcje układu sercowo- naczyniowego czy nawracające stany zapalne błony śluzowej jamy ustnej, a u płodu powstawanie wad cewy nerwowej oraz zaburzeń w działaniu układu nerwowego.Nadmiar kwasu foliowego:Objawy zbyt dużych dawek kwasu foliowego:• stany depresyjne• bezsenność• rozdrażnienie • zaburzenia żołądkowo-jelitoweCzy można przedawkować kwas foliowy?Górny bezpieczny poziom spożycia nieaktywnego kwasu foliowego (kwas pteroilomonoglutaminowy) wynosi 1mg/dzień. Nadmiar nieaktywnej formy może wiązać się z potencjalnie szkodliwym wypływem na płód, jak również może maskować pierwszy objaw niedoboru witaminy B12 jakim jest niedokrwistość megaloblastyczna. WażneDo kiedy brać kwas foliowy? zaleca się suplementację kwasem foliowym kobietom planującym ciążę minimum 3 miesiące przez planowanym poczęciem, kontynuowanie jej przez całą ciążę i okres karmienia piersiąIle kwasu foliowego przed ciążą? 0,4 mg kwasu foliowego + 0,4 mg 5-MTHF/dzieńKwas foliowy do 12 tc: 0,8 mg 5-MTHF/dzieńKwas foliowy po 12 tc., w czasie połogu i w okresie karmienia piersią dawka: 0,8 mg 5-MTHF/dzieńJaki kwas foliowy w ciąży? zalecaną formą przez PTPIG są foliany Pozytywny wpływ na wchłanianie kwasu foliowego mają: witamina B6, witamina B12, cholinaPodsumowanieKwas foliowy jest niezwykle ważnym składnikiem diety, który przyczynia się do prawidłowego wzrostu i dojrzewania płodu. Warto dbać o regularne spożywanie produktów bogatych w kwas foliowy i pamiętać o prawidłowej suplementacji, ponieważ nawet przy zdrowej diecie podaż tej witaminy jest niewystarczająca do zbilansowania potrzeb przyszłej matki.Bibliografia1. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie stosowania witamin i mikroelementów u kobiet planujących ciążę, ciężarnych i karmiących, Ginekol Pol. 2014, 85, 395-399.2. Seremak-Mrozikiewicz A., Bomba-Opoń D., Drews K., Kaczmarek P., Wielgoś M., Sieroszewski P., Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w zakresie suplementacji aktywnych folianów, choliny i witamin B6 i B12 w okresie przedkoncepcyjnym, ciąży i połogu; 20243. Bomba-Opoń D., Hirnle L., Kalinka J., Seremak-Mrozikiewicz A., Suplementacja folianów w okresie przedkoncepcyjnym, w ciąży i połogu. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników, Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2017, 2(5): 210-2144. Czeczot H., Kwas foliowy w fizjologii i patologii, Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej 20085. Czyżewska-Majchrzak Ł., Paradowska P., Skutki niedoboru i ryzyko suplementacji folianów w diecie, Nowiny Lekarskie 20106. Kapka-Skrzypczak L., Niedźwiedzka J., Skrzypczak M., Wojtyła A., Kwas foliowy – skutki niedoboru i zasadność suplementacji, Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu 2012, 18(1): 65-697. Moczulska H., Pesz K., Gach A., Borowiec M., Sieroszewski P., Sąsiadek M., Jakubowski L., Wielgoś M., Stanowisko ekspertów Polskiego Towarzystwa Genetyki Człowieka i Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w sprawie zlecania i interpretacji wyników badań pod kątem wariantów genetycznych w genie MTHFR, Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 20178. Sikorska-Zimny K., Występowanie oraz wpływ kwasu foliowego na organizm ludzki, Bromatologia i Chemia Toksykologiczna 20139. KWAS FOLIOWY – ROLA I ZASADNOŚĆ SUPLEMENTACJI U RÓŻNYCH GRUP PACJENTÓW. mgr farm. Joanna Gaszyńska Praca poglądowa w ramach specjalizacji z farmacji aptecznej Kierownik specjalizacji: mgr farm. Łukasz Gurbada Poznań 201810. Jarosz M. [red.]: Normy żywienia dla populacji Polski. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa; 2017.11. Kunachowicz H., Nadolna I., Przygoda B. i wsp.: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wydawnictwo Lekarskie PZWL. Warszawa; 2017.12. Witczak M., Ferenc T., Wilczyński J.: Patogeneza i genetyka wad cewy nerwowej. Ginekol Pol.; 2007. 78: 981-98513. Effect of continued folic acid supplementation beyond the first trimester of pregnancy on cognitive performance in the child: a follow-up study from a randomized controlled trial (FASSTT Offspring Trial)14. Chidambaram B., Folate in pregnancy, „ncbi.nlm.nih.gov”, [online], https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3519088/, [dostęp:] 29.11.2021 r.15. Plumptre L., High concentrations of folate and unmetabolized folic acid in a cohort of preg-nant Canadian women and umbilical cord blood, „ncbi.nlm.nih.gov”, [online], https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26269367/, [dostęp:] 29.11.2021 r.16. Cieślik E. i in., Skutki niedostatecznej podaży kwasu foliowego ze szczególnym uwzględ-nieniem znaczenia dla kobiet w wieku rozrodczym, „h-ph.pl”, [online], http://www.h-ph.pl/pdf/hyg-2011/hyg-2011-4-431.pdf, [dostęp:] 29.11.2021 r.