Powrót
Magdalena Kubik, Dietetyk
Zdrowie i odporność
Data publikacji: 21.11.2023
13 min czytania

Kobalamina (witamina B12) – rola w organizmie, niedobór, nadmiar

Kluczową rolę w utrzymaniu prawidłowego funkcjonowania ludzkiego organizmu pełni witamina B12. Na co pomaga witamina B12? Ta substancja bierze udział w wielu procesach biologicznych zachodzących w organizmie człowieka, a jej niedobór może prowadzić do dolegliwości o różnym charakterze. W poniższym artykule przyjrzymy się bliżej jej funkcjom, źródłom w diecie, konsekwencjom niedoboru oraz nadmiaru, a także doborze odpowiedniej suplementacji.
Magdalena KubikAutor: Magdalena Kubik, Dietetyk
Zweryfikowane przez eksperta
Kobalamina

Witaminy z grupy B są niezbędne do prawidłowego funkcjonowania ludzkiego organizmu.

Do grupy tej zaliczamy aż 8 rozpuszczalnych w wodzie związków, w tym, witaminę B12. Jej inna nazwa to kobalamina. Witamina B12 syntetyzowana jest wyłącznie w komórkach bakteryjnych, przez bakterie z rodzajów Eubacteria oraz Archaea. Odgrywa fundamentalną rolę w utrzymaniu zdrowia i bierze udział wielu procesach biologicznych zachodzących w organizmie człowieka. Jest przede wszystkim niezbędna do prawidłowej pracy układu krwiotwórczego oraz układu nerwowego, a jej niedobór może prowadzić do dolegliwości ze strony wielu układów organizmu człowieka.

Spis treści

z tego artykułu dowiesz się:

Kobalamina – co to?

Witamina B12 – nazwa grupy związków zawierających w swoim składzie układ korynowy, składający się czterech pierścieni pirolowych oraz umieszczonego centralnie atomu kobaltu. Istnieją jej 4 formy chemiczne: cyjanokobalamina, hydroksykobalamina oraz dezoksyadenozylokobalamina. Najbardziej popularną w przemyśle i niewystępującą w przyrodzie formą witaminy B12 jest cyjanokobalamina. Swoją popularność zawdzięcza wysokiej stabilności oraz odporności na czynniki środowiskowe. Nie ma ona jednak bezpośredniego działania biologicznego, dlatego musi zostać przekształcona do aktywnej formy zwanej metylokobalaminą.

Za co odpowiada witamina B12? Funkcje kobalaminy:

  • Wytwarzanie czerwonych krwinek – kobalamina wiążąc się z glikoproteiną ( tzw. wewnętrznym czynnikiem Castle’a) umożliwia tworzenie komórek krwi w układzie krwiotwórczym. Bierze również udział w prawidłowym przebiegu procesu powstawania krwinek czerwonych w szpiku kostnym.
  • Prawidłowa praca układu nerwowego – witamina B12 bierze udział w tworzeniu osłonek mielinowych, co zapewnia szybki przekaz impulsów elektrycznych między neuronami. Odpowiada za rozwój, regenerację oraz ochronę komórek nerwowych.
  • Prawidłowa praca układu krwionośnego – odpowiedni poziom witaminy B12 wpływa na prawidłowy poziom homocysteiny w organizmie. Badania dowodzą, że nadmiar homocysteiny w organizmie może prowadzić do rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, dlatego tak ważne jest utrzymanie jej odpowiedniego poziomu. Warto również zadbać o prawidłowy poziom folianów oraz witaminy B6.
  • Prawidłowa praca układu immunologicznego – kobalamina odpowiada za produkcję nukleotydów oraz czerwonych i białych krwinek, które wpływają na prawidłową pracę układu odpornościowego.
  • Procesy metaboliczne tłuszczów – witamina B12 bierze udział w prawidłowej przemianach metabolicznych tłuszczów oraz węglowodanów.
  • Aktywacja kwasu foliowego – witamina B12 odpowiada za prawidłową przemianę kwasu foliowego do biologicznie aktywnej formy – tetrahydrofolianu.
  • Udział w syntezie DNA oraz RNA w erytroblastach.
  • Produkcja serotoniny – witamina B12 bierze udział w produkcji serotoniny, która wpływa na nastrój i samopoczucie.
  • Wpływ na kondycje skóry – witamina B12 odpowiada również za utrzymanie odpowiedniej kondycji skóry, włosów oraz paznokci. Niedobór kobalaminy może powodować m.in. przebarwienia, stany zapalne skóry oraz trądzik.
  • Wspomaganie zdrowego rozwoju płodu – witamina B12 jest niezbędna do prawidłowego rozwoju układu nerwowego. Wpływa na rozwój mózgu i nerwów u rozwijającego się płodu.
  • Witamina B12 dla dzieci – odpowiada za prawidłowy wzrost i rozwój dzieci. Wspiera koncentracje i zdolności poznawcze dziecka.
  • Wytwarzanie energii – witamina B12 odpowiada za wytwarzanie energii, przez co zmniejsza uczucie zmęczenia i znużenia. Jednocześnie jej prawidłowy poziom redukuje poziom stresu, zapewniając wyciszenie i uspokojenie organizmu.

Witamina B12 – gdzie występuje? Kobalamina – źródła:

Produkty zawierające witaminę B12 w diecie to głównie produkty pochodzenia zwierzęcego. W czym jest kobalamina?

  • drób,
  • podroby, np. wątróbka,
  • czerwone mięso, m.in. wołowina,
  • ryby,
  • nabiał,
  • mleko,
  • jaja,
  • owoce morza.


Z niedoborem tej witaminy bardzo często mierzą się wegetarianie, a w szczególności weganie. Pomimo często zróżnicowanej diety, bogatej w warzywa i owoce, wegetarianie oraz weganie nie są w stanie zaspokoić zapotrzebowania na kobalaminę, bowiem produkty pochodzenia roślinnego nie stanowią źródła witaminy B12. Najnowsze badania sugerują, że na niektórych gatunkach roślin można znaleźć śladowe ilości witaminy B12, powstałej w wyniku bytowania na ich powierzchni gatunków bakterii zdolnych do jej syntezy. Aby to potwierdzić wymagane są jednak dalsze badania, które dowiodą, ze witamina ta jest skuteczna. Bardzo często sugeruje się również, ze algi i wodorosty to odpowiednie źródło witaminy B12. Niestety zawierają one jedynie jej nieaktywne analogi, które nie są w stanie związać się z czynnikiem wewnętrznym (czynnik Castle’a) w organizmie człowieka. W związku z tym nie dostarczają witaminy B12 do organizmu. W przypadku osób stosujących dietę roślinną alternatywnym źródłem witaminy B12 z pożywienia jest żywność wzbogacana. Dostępne na rynku produkty spożywcze z witaminą B12 to drożdże, płatki śniadaniowe, a także płyny, takie jak mleka roślinne (owsiane, ryżowe) oraz soki owocowe.

Kobalamina – badanie poziomu witaminy B12

Jak sprawdzić niedobór witaminy B12? W przypadku podejrzenia niedoboru witaminy B12 warto wykonać kilka niezbędnych badań:

  • Morfologia z rozmazem
  • Całkowity poziom witaminy B12
  • Poziom kwasu foliowego
  • Poziom homocysteiny
  • Poziom kwasu metylomalonowego

Niedobór kobalaminy najczęściej wiąże się z wystąpieniem niedokrwistości makrocytarnej. W tym przypadku morfologia wykaże niski poziom hemoglobiny, hematokrytu oraz wysoki poziom MCV (średniej objętości krwinki). Wykonanie oznaczenia poziomu kwasu foliowego pozwoli rozróżnić, co jest przyczyną zaburzeń wyżej wymienionych wskaźników. Zarówno niski poziom witaminy B12 jak i niski poziom kwasu foliowego może prowadzić do niedokrwistości makrocytarnej. Dobrym wskaźnikiem poziomu kobalaminy jest również badanie poziomu kwasu metylomalonowego oraz homocysteiny – w przypadku niedoboru, oba wskaźniki będą podwyższone.

Kobalamina niedobór – objawy braku witaminy B12

Uwzględniając możliwość magazynowania witaminy B12 w wątrobie, objawy niedoboru pojawiają się dopiero po kilku latach. Wyróżniamy objawy hematologiczne, neurologiczne oraz psychiczne. Należą do nich: pieczenie języka, zapalenie języka tzw. „język bawoli”, utrata smaku oraz apetytu, nudności, biegunki, zaparcia, bladość skóry, wstręt do mięsa i potraw smażonych, kłucie opuszków palców, mrowienie, zaburzenia równowagi, utrata czucia wibracji, drętwienia oraz czucia głębokiego, otępienie, osłabienie pamięci, koncentracji, zaburzenia funkcji poznawczych oraz uczucie niepokoju.

  • Witamina B12 – niedobór: Objawy hematologiczne

Niedobór witaminy B12 bardzo często prowadzi do rozwoju anemii megaloblastycznej, w której do czynienia mamy z powiększeniem rozmiaru krwinek czerwonych (wysoki poziom MCV). Ten rodzaj niedokrwistości może być również wywołany przez niedobór kwasu foliowego. Jednym z odmian niedokrwistości makrocytarnej jest anemia złośliwa (choroba Addisona-Biermera). W jej przebiegu dochodzi do upośledzonego wchłaniania witaminy B12 z przewodu pokarmowego w wyniku obecności przeciwciał przeciwko tzw. czynnikowi wewnętrznemu Castle’a.

  • Niedobór B12 – objawy neurologiczne

Niedobór kobalaminy ma wpływ na demielinizację nerwów rdzenia kręgowego oraz kory mózgowej. Początkowym objawem niedoboru jest objaw Lhermitte’a – czyli uczucie prądu przechodzącego przez ciało, wzdłuż kręgosłupa podczas pochylania głowy do przodu. Inne, neurologiczne objawy niedoboru tej witaminy to: neuropatia obwodowa, demielinizacja istoty białej mózgu, podostre zwyrodnienie sznurów tylnych i bocznych rdzenia. Niedobór kobalaminy prowadzi również do zaburzeń metylacji DNA, co zwiększa ryzyko wystąpienia chorób neurodegeneracyjnych, np. choroby Alzheimera.

  • Niedobór witaminy B12 – objawy psychiczne

Brak witaminy B12 może wywoływać zaburzenia psychiczne i bardzo często jest to jedyny objaw niedoboru tej witaminy. Niedobór może wywołać depresję, zmiany osobowości, lęki, zaburzenia pamięci, zaburzenia psychotyczne, zespoły hipomaniakalne oraz demencję. Osoby z niedoborem kobalaminy mogą zmagać się z osłabieniem mięśni, apatią, zmęczeniem, niepokojem, znużeniem a także ostrymi psychozami, w których dominują halucynacje.

Kto jest narażony na niedobór kobalaminy?

Według norm Żywności i Żywienia na dzienne zapotrzebowanie na witaminę B12 ma wpływ wiek, pleć, sposób odżywiana oraz stan fizjologiczny organizmu. Istnieją jednak grupy osób, które są bardziej narażone na niedobór tej witaminy:

  • Weganie i wegetarianie – głównym źródłem witaminy B12 są produkty pochodzenia zwierzęcego, dlatego bardzo łatwo o jej niedobór wśród osób stosujących dietę roślinną.
  • Osoby cierpiące na choroby układu pokarmowego – osoby cierpiące na schorzenia żołądkowo-jelitowe (np. choroba wrzodowa, choroba refluksowa przełyku, choroba Leśniowskiego-Crohna, celiakia, wrzodziejące zapalenie jelita grubego) są narażone na niedobór kobalaminy, mimo tego, że spożywają produkty z witaminą B12. W wyniku wyżej wymienionych chorób bardzo często dochodzi do upośledzenie narządów odpowiedzialnych za wchłanianie witaminy B12.
  • Osoby stosujące leki zmniejszające wydzielanie soku żołądkowego (np. omeprazol)
  • Cukrzycy – badania dowodzą, że na niedobór narażone są również osoby chorujące na cukrzycę typu II, które przez dłuższy czas zażywają metforminę.
  • Kobiety w ciąży, karmiące piersią oraz stosujące antykoncepcję hormonalną.

Nadmiar witaminy B12 – co powoduje?

Zazwyczaj nie dochodzi do przedawkowania witaminy b12 w organizmie człowieka. W sytuacji zbyt częstego zażywania kobalaminy oraz przekroczenia zdolności jej wiązania we krwi, nadmiar witaminy B12 wydalany jest z moczem. W związku z tym nie powinniśmy się martwić jak usunąć nadmiar witaminy B12 z organizmu. Zdarza się jednak, że w organizmie notuje się bardzo wysoki poziom witaminy B12 (powyżej 1000 pg/ml) w osoczu).Wysoki poziom B12 – przyczyny nadmiaru:· Zbyt wysokie spożycie witaminy B12 lub niekontrolowana suplementacja.· Marskość oraz ostre zapalenie wątroby.· Zaburzenia czynności nerek.· Wysokie stężenie transkobalamin.· Brak powinowactwa witaminy B12 do transkobalamin.Jakie objawy może powodować nadmiar witaminy B12? Skutki uboczne nadmiaru tej witaminy to najczęściej reakcje alergiczne. Witamina ta może być również wykorzystywana do wykrycia wczesnego stadium nowotworu. Gdy wyniki badań wskażą za dużo witaminy B12 we krwi może to świadczyć o chorobach, np. ostrej niewydolności nerek, nowotworze lub chorobie wątroby. Zauważono, że podwyższona witamina b12 we krwi może być powiązana z występowaniem nowotworów, w tym guzów litych.

Witamina B12 – suplementacja:

Podstawowym źródłem witaminy B12 powinna być urozmaicona i odpowiednio zbilansowana dieta. Jednakże osobom, które należą do wymienionych wcześniej grup ryzyka bardzo często zaleca się wdrożenie doustnej suplementacji kobalaminy, aby zapobiec jej niedoborom. W przypadku wegan przyjmowanie suplementów witaminy B12 jest kwestią obligatoryjną, ponieważ ich dieta wyklucza produkty zawierające witaminę B12. W diecie wegańskiej warto rozważyć również suplementacje witaminy D oraz kwasów omega – 3, niezbędnych m.in. dla wsparcia odporności oraz prawidłowej pracy mózgu.

Witamina B12 – która najlepsza?

Dostępne na rynku formy suplementów witaminy B12 to przede wszystkim: metylokobalamina, cyjanokobalamina oraz hydroksykobalamina. Cyjanokobalamina jako syntetyczny związek charakteryzuje się o wiele słabszym wchłanianiem niż naturalne formy witaminy B12 – metylokobalamina oraz hydroksykobalamina. Hydroksykobalamina, choć obecna w suplementach, nie jest bioaktywną formą i wymaga przekształcenia w organizmie człowieka. W świetle faktów, najlepsza witamina B12 to suplement diety zawierający metylokobalaminę. Jest to witamina B12 najlepiej przyswajalna, o takich właściwościach jak wysoka biodostępność i zdolność do natychmiastowego wykorzystania przez organizm.

Witamina B12 – lek czy suplement diety

Wybór metody uzupełniania poziomu witaminy B12 zależny jest od przyczyny niedoboru oraz stopnia jego zaawansowania. W przypadku niedoboru witaminy B12, a w konsekwencji stwierdzonej anemii lekarze zalecają uzupełnianie witaminy B12 w postaci leku droga doustną lub parenteralną. W Polsce leczenie najczęściej polega na stosowaniu postaci domięśniowej w formie zastrzyków. Ma ona na celu zapewnienie szybkiego uzupełnienia zapasów organizmu. Następnie przy ścisłym monitorowaniu pacjentów wdrażane jest leczenie doustne w postaci preparatu w formie tabletek lub kapsułek.

Dawkowanie witaminy B12 – jak przyjmować witaminę B12

Dawka suplementu lub leku zależna jest o wielu czynników, takich jak wiek, sposób odżywiania, a także stan fizjologiczny organizmu. Zupełnie inna dawka będzie zalecana wśród osób cierpiących na anemię, a zupełnie inna wśród osób z lekkim niedoborem tej witaminy. Jednakże w każdym przypadku warto wykonać diagnostykę, aby sprawdzić poziom kobalaminy oraz skonsultować wynik z lekarzem. Analizując badania, za skuteczną dawkę uznaję się od 500 – 1000 mikrogramów kobalaminy, w zależności od indywidualnego przypadku. Przeprowadzono badanie wśród 180 kobiet, które podzielono na 2 grupy. Pierwsza grupa otrzymywała witaminę B12 w dwóch postaciach - dawka 1000 mikrogramów domięśniowo oraz 500 mikrogramów doustnie przez 3 miesiące, natomiast 2 grupa otrzymywała placebo. Suplementacja zwiększyła poziom witaminy B12 w surowicy oraz obniżyła poziom homocysteiny w osoczu.

Ile trwa uzupełnianie witaminy B12?

Czas trwania suplementacji uzależniony jest od indywidualnych czynników. Najczęściej czas suplementacji wynosi od kilku do kilkunastu tygodni aż do poprawy parametrów. Warto skonsultować się z lekarzem lub dietetykiem aby ustalić indywidualną dawkę, formę oraz czas stosowania suplementu.

Warto zapamiętać

  • Witamina B12 – właściwości: Kobalamina odgrywa kluczową role w produkcji czerwonych krwinek. Jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego oraz utrzymania odpowiedniego poziomu homocysteiny w organizmie.
  • Głównym źródłem witaminy B12 są produkty pochodzenia zwierzęcego, takie jak: mięso, jaja, nabiał czy ryby.
  • Niedobór witaminy B12 może wywoływać różnorodne objawy, w tym anemie, problemy neurologiczne oraz zaburzenia psychiczne.
  • Kobalamina – nadmiar: Bardzo rzadko organizm ma do czynienia z przedawkowaniem witaminy B12, ponieważ jej nadmiar wydalany jest z moczem.
  • Warto pamiętać, że witamina B12 ma różne formy, a metylokobalamina jest uważana za jedną z najlepiej przyswajalnych.
  • Suplementacja metylokobalaminą jest często zalecana wśród osób z niedoborem witaminy B12, ale dawkę i czas trwania suplementacji należy dostosować do indywidualnych potrzeb organizmu.

Źródła:

  1. Halczuk K., Karwowski B. Witamina B12 – czy jest nam potrzebna? Farmacja Polska. 2022; 78(9): 527-535
  2. Drews K. Aktywne wspomaganie szlaku folianów – epigenetyczny wpływ choliny i witaminy B12 na rozwój ciąży. Ginekol Pol. 2015; 86: 940-946
  3. Zubowska M., Zalewska-Szewczyk B., Stengert W. i inni. Ciężki niedobór witaminy B12 o nieznanej etiologii u 10-miesięcznej dziewczynki. 2011; 2(1): 92-97
  4. Fudala M., Brola W., Przybylski W., Czernicki J. Czy badanie poziomu homocysteiny i witaminy B12 ma szansę zostać kluczem do rozpoznania i leczenia choroby Alzheimera? Studia Medyczne. 2008; 10: 53-58
  5. Markun S., Gravestock I., Jager L. et al. Effect od Vitamin B12 Supplementation on Cognitive Function Depressive Symptoms, and Fatigue: A Systematic Review, Meta – Analysis, and Meta -Regression. Nutrients. 2021; 13:923
  6. Yuan S., Mason A., Carter P. et al. Homocysteine, B vitamins, and cardiovascular disease: a Mendelian randomization study. BMC Medicine. 2021;19:97
  7. Ueno A., Hamano T., Enomoto S. et al. Influences of Vitamin B12 Supplementation on Cognition and Homocysteine in Patients with Vitamin B12 Deficiency and Cognitive Impairment. Nutrients. 2022;14:1494
  8. Elangovan R., Baruteau J. Inherited and acquired vitamin B12 deficiencies: Which administration route to choose for supplementation? Front. Pharmacol. 2022; 13: 972468
  9. Zabrocka J., Wojszel Z. Niedobór witaminy B12 w wieku podeszłym – przyczyny, następstwa, podejście terapeutyczne. Geriatria. 2013; 7: 24-32
  10. Hamułka J., Wawrzyniak A., Piątkowska D., Górnicka M. Ocena spożycia żelaza, witaminy B12 i folianów w grupie kobiet w wieku prokreacyjnym. Roczn.PZH. 2011; 62(3): 263-270.
  11. Chan C., Low L., Lee K. oral Vitamin B12 Replacement for Treatment of Pernicious Anaemia. Frontiers in Medicinie. 2016;3:38.
  12. Alaball-Vidal J., Butler Ch., Cannings-John R. et al. Oral vitamin B12 versus intramuscular vitamin B12 for vitamin B12 deficiency. Cochrane Database. 2016; 3.
  13. Ryan-Harshman M., Aldoori W. Vitamin B12 and health. Can Fam Physician. 2008; 54: 536-541.
  14. Shipton M., Thachil J. Vitamin B12 deficiency – a 21st century perspective. Clinical Medicine. 2015; 15 (2): 145-150.
  15. Hasbaoui B., Mebrouk N., Saghir S. et al. Vitamin B12 deficiency: case report and review of literature. Pan African Medical Journal. 2021; 38 (237).
  16. Shahab-Ferdows S., Anaya-Loyola M., Vergara-Castaneda H. et al. Vitamin B12 Supplementation of Rural Mexican Women Changes Biochemical Vtamin B-12 Status Indicators but Does Not Affect Hematology or a Bone Turnover Marker. The Journal of Nutrition. 2012. 142: 1881-1887.
  17. Rizzo G., Lagana A., Rapisarda A. et al. Vitamin B12 among Vegetarians: Status, Assessment and Supplementation. Nutrients. 2016; 8 (767).
  18. Kośmider A., Czaczyk K. Witamina B12 – budowa, biosynteza, funkcje i metody oznaczania. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość. 2010; 5(72): 17-32.
  19. Siddiqua T., Ahmad S., Ahsan K. et al. Vitamin B12 supplementation during pregnancy and postpartum improves B12 status of both mothers and infants but vaccine response in mothers only: a randomized clinical trial in Bangladesh. Eur J Nutr. 2016; 55(1): 281-293.
  20. Sangle P., Sandhu O., Aftab Z. et al. Vitamin B12 Supplementation: Preventing Onset and Improving Prognosis of Depression. Cureus. 2020; 12(10).
  21. Brescoll J., Daveluy S. A review of vitamin B12 in dermatology. Am J Clin Dermatol. 2015; 16(1): 27-33.
  22. Shahab-Ferdows S., Anaya-Loyola M.A., Vergara-Castañeda H. et al. Vitamin B-12 supplementation of rural Mexican women changes biochemical vitamin B-12 status indicators but does not affect hematology or a bone turnover marker. J Nutr. 2012;142(10): 1881-7.
  23. Ueno A., Hamano T., Enomoto S. et al. Influences of Vitamin B12 Supplementation on Cognition and Homocysteine in Patients with Vitamin B12 Deficiency and Cognitive Impairment. Nutrients. 2022;14(7):1494.

Publikowane informacje mają charakter wyłącznie informacyjny i nie powinny zastępować indywidualnych konsultacji lekarskich. Zaleca się skonsultowanie z lekarzem lub terapeutą przed rozpoczęciem jakiejkolwiek terapii. Wydawca nie dąży do nawiązania relacji lekarz-pacjent ze swoimi czytelnikami. Nie bierze również odpowiedzialności za wiarygodność, skuteczność lub prawidłowe stosowanie informacji umieszczonych na stronie, ani za ewentualne problemy zdrowotne wynikające z omówionych terapii.

To może Cię zainteresować

3 przepisy na pyszne i zdrowe koktajle
Przepisy

3 przepisy na pyszne i zdrowe koktajle

Chcesz skutecznie wzmocnić odżywcze działanie ulubionego napoju lub koktajlu? Dodaj do niego dopasowany do Twoich potrzeb suplement w wygodnej formie proszku. Sprawdź, jak zrobić to szybko i wygodnie z pysznymi przepisami od formeds!
Przepisy

3 przepisy na pyszne i zdrowe koktajle

Chcesz skutecznie wzmocnić odżywcze działanie ulubionego napoju lub koktajlu? Dodaj do niego dopasowany do Twoich potrzeb suplement w wygodnej formie proszku. Sprawdź, jak zrobić to szybko i wygodnie z pysznymi przepisami od formeds!
kwas foliowy w ciąży
Ciąża

Kwas foliowy w ciąży: czy warto? Jak przyjmować kwas foliowy?

Dlaczego myśląc o ciąży od razu nasuwa się suplementacja kwasu foliowego? Jak ważna jest rola kwasu foliowego w ciąży dla jej prawidłowego przebiegu? Jak długo brać kwas foliowy w ciąży? Kiedy zacząć zażywać kwas foliowy? Na te i inne pytania odpowiemy w artykule.Spis treści:Kwas foliowy- właściwości i działaniePo co kobiecie kwas foliowy w ciąży?Jaka jest rekomendowana dawka kwasu foliowego w ciąży?Kwas foliowy a planowanie ciążyJaki kwas foliowy stosować?W czym jest kwas foliowy?- Źródła kwasu foliowego w pożywieniu?Nadmiar i niedobór kwasu foliowego w ciążyKwas foliowy, znany także pod nazwami: folacyna, kwas listny, witamina B9, witamina B11, czy witamina M. Jest to organicznym związek chemicznym, należący do grupy witamin B rozpuszczalnych we wodzie. Czysty kwas foliowy występuje jedynie w formie syntetycznej. W pożywieniu natomiast występuje w postaci folianów, dlatego nazwa ta właściwa jest dla całej grupy związków. Poza śladowymi ilościami powstającymi przy udziale mikroflory jelitowej, nasz organizm nie jest zdolny do wytwarzania kwasu foliowego, w związku z czym musi on być dostarczony wraz z pożywieniem. Kwas foliowy- właściwości i działanie:• Bierze udział w syntezie kwasów nukleinowych, które są podstawowym składnikiem DNA człowieka. • Wraz z witaminą B12 pełni podstawową funkcję w procesach wzrostu, rozwoju i rozmnażania komórek. • Uczestniczy w regulacji, tworzeniu i dojrzewaniu erytrocytów (czerwone krwinki) • Bierze udział w procesie przekształcania homocysteiny do metioniny. • Uważany jest za czynnik, który może zmniejszać ryzyko rozwoju nowotworów. • W trakcie ciąży zapobiega uszkodzeniu cewy nerwowej, z której kształtuje się rdzeń kręgowy i mózg płodu,• Niedobór kwasu foliowego pojawia się bardzo często w okresie ciąży, gdyż zapotrzebowanie na tą witaminę mimo zbilansowanej diety wzrasta wówczas dwukrotnie. Kwas foliowy niezbędny jest do powstawania i wzrostu komórek rozwijającego się płodu. Po co potrzebny jest kwas foliowy kobiecie w ciąży?W trakcie ciąży bardzo ważny jest moment kształtowania cewy nerwowej, z której rozwija się później mózg i rdzeń kręgowy dziecka. Niezamknięcie się cewy nerwowej prowadzi do powstawania wad rozwojowych. Obliczono, że suplementacja kwasem foliowym w trakcie ciąży zmniejsza ryzyko występowania wad cewy nerwowej o 70%. Do wad cewy nerwowej zalicza się deformacje czaszki (bezmózgowie, bezczaszkowie, przepuklina mózgowa) oraz deformacje kręgosłupa (rozszczep kręgosłupa, przepuklina oponowa lub oponowo-rdzeniowa). Niedobór może grozić też wadami serca, rozszczepem warg i podniebienia. Częstość WCN w Polsce wynosi 2-3 na 1000 urodzeń. Wady wrodzone OUN są drugą, co do częstości przyczyną zgonów noworodków z powodu wad wrodzonych. Polska jest w czołówce krajów o największym w Europie współczynniku zgonów z powodu wrodzonych wad cewy nerwowej.Ile kwasu foliowego w ciąży należy stosować?Zalecenia Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników: • kwas foliowy w okresie przedkoncepcyjnym dawka: 0,4 mg kwasu foliowego + 0,4 mg 5-MTHF/dzień• kwas foliowy w ciąży dawka do 12 tc.: 0,8 mg 5-MTHF/dzień • kwas foliowy w ciąży dawka po 12 tc.: 0,8 mg 5-MTHF/dzień • kwas foliowy w czasie połogu i podczas karmienia piersią dawka: 0,8 mg 5-MTHF/dzieńIstnieją przypadki, gdy dawka kwasu foliowego musi być wyższa. Ustala ją wtedy indywidualnie lekarz ginekolog.• Grupa pośredniego ryzyka: ciąża bliźniacza, wskaźnik BMI rodzącej powyżej 30, anemia megaloblastycznością, hiperhomocysteinemia• Grupa wysokiego ryzyka: kobiety z padaczką, kobiety u których w poprzednich ciążach stwierdzono wady cewy nerwowejDo którego tygodnia ciąży trzeba brać kwas foliowy, czy może kwas foliowy trzeba brać do końca ciąży?Wcześniejsze zalecenia dotyczące suplementacji kwasem foliowym skupiały się na okresie krytycznym dla prawidłowego zamykania cewy nerwowej dziecka, mającego miejsce w I trymestrze ciąży. Najnowsze rekomendacje z 2024 r. zalecają kontynuowanie suplementacji przez cały okres ciąży i rozciągnięcie go, aż do momentu zakończenia karmienia piersią. Badania wskazują szereg korzyści z kontynuowania podaży folianów przez cały okres ciąży, połogu i karmienia piersią zarówno dla matki i dziecka. Kwas foliowy dla płodu jest istotny w procesach takich jak podziały komórkowe, wzrost tkanek, produkcja białek, kwasów nukleinowych, ale także kształtowania się całego układu nerwowego dziecka oraz produkcji neurotransmiterów. Odpowiednia podaż obniża też ryzyko przedwczesnego porodu, zaś przyjmowanie witaminy B9 przez noworodka z mlekiem matki zapobiega anemii. Kwas foliowy- kiedy brać?Rano czy wieczorem? Na czczo czy po jedzeniu? Nie ma to znaczenia, bowiem na wchłanianie kwasu foliowego nie wpływa pora przyjmowania. Warto pamiętać jednak o regularnej suplementacji i dodatkowych witaminach, które są niezbędne dla prawidłowego przebiegu szlaku folianów tj.: witamina B12, witamina B6 i cholina.Kwas foliowy- planowanie ciążyZmiany hormonalne, które zachodzą w organizmie przyszłej matki ograniczają wchłanianie niektórych substancji, przez co trudne staje się pokrycie ich dziennego zapotrzebowania mimo zdrowej i zbilansowanej diety. Odpowiednia podaż niektórych z nich będzie ważna przed ciążą i na jej początku, dlatego warto zwrócić na nie uwagę w kontekście planowania poczęcia. Eksperci PTGP zapewniają, że odpowiednia podaż witamin, makro i mikroelementów ma pozytywny wpływ na rozwój płodu i zdrowie przyszłej matki.Obowiązujące rekomendacje PTGP z 2014 r. wskazują na konieczność suplementacji kwasu foliowego, jodu, witaminy D3, wielonienasyconych kwasów tłuszczowych i żelaza w okresie ciąży oraz konieczność suplementacji kwasu foliowego, jodu i witaminy D3 u kobiet które te ciąże planują, dzięki temu szanse na zdrowe potomstwo znacznie wzrastają. Więc czy warto brać kwas foliowy przed ciążą? Zdecydowanie tak- Polskie Towarzystwo Ginekologiczne zaleca suplementację aktywną formą 5-MTHF przez okres co najmniej 3 miesięcy przed planowaną ciążą, a potem kontynuowane przez całą ciążę i okres karmienia piersią.Jaki kwas foliowy w ciąży stosować?Syntetyczny kwas foliowy oraz foliany zawarte w żywności, by mogły być wykorzystane przez organizm, muszą zostać przekształcone w aktywny L-metylofolian. Przekształcenie to odbywa się na drodze wielu procesów enzymatycznych, przy czym finalny etap wiąże się z udziałem enzymu reduktazy (MTHFR). U niektórych osób występuje genetyczny niedobór reduktazy metylenotetrahydrofolianowej. Wtedy suplementacja kwasem foliowym może okazać się nieefektywna, zaś alternatywą jest podawanie aktywnej formy l-metylofolianu. Metafolina jest najbardziej zredukowaną forma kwasu foliowego, to forma aktywna, która trafia bezpośrednio do krwioobiegu. Szacuje się, że około 50% populacji w Polsce może mieć obniżoną aktywność enzymu biorącego udziału w przemianie kwasów foliowych. W najnowszych wytycznych możemy zaobserwować zmianę stanowiska PTPIG w kierunku zastąpienia kwasu foliowego jego aktywną formą. Kluczowymi zaletami formy 5-MTHF jest jej wysoka biodostępność, brak górnych tolerowanych poziomów spożycia, nie maskuje niedoborów witaminy B12 oraz fakt, że jest to forma, która naturalnie występuje w osoczu i w erytrocytach oraz osoczu pępowinowym.W czym jest kwas foliowy? Źródła kwasu foliowego w pożywieniu:• warzywa: sałata, szpinak, brokuły, kapusta, kalafior, brukselka, szparagi, bób, zielony groszek, buraki, pomidory,• ziarna, orzechy, pełnoziarniste pieczywo,• owoce cytrusowe, np. pomarańcze,• produkty pochodzenia zwierzęcego: wątroba, jaja, sery,• drożdże.Zarówno kwas foliowy jak i jego pochodne są wrażliwe na wysoką temperaturę, promienie UV, utlenianie i pH środowiska. Długotrwałe przechowywanie produktów spożywczych oraz proces ich obróbki wpływają negatywnie na ilość i przyswajalność kwasu foliowego. Dlatego tak ważne jest uzupełnienie diety o kwas foliowy w postaci odpowiednich suplementów. Nadmiar i niedobór kwasu foliowegoNiedobór kwasu foliowegoGłównymi przyczynami niedoboru kwasu foliowego i jego pochodnych są przed wszystkim: niedostateczna podaż w pożywieniu, zwiększone zapotrzebowanie (np. ciąża, laktacja), problemy z układem pokarmowym ((np. Choroba Leśniewskiego-Crohna, celiakia, wrzodziejące zapalenie jelita grubego), zaburzenia przemian biochemicznych kwasu foliowego jako skutek mutacji w obrębie enzymu reduktazy MTHFR lub jako skutek interakcji z niektórymi lekami stosowanymi w terapii różnych chorób. Do niedoboru kwasu foliowego może prowadzić też stosowanie antykoncepcji hormonalnej.Objawy niedoboru kwasu foliowego:• mrowienie i drętwienie kończyn• problemy z pamięcią i koncentracją• obniżony nastrój• stany psychotyczne lub depresyjne• zaburzenia wzroku i mowy• problemy ze stabilnością chodu• stany zapalne błony śluzowej jamy ustnej• przebarwienia na paznokciach• osłabienie i zmęczenie• uciążliwe bóle głowy• blada cera• kołatanie serca• skrócenie oddechu• zahamowanie wzrostu u dzieciSkutki niedoboru witaminy B9: Lekceważące podejście do objawów świadczących o niedoborze witaminy B9 może prowadzić do schorzeń takich jak niedokrwistość megaloblastyczna, zaburzenia płodności, problemy z układem pokarmowym i układem krążenia, osteoporoza, miażdżyca i związane z nią dysfunkcje układu sercowo- naczyniowego czy nawracające stany zapalne błony śluzowej jamy ustnej, a u płodu powstawanie wad cewy nerwowej oraz zaburzeń w działaniu układu nerwowego.Nadmiar kwasu foliowego:Objawy zbyt dużych dawek kwasu foliowego:• stany depresyjne• bezsenność• rozdrażnienie • zaburzenia żołądkowo-jelitoweCzy można przedawkować kwas foliowy?Górny bezpieczny poziom spożycia nieaktywnego kwasu foliowego (kwas pteroilomonoglutaminowy) wynosi 1mg/dzień. Nadmiar nieaktywnej formy może wiązać się z potencjalnie szkodliwym wypływem na płód, jak również może maskować pierwszy objaw niedoboru witaminy B12 jakim jest niedokrwistość megaloblastyczna. WażneDo kiedy brać kwas foliowy? zaleca się suplementację kwasem foliowym kobietom planującym ciążę minimum 3 miesiące przez planowanym poczęciem, kontynuowanie jej przez całą ciążę i okres karmienia piersiąIle kwasu foliowego przed ciążą? 0,4 mg kwasu foliowego + 0,4 mg 5-MTHF/dzieńKwas foliowy do 12 tc: 0,8 mg 5-MTHF/dzieńKwas foliowy po 12 tc., w czasie połogu i w okresie karmienia piersią dawka: 0,8 mg 5-MTHF/dzieńJaki kwas foliowy w ciąży? zalecaną formą przez PTPIG są foliany Pozytywny wpływ na wchłanianie kwasu foliowego mają: witamina B6, witamina B12, cholinaPodsumowanieKwas foliowy jest niezwykle ważnym składnikiem diety, który przyczynia się do prawidłowego wzrostu i dojrzewania płodu. Warto dbać o regularne spożywanie produktów bogatych w kwas foliowy i pamiętać o prawidłowej suplementacji, ponieważ nawet przy zdrowej diecie podaż tej witaminy jest niewystarczająca do zbilansowania potrzeb przyszłej matki.Bibliografia1. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie stosowania witamin i mikroelementów u kobiet planujących ciążę, ciężarnych i karmiących, Ginekol Pol. 2014, 85, 395-399.2. Seremak-Mrozikiewicz A., Bomba-Opoń D., Drews K., Kaczmarek P., Wielgoś M., Sieroszewski P., Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w zakresie suplementacji aktywnych folianów, choliny i witamin B6 i B12 w okresie przedkoncepcyjnym, ciąży i połogu; 20243. Bomba-Opoń D., Hirnle L., Kalinka J., Seremak-Mrozikiewicz A., Suplementacja folianów w okresie przedkoncepcyjnym, w ciąży i połogu. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników, Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2017, 2(5): 210-2144. Czeczot H., Kwas foliowy w fizjologii i patologii, Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej 20085. Czyżewska-Majchrzak Ł., Paradowska P., Skutki niedoboru i ryzyko suplementacji folianów w diecie, Nowiny Lekarskie 20106. Kapka-Skrzypczak L., Niedźwiedzka J., Skrzypczak M., Wojtyła A., Kwas foliowy – skutki niedoboru i zasadność suplementacji, Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu 2012, 18(1): 65-697. Moczulska H., Pesz K., Gach A., Borowiec M., Sieroszewski P., Sąsiadek M., Jakubowski L., Wielgoś M., Stanowisko ekspertów Polskiego Towarzystwa Genetyki Człowieka i Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w sprawie zlecania i interpretacji wyników badań pod kątem wariantów genetycznych w genie MTHFR, Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 20178. Sikorska-Zimny K., Występowanie oraz wpływ kwasu foliowego na organizm ludzki, Bromatologia i Chemia Toksykologiczna 20139. KWAS FOLIOWY – ROLA I ZASADNOŚĆ SUPLEMENTACJI U RÓŻNYCH GRUP PACJENTÓW. mgr farm. Joanna Gaszyńska Praca poglądowa w ramach specjalizacji z farmacji aptecznej Kierownik specjalizacji: mgr farm. Łukasz Gurbada Poznań 201810. Jarosz M. [red.]: Normy żywienia dla populacji Polski. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa; 2017.11. Kunachowicz H., Nadolna I., Przygoda B. i wsp.: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wydawnictwo Lekarskie PZWL. Warszawa; 2017.12. Witczak M., Ferenc T., Wilczyński J.: Patogeneza i genetyka wad cewy nerwowej. Ginekol Pol.; 2007. 78: 981-98513. Effect of continued folic acid supplementation beyond the first trimester of pregnancy on cognitive performance in the child: a follow-up study from a randomized controlled trial (FASSTT Offspring Trial)14. Chidambaram B., Folate in pregnancy, „ncbi.nlm.nih.gov”, [online], https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3519088/, [dostęp:] 29.11.2021 r.15. Plumptre L., High concentrations of folate and unmetabolized folic acid in a cohort of preg-nant Canadian women and umbilical cord blood, „ncbi.nlm.nih.gov”, [online], https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26269367/, [dostęp:] 29.11.2021 r.16. Cieślik E. i in., Skutki niedostatecznej podaży kwasu foliowego ze szczególnym uwzględ-nieniem znaczenia dla kobiet w wieku rozrodczym, „h-ph.pl”, [online], http://www.h-ph.pl/pdf/hyg-2011/hyg-2011-4-431.pdf, [dostęp:] 29.11.2021 r.
Ciąża

Kwas foliowy w ciąży: czy warto? Jak przyjmować kwas foliowy?

Dlaczego myśląc o ciąży od razu nasuwa się suplementacja kwasu foliowego? Jak ważna jest rola kwasu foliowego w ciąży dla jej prawidłowego przebiegu? Jak długo brać kwas foliowy w ciąży? Kiedy zacząć zażywać kwas foliowy? Na te i inne pytania odpowiemy w artykule.Spis treści:Kwas foliowy- właściwości i działaniePo co kobiecie kwas foliowy w ciąży?Jaka jest rekomendowana dawka kwasu foliowego w ciąży?Kwas foliowy a planowanie ciążyJaki kwas foliowy stosować?W czym jest kwas foliowy?- Źródła kwasu foliowego w pożywieniu?Nadmiar i niedobór kwasu foliowego w ciążyKwas foliowy, znany także pod nazwami: folacyna, kwas listny, witamina B9, witamina B11, czy witamina M. Jest to organicznym związek chemicznym, należący do grupy witamin B rozpuszczalnych we wodzie. Czysty kwas foliowy występuje jedynie w formie syntetycznej. W pożywieniu natomiast występuje w postaci folianów, dlatego nazwa ta właściwa jest dla całej grupy związków. Poza śladowymi ilościami powstającymi przy udziale mikroflory jelitowej, nasz organizm nie jest zdolny do wytwarzania kwasu foliowego, w związku z czym musi on być dostarczony wraz z pożywieniem. Kwas foliowy- właściwości i działanie:• Bierze udział w syntezie kwasów nukleinowych, które są podstawowym składnikiem DNA człowieka. • Wraz z witaminą B12 pełni podstawową funkcję w procesach wzrostu, rozwoju i rozmnażania komórek. • Uczestniczy w regulacji, tworzeniu i dojrzewaniu erytrocytów (czerwone krwinki) • Bierze udział w procesie przekształcania homocysteiny do metioniny. • Uważany jest za czynnik, który może zmniejszać ryzyko rozwoju nowotworów. • W trakcie ciąży zapobiega uszkodzeniu cewy nerwowej, z której kształtuje się rdzeń kręgowy i mózg płodu,• Niedobór kwasu foliowego pojawia się bardzo często w okresie ciąży, gdyż zapotrzebowanie na tą witaminę mimo zbilansowanej diety wzrasta wówczas dwukrotnie. Kwas foliowy niezbędny jest do powstawania i wzrostu komórek rozwijającego się płodu. Po co potrzebny jest kwas foliowy kobiecie w ciąży?W trakcie ciąży bardzo ważny jest moment kształtowania cewy nerwowej, z której rozwija się później mózg i rdzeń kręgowy dziecka. Niezamknięcie się cewy nerwowej prowadzi do powstawania wad rozwojowych. Obliczono, że suplementacja kwasem foliowym w trakcie ciąży zmniejsza ryzyko występowania wad cewy nerwowej o 70%. Do wad cewy nerwowej zalicza się deformacje czaszki (bezmózgowie, bezczaszkowie, przepuklina mózgowa) oraz deformacje kręgosłupa (rozszczep kręgosłupa, przepuklina oponowa lub oponowo-rdzeniowa). Niedobór może grozić też wadami serca, rozszczepem warg i podniebienia. Częstość WCN w Polsce wynosi 2-3 na 1000 urodzeń. Wady wrodzone OUN są drugą, co do częstości przyczyną zgonów noworodków z powodu wad wrodzonych. Polska jest w czołówce krajów o największym w Europie współczynniku zgonów z powodu wrodzonych wad cewy nerwowej.Ile kwasu foliowego w ciąży należy stosować?Zalecenia Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników: • kwas foliowy w okresie przedkoncepcyjnym dawka: 0,4 mg kwasu foliowego + 0,4 mg 5-MTHF/dzień• kwas foliowy w ciąży dawka do 12 tc.: 0,8 mg 5-MTHF/dzień • kwas foliowy w ciąży dawka po 12 tc.: 0,8 mg 5-MTHF/dzień • kwas foliowy w czasie połogu i podczas karmienia piersią dawka: 0,8 mg 5-MTHF/dzieńIstnieją przypadki, gdy dawka kwasu foliowego musi być wyższa. Ustala ją wtedy indywidualnie lekarz ginekolog.• Grupa pośredniego ryzyka: ciąża bliźniacza, wskaźnik BMI rodzącej powyżej 30, anemia megaloblastycznością, hiperhomocysteinemia• Grupa wysokiego ryzyka: kobiety z padaczką, kobiety u których w poprzednich ciążach stwierdzono wady cewy nerwowejDo którego tygodnia ciąży trzeba brać kwas foliowy, czy może kwas foliowy trzeba brać do końca ciąży?Wcześniejsze zalecenia dotyczące suplementacji kwasem foliowym skupiały się na okresie krytycznym dla prawidłowego zamykania cewy nerwowej dziecka, mającego miejsce w I trymestrze ciąży. Najnowsze rekomendacje z 2024 r. zalecają kontynuowanie suplementacji przez cały okres ciąży i rozciągnięcie go, aż do momentu zakończenia karmienia piersią. Badania wskazują szereg korzyści z kontynuowania podaży folianów przez cały okres ciąży, połogu i karmienia piersią zarówno dla matki i dziecka. Kwas foliowy dla płodu jest istotny w procesach takich jak podziały komórkowe, wzrost tkanek, produkcja białek, kwasów nukleinowych, ale także kształtowania się całego układu nerwowego dziecka oraz produkcji neurotransmiterów. Odpowiednia podaż obniża też ryzyko przedwczesnego porodu, zaś przyjmowanie witaminy B9 przez noworodka z mlekiem matki zapobiega anemii. Kwas foliowy- kiedy brać?Rano czy wieczorem? Na czczo czy po jedzeniu? Nie ma to znaczenia, bowiem na wchłanianie kwasu foliowego nie wpływa pora przyjmowania. Warto pamiętać jednak o regularnej suplementacji i dodatkowych witaminach, które są niezbędne dla prawidłowego przebiegu szlaku folianów tj.: witamina B12, witamina B6 i cholina.Kwas foliowy- planowanie ciążyZmiany hormonalne, które zachodzą w organizmie przyszłej matki ograniczają wchłanianie niektórych substancji, przez co trudne staje się pokrycie ich dziennego zapotrzebowania mimo zdrowej i zbilansowanej diety. Odpowiednia podaż niektórych z nich będzie ważna przed ciążą i na jej początku, dlatego warto zwrócić na nie uwagę w kontekście planowania poczęcia. Eksperci PTGP zapewniają, że odpowiednia podaż witamin, makro i mikroelementów ma pozytywny wpływ na rozwój płodu i zdrowie przyszłej matki.Obowiązujące rekomendacje PTGP z 2014 r. wskazują na konieczność suplementacji kwasu foliowego, jodu, witaminy D3, wielonienasyconych kwasów tłuszczowych i żelaza w okresie ciąży oraz konieczność suplementacji kwasu foliowego, jodu i witaminy D3 u kobiet które te ciąże planują, dzięki temu szanse na zdrowe potomstwo znacznie wzrastają. Więc czy warto brać kwas foliowy przed ciążą? Zdecydowanie tak- Polskie Towarzystwo Ginekologiczne zaleca suplementację aktywną formą 5-MTHF przez okres co najmniej 3 miesięcy przed planowaną ciążą, a potem kontynuowane przez całą ciążę i okres karmienia piersią.Jaki kwas foliowy w ciąży stosować?Syntetyczny kwas foliowy oraz foliany zawarte w żywności, by mogły być wykorzystane przez organizm, muszą zostać przekształcone w aktywny L-metylofolian. Przekształcenie to odbywa się na drodze wielu procesów enzymatycznych, przy czym finalny etap wiąże się z udziałem enzymu reduktazy (MTHFR). U niektórych osób występuje genetyczny niedobór reduktazy metylenotetrahydrofolianowej. Wtedy suplementacja kwasem foliowym może okazać się nieefektywna, zaś alternatywą jest podawanie aktywnej formy l-metylofolianu. Metafolina jest najbardziej zredukowaną forma kwasu foliowego, to forma aktywna, która trafia bezpośrednio do krwioobiegu. Szacuje się, że około 50% populacji w Polsce może mieć obniżoną aktywność enzymu biorącego udziału w przemianie kwasów foliowych. W najnowszych wytycznych możemy zaobserwować zmianę stanowiska PTPIG w kierunku zastąpienia kwasu foliowego jego aktywną formą. Kluczowymi zaletami formy 5-MTHF jest jej wysoka biodostępność, brak górnych tolerowanych poziomów spożycia, nie maskuje niedoborów witaminy B12 oraz fakt, że jest to forma, która naturalnie występuje w osoczu i w erytrocytach oraz osoczu pępowinowym.W czym jest kwas foliowy? Źródła kwasu foliowego w pożywieniu:• warzywa: sałata, szpinak, brokuły, kapusta, kalafior, brukselka, szparagi, bób, zielony groszek, buraki, pomidory,• ziarna, orzechy, pełnoziarniste pieczywo,• owoce cytrusowe, np. pomarańcze,• produkty pochodzenia zwierzęcego: wątroba, jaja, sery,• drożdże.Zarówno kwas foliowy jak i jego pochodne są wrażliwe na wysoką temperaturę, promienie UV, utlenianie i pH środowiska. Długotrwałe przechowywanie produktów spożywczych oraz proces ich obróbki wpływają negatywnie na ilość i przyswajalność kwasu foliowego. Dlatego tak ważne jest uzupełnienie diety o kwas foliowy w postaci odpowiednich suplementów. Nadmiar i niedobór kwasu foliowegoNiedobór kwasu foliowegoGłównymi przyczynami niedoboru kwasu foliowego i jego pochodnych są przed wszystkim: niedostateczna podaż w pożywieniu, zwiększone zapotrzebowanie (np. ciąża, laktacja), problemy z układem pokarmowym ((np. Choroba Leśniewskiego-Crohna, celiakia, wrzodziejące zapalenie jelita grubego), zaburzenia przemian biochemicznych kwasu foliowego jako skutek mutacji w obrębie enzymu reduktazy MTHFR lub jako skutek interakcji z niektórymi lekami stosowanymi w terapii różnych chorób. Do niedoboru kwasu foliowego może prowadzić też stosowanie antykoncepcji hormonalnej.Objawy niedoboru kwasu foliowego:• mrowienie i drętwienie kończyn• problemy z pamięcią i koncentracją• obniżony nastrój• stany psychotyczne lub depresyjne• zaburzenia wzroku i mowy• problemy ze stabilnością chodu• stany zapalne błony śluzowej jamy ustnej• przebarwienia na paznokciach• osłabienie i zmęczenie• uciążliwe bóle głowy• blada cera• kołatanie serca• skrócenie oddechu• zahamowanie wzrostu u dzieciSkutki niedoboru witaminy B9: Lekceważące podejście do objawów świadczących o niedoborze witaminy B9 może prowadzić do schorzeń takich jak niedokrwistość megaloblastyczna, zaburzenia płodności, problemy z układem pokarmowym i układem krążenia, osteoporoza, miażdżyca i związane z nią dysfunkcje układu sercowo- naczyniowego czy nawracające stany zapalne błony śluzowej jamy ustnej, a u płodu powstawanie wad cewy nerwowej oraz zaburzeń w działaniu układu nerwowego.Nadmiar kwasu foliowego:Objawy zbyt dużych dawek kwasu foliowego:• stany depresyjne• bezsenność• rozdrażnienie • zaburzenia żołądkowo-jelitoweCzy można przedawkować kwas foliowy?Górny bezpieczny poziom spożycia nieaktywnego kwasu foliowego (kwas pteroilomonoglutaminowy) wynosi 1mg/dzień. Nadmiar nieaktywnej formy może wiązać się z potencjalnie szkodliwym wypływem na płód, jak również może maskować pierwszy objaw niedoboru witaminy B12 jakim jest niedokrwistość megaloblastyczna. WażneDo kiedy brać kwas foliowy? zaleca się suplementację kwasem foliowym kobietom planującym ciążę minimum 3 miesiące przez planowanym poczęciem, kontynuowanie jej przez całą ciążę i okres karmienia piersiąIle kwasu foliowego przed ciążą? 0,4 mg kwasu foliowego + 0,4 mg 5-MTHF/dzieńKwas foliowy do 12 tc: 0,8 mg 5-MTHF/dzieńKwas foliowy po 12 tc., w czasie połogu i w okresie karmienia piersią dawka: 0,8 mg 5-MTHF/dzieńJaki kwas foliowy w ciąży? zalecaną formą przez PTPIG są foliany Pozytywny wpływ na wchłanianie kwasu foliowego mają: witamina B6, witamina B12, cholinaPodsumowanieKwas foliowy jest niezwykle ważnym składnikiem diety, który przyczynia się do prawidłowego wzrostu i dojrzewania płodu. Warto dbać o regularne spożywanie produktów bogatych w kwas foliowy i pamiętać o prawidłowej suplementacji, ponieważ nawet przy zdrowej diecie podaż tej witaminy jest niewystarczająca do zbilansowania potrzeb przyszłej matki.Bibliografia1. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie stosowania witamin i mikroelementów u kobiet planujących ciążę, ciężarnych i karmiących, Ginekol Pol. 2014, 85, 395-399.2. Seremak-Mrozikiewicz A., Bomba-Opoń D., Drews K., Kaczmarek P., Wielgoś M., Sieroszewski P., Stanowisko Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w zakresie suplementacji aktywnych folianów, choliny i witamin B6 i B12 w okresie przedkoncepcyjnym, ciąży i połogu; 20243. Bomba-Opoń D., Hirnle L., Kalinka J., Seremak-Mrozikiewicz A., Suplementacja folianów w okresie przedkoncepcyjnym, w ciąży i połogu. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników, Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2017, 2(5): 210-2144. Czeczot H., Kwas foliowy w fizjologii i patologii, Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej 20085. Czyżewska-Majchrzak Ł., Paradowska P., Skutki niedoboru i ryzyko suplementacji folianów w diecie, Nowiny Lekarskie 20106. Kapka-Skrzypczak L., Niedźwiedzka J., Skrzypczak M., Wojtyła A., Kwas foliowy – skutki niedoboru i zasadność suplementacji, Medycyna Ogólna i Nauki o Zdrowiu 2012, 18(1): 65-697. Moczulska H., Pesz K., Gach A., Borowiec M., Sieroszewski P., Sąsiadek M., Jakubowski L., Wielgoś M., Stanowisko ekspertów Polskiego Towarzystwa Genetyki Człowieka i Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników w sprawie zlecania i interpretacji wyników badań pod kątem wariantów genetycznych w genie MTHFR, Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 20178. Sikorska-Zimny K., Występowanie oraz wpływ kwasu foliowego na organizm ludzki, Bromatologia i Chemia Toksykologiczna 20139. KWAS FOLIOWY – ROLA I ZASADNOŚĆ SUPLEMENTACJI U RÓŻNYCH GRUP PACJENTÓW. mgr farm. Joanna Gaszyńska Praca poglądowa w ramach specjalizacji z farmacji aptecznej Kierownik specjalizacji: mgr farm. Łukasz Gurbada Poznań 201810. Jarosz M. [red.]: Normy żywienia dla populacji Polski. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa; 2017.11. Kunachowicz H., Nadolna I., Przygoda B. i wsp.: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wydawnictwo Lekarskie PZWL. Warszawa; 2017.12. Witczak M., Ferenc T., Wilczyński J.: Patogeneza i genetyka wad cewy nerwowej. Ginekol Pol.; 2007. 78: 981-98513. Effect of continued folic acid supplementation beyond the first trimester of pregnancy on cognitive performance in the child: a follow-up study from a randomized controlled trial (FASSTT Offspring Trial)14. Chidambaram B., Folate in pregnancy, „ncbi.nlm.nih.gov”, [online], https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3519088/, [dostęp:] 29.11.2021 r.15. Plumptre L., High concentrations of folate and unmetabolized folic acid in a cohort of preg-nant Canadian women and umbilical cord blood, „ncbi.nlm.nih.gov”, [online], https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26269367/, [dostęp:] 29.11.2021 r.16. Cieślik E. i in., Skutki niedostatecznej podaży kwasu foliowego ze szczególnym uwzględ-nieniem znaczenia dla kobiet w wieku rozrodczym, „h-ph.pl”, [online], http://www.h-ph.pl/pdf/hyg-2011/hyg-2011-4-431.pdf, [dostęp:] 29.11.2021 r.
opakowania suplementy formeds

4 rzeczy, które musisz wiedzieć o naszych nowych opakowaniach

Coraz częściej konsumenci zwracają uwagę nie tylko na skład produktów, które kupują, ale też na to, jak są pakowane i transportowane. Spodziewają się, że działania producentów też będą odzwierciedlały troskę o środowisko. W formeds podjęliśmy śmiałe kroki, aby sprostać tym oczekiwaniom. Jakie rozwiązania wdrożyliśmy? W formeds zadbaliśmy o cztery kluczowe obszary, by hasło czysty skład było utożsamiane nie tylko z naszymi suplementami, ale również z metodami ich pakowania. Postawiliśmy na: opakowania bezpieczne i wolne od BPA (bisfenolu), ograniczenie zużycia surowców, innowację w technologii produkcji, która zmniejsza wagę opakowań, wprowadzenie bioplastiku, który powstaje z surowców roślinnych, Jak te zmiany wyglądają w praktyce?  Rezygnujemy z kartonowych opakowań Aż 50% drewna znajdującego się w obrocie handlowym jest wykorzystywane do produkcji papieru. Jednocześnie, wytworzenie tony papieru pochłania 17 drzew, które alternatywnie mogłyby zapewnić tlen dla 17 ludzi (jedno drzewo produkuje ok. 140 kg tlenu w rok, czyli tyle, ile średnio zużywa przez ten czas jedna osoba dorosła). W dodatku, wyprodukowanie zaledwie jednego kilograma papieru pochłania aż 250 litrów wody – a statystyczny Polak w ciągu roku zużywa go 100 kilogramów.  Mając na uwadze te dane, w 2024 roku w formeds ograniczamy produkcję kartonowych opakowań, co przekłada się na zmniejszenie ich liczby o około 130 525 sztuk rocznie. W ten sposób zaoszczędzimy blisko 2 tony papieru! To także oszczędność około 446,5 tys. litrów wody, czyli ilość, którą (według niektórych szacunków) zużywa czteroosobowa rodzina przez ponad trzy lata. Zwiększamy wykorzystanie pojemników z surowców roślinnych Zmieniają się także opakowania naszych suplementów z linii LIPOCAPS, OLICAPS i POWDER. Wszystkie otrzymały specjalne pojemniki z bio HDPE – takie same, jak opakowania, które od lat wykorzystujemy w naszej wiodącej linii BICAPS.  Czym jest Bio HDPE? Ten polietylen wysokiej gęstości to jedna z najbardziej bezpiecznych odmian plastiku. Stosuje się ją najczęściej w dziecięcych zabawkach lub butelkach dla niemowląt. Bio HDPE wytwarzane jest z trzciny cukrowej, pochodzącej z kontrolowanych upraw, wolnych od GMO. Jest niezwykle wytrzymałe, a przy tym wykazuje bardzo dużą odporność na działanie wysokich lub niskich temperatur i światła słonecznego. Opakowania wymienionych linii zawierają aż 93% bio HDPE i 7% HDPE. Oznakowanie na spodzie opakowania (strzałka skierowana w stronę napisu BioPE) pozwala na łatwą weryfikację tego, że pojemnik wykonano z surowców roślinnych.  Zmniejszamy wagę opakowań  Surowiec roślinny to nie jedyna zmiana, którą wdrożyliśmy dla opakowań z linii BICAPS, LIPOCAPS, OLICAPS i POWDER. Pojemniki wytwarzane są także przy pomocy nowoczesnej technologii wtrysku (IM). Dzięki niej opakowania są lżejsze, a do obiegu trafia zdecydowanie mniej tworzywa. Czego natomiast opakowania formeds nie zawierają?  Nie znajdziemy w nich śladu bisfenolu A (BPA), czyli substancji chemicznej często spotykanej w opakowaniach żywności, napojów i wyrobów medycznych. Pojemniki formeds podlegają rygorystycznym badaniom w niezależnych laboratoriach. Dzięki temu jesteśmy pewni, że nasze produkty nie są zanieczyszczone bisfenolem A, który może przenikać do żywności, a z niej także do powietrza i gleby. Co istotne, substancja ta potrafi gromadzić się w ludzkich tkankach i narządach i jest dla nas potencjalnie szkodliwa. Ze względu na swoje właściwości hormonopodobne, bisfenol A często wiąże się z receptorami estrogenowymi i androgenowymi w ludzkim ciele. Może przez to powodować powstawanie i rozwój nowotworów, a także wpływać na metabolizm, system rozrodczy czy układ sercowo-naczyniowy.  Wnikliwie badamy bezpieczeństwo opakowań Opakowania formeds badamy także pod kątem tzw. migracji tworzywa, z którego zostały wykonane. Migracja to proces uwalniania się pozostałości wyrobu do jego wnętrza, czyli np. do jedzenia, które jest w danym opakowaniu przechowywane. Dobrą praktyką dyktowaną przez wymogi unijne jest, by z danego materiału nie uwalniało się więcej niż 10 mg składowych tworzywa na 1 dm3 jego powierzchni. Tymczasem w opakowaniach linii BICAPS, LIPOCAPS, OLICAPS i POWDER migracja jest mniejsza niż 0,5 mg na 1 dm3. To najmniejsza możliwa wartość, poniżej czułości badania, co pokazuje, jak bezpieczne jest wykorzystywane w tych pojemnikach tworzywo.  Recykling – mała sprawa, duży zysk Wszystkie wprowadzone przez nas zmiany mają na celu dbałość o zrównoważony rozwój. Zachęcamy naszych klientów, by dołożyli do tego też swoją małą cegiełkę: poprawny recykling opakowań. Jeśli bowiem ponownie wykorzystamy materiały, które już trafiły do obiegu, nie zmarnujemy kolejnych zasobów.  Jak donoszą badania magazynu „Plastics Review”, w 2021 roku w Polsce recyklingowi poddano tylko do 10% odpadów z tworzyw sztucznych. To wciąż za mało. Pamiętajmy o tym, segregując śmieci - wszystkie opakowania stosowane w formeds nadają się do ponownego wykorzystania.

4 rzeczy, które musisz wiedzieć o naszych nowych opakowaniach

Coraz częściej konsumenci zwracają uwagę nie tylko na skład produktów, które kupują, ale też na to, jak są pakowane i transportowane. Spodziewają się, że działania producentów też będą odzwierciedlały troskę o środowisko. W formeds podjęliśmy śmiałe kroki, aby sprostać tym oczekiwaniom. Jakie rozwiązania wdrożyliśmy? W formeds zadbaliśmy o cztery kluczowe obszary, by hasło czysty skład było utożsamiane nie tylko z naszymi suplementami, ale również z metodami ich pakowania. Postawiliśmy na: opakowania bezpieczne i wolne od BPA (bisfenolu), ograniczenie zużycia surowców, innowację w technologii produkcji, która zmniejsza wagę opakowań, wprowadzenie bioplastiku, który powstaje z surowców roślinnych, Jak te zmiany wyglądają w praktyce?  Rezygnujemy z kartonowych opakowań Aż 50% drewna znajdującego się w obrocie handlowym jest wykorzystywane do produkcji papieru. Jednocześnie, wytworzenie tony papieru pochłania 17 drzew, które alternatywnie mogłyby zapewnić tlen dla 17 ludzi (jedno drzewo produkuje ok. 140 kg tlenu w rok, czyli tyle, ile średnio zużywa przez ten czas jedna osoba dorosła). W dodatku, wyprodukowanie zaledwie jednego kilograma papieru pochłania aż 250 litrów wody – a statystyczny Polak w ciągu roku zużywa go 100 kilogramów.  Mając na uwadze te dane, w 2024 roku w formeds ograniczamy produkcję kartonowych opakowań, co przekłada się na zmniejszenie ich liczby o około 130 525 sztuk rocznie. W ten sposób zaoszczędzimy blisko 2 tony papieru! To także oszczędność około 446,5 tys. litrów wody, czyli ilość, którą (według niektórych szacunków) zużywa czteroosobowa rodzina przez ponad trzy lata. Zwiększamy wykorzystanie pojemników z surowców roślinnych Zmieniają się także opakowania naszych suplementów z linii LIPOCAPS, OLICAPS i POWDER. Wszystkie otrzymały specjalne pojemniki z bio HDPE – takie same, jak opakowania, które od lat wykorzystujemy w naszej wiodącej linii BICAPS.  Czym jest Bio HDPE? Ten polietylen wysokiej gęstości to jedna z najbardziej bezpiecznych odmian plastiku. Stosuje się ją najczęściej w dziecięcych zabawkach lub butelkach dla niemowląt. Bio HDPE wytwarzane jest z trzciny cukrowej, pochodzącej z kontrolowanych upraw, wolnych od GMO. Jest niezwykle wytrzymałe, a przy tym wykazuje bardzo dużą odporność na działanie wysokich lub niskich temperatur i światła słonecznego. Opakowania wymienionych linii zawierają aż 93% bio HDPE i 7% HDPE. Oznakowanie na spodzie opakowania (strzałka skierowana w stronę napisu BioPE) pozwala na łatwą weryfikację tego, że pojemnik wykonano z surowców roślinnych.  Zmniejszamy wagę opakowań  Surowiec roślinny to nie jedyna zmiana, którą wdrożyliśmy dla opakowań z linii BICAPS, LIPOCAPS, OLICAPS i POWDER. Pojemniki wytwarzane są także przy pomocy nowoczesnej technologii wtrysku (IM). Dzięki niej opakowania są lżejsze, a do obiegu trafia zdecydowanie mniej tworzywa. Czego natomiast opakowania formeds nie zawierają?  Nie znajdziemy w nich śladu bisfenolu A (BPA), czyli substancji chemicznej często spotykanej w opakowaniach żywności, napojów i wyrobów medycznych. Pojemniki formeds podlegają rygorystycznym badaniom w niezależnych laboratoriach. Dzięki temu jesteśmy pewni, że nasze produkty nie są zanieczyszczone bisfenolem A, który może przenikać do żywności, a z niej także do powietrza i gleby. Co istotne, substancja ta potrafi gromadzić się w ludzkich tkankach i narządach i jest dla nas potencjalnie szkodliwa. Ze względu na swoje właściwości hormonopodobne, bisfenol A często wiąże się z receptorami estrogenowymi i androgenowymi w ludzkim ciele. Może przez to powodować powstawanie i rozwój nowotworów, a także wpływać na metabolizm, system rozrodczy czy układ sercowo-naczyniowy.  Wnikliwie badamy bezpieczeństwo opakowań Opakowania formeds badamy także pod kątem tzw. migracji tworzywa, z którego zostały wykonane. Migracja to proces uwalniania się pozostałości wyrobu do jego wnętrza, czyli np. do jedzenia, które jest w danym opakowaniu przechowywane. Dobrą praktyką dyktowaną przez wymogi unijne jest, by z danego materiału nie uwalniało się więcej niż 10 mg składowych tworzywa na 1 dm3 jego powierzchni. Tymczasem w opakowaniach linii BICAPS, LIPOCAPS, OLICAPS i POWDER migracja jest mniejsza niż 0,5 mg na 1 dm3. To najmniejsza możliwa wartość, poniżej czułości badania, co pokazuje, jak bezpieczne jest wykorzystywane w tych pojemnikach tworzywo.  Recykling – mała sprawa, duży zysk Wszystkie wprowadzone przez nas zmiany mają na celu dbałość o zrównoważony rozwój. Zachęcamy naszych klientów, by dołożyli do tego też swoją małą cegiełkę: poprawny recykling opakowań. Jeśli bowiem ponownie wykorzystamy materiały, które już trafiły do obiegu, nie zmarnujemy kolejnych zasobów.  Jak donoszą badania magazynu „Plastics Review”, w 2021 roku w Polsce recyklingowi poddano tylko do 10% odpadów z tworzyw sztucznych. To wciąż za mało. Pamiętajmy o tym, segregując śmieci - wszystkie opakowania stosowane w formeds nadają się do ponownego wykorzystania.
Nic do dodania - czyli co to znaczy „zawsze czysty skład”.

Nic do dodania - czyli co to znaczy „zawsze czysty skład”.

Suplement diety to środek spożywczy, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety. To skoncentrowane źródło witamin, składników mineralnych lub innych substancji wykazujących efekt odżywczy bądź inny fizjologiczny. Patrząc na taką definicję można spodziewać się, że produkt dostarczy naszemu organizmowi to, co najlepsze - witaminy, minerały czy dobroczynne związki pozyskiwane z roślin. Trzeba mieć jednak na uwadze, że produkcja takich postaci jak tabletki, kapsułki, a nawet proszki i płyny jest skomplikowanym procesem. Technolodzy, operatorzy produkcji i osoby odpowiedzialne za jakość produktów, codziennie mierzą się z licznymi wyzwaniami produkcyjnymi. Ponadto, jako konsumenci oczekujemy nie tylko jakości i bezpieczeństwa, ale również przyjemnego użytkowania suplementów diety, np. dobrego smaku czy łatwego rozpuszczania w wodzie. To wszystko prowadzi do powszechnego stosowania dodatków do żywności, których obecnie zgodnie z regulacjami prawnymi dopuszczonych jest aż 26 różnych kategorii, a w każdej z nich znajdziemy wiele różnych substancji, przez co lista dodatków jest niezwykle długa.   Jakie funkcje mają dodatki do żywności? Składniki dodatkowe dobierane są w zależności od potrzeb. Konserwanty mają za zadanie przedłużać trwałość produktów i zabezpieczać je przed rozwojem niechcianych mikroorganizmów. Wypełniacze pozwalają  wprowadzić substancję aktywną, której pożądana dawka jest zbyt niska, aby podać ją w komfortowej postaci.  Słodziki i cukier sprawiają, że płyny lub proszki rozpuszczone w wodzie bardziej nam smakują. Łatwo więc wywnioskować, że składniki dodatkowe nie mają nic wspólnego z odżywianiem naszego organizmu. Służą one głównie usprawnieniom procesów produkcyjnych i sprawiają, że stają się one bardziej wydajne, tzn. maszyna w tym samym czasie może wytworzyć więcej produktów. Dlatego to, czego nie ma w twoim suplemencie, jest równie ważne.   W formeds z pełną świadomością zrezygnowaliśmy z takich substancji. Przez lata opracowywaliśmy technologie wytwarzania i budowaliśmy własny park maszynowy, który umożliwia nam oferowanie w każdym produkcie wyłącznie składników o działaniu odżywczym. Parszywa 12-tka, czyli dodatki, których nigdy nie znajdziesz w produktach formeds Wśród wielu dodatków spożywczych powszechnie stosowanych w branży spożywczej, 12 z nich zdobyło szczególną popularność wśród producentów suplementów diety, ze względu na niską cenę i bardzo dobre właściwości usprawniające produkcję oraz uatrakcyjnienie smakowych i wizualnych aspektów produktów. W formeds dajemy Ci gwarancję, że żadnego z tych dodatków nigdy nie znajdziesz w naszych suplementach.   Słodziki To substancje słodzące, wykorzystywane do nadania środkom spożywczym słodkiego smaku. Nie są to jednak cukry. Obecnie dopuszczone jest aż 16 różnych składników pełniących tę rolę. Niemniej jednak, istnieje potrzeba świadomego podejścia do ich spożywania, gdyż nie wszystkie są obojętne dla naszego samopoczucia. Przykładowo, popularne słodziki z grupy alkoholi wielowodorotlenowych, znane również jako poliole, mogą wywoływać efekt przeczyszczający, szczególnie gdy ich zawartość w produkcie przekracza 10%. Dlatego ważne jest, aby osoby z wrażliwym układem pokarmowym zwracały uwagę na obecność takich substancji jak maltitol, ksylitol czy erytrytol w produktach spożywczych, w tym suplementach diety dla dzieci. Niezależne badania przeprowadzone na ludziach wykazały, że niektóre słodziki, takie jak sukraloza, sacharyna czy aspartam, mogą mieć niekorzystny wpływ na mikroflorę jelitową. Już po czterech dniach stosowania diety zawierającej aspartam lub acesulfam K zaobserwowano spadek różnorodności mikroorganizmów jelitowych, które pełnią kluczową rolę w procesach trawienia, metabolizmu oraz w funkcjonowaniu układu odpornościowego. Dodatkowo, pojawiają się badania sugerujące, że niektóre sztuczne słodziki, np. sacharyna, mogą być powiązane z gorszą odpowiedzią glikemiczną u badanych pacjentów, co stanowi szczególne zagrożenie dla osób z zaburzeniami gospodarki cukrowej. Warto śledzić rozwój tych doniesień naukowych! Barwniki Są to substancje nadające żywności barwę wyłącznie w celu poprawy walorów wizualnych. W normalnych warunkach nie są jednak spożywane jako składniki odżywcze.  Barwniki pozyskiwane są z jadalnych surowców poprzez fizyczną lub chemiczną ekstrakcję, której efektem jest uzyskanie pigmentów. Barwniki popularnie stosowane są w produktach takich jak żelki, napoje czy lizaki- zwłaszcza w tych przeznaczonych dla najmłodszych. Warto zwracać uwagę na skład tego typu produktów, ponieważ niektóre barwniki mogą mieć szkodliwy wpływ na aktywność i skupienie uwagi u dzieci. Zaliczamy do nich: Żółcień chinolinowa (E 104) Żółcień pomarańczowa (E 110) Azorubina/karmoizyna (E 122) Czerwień allura (E 129) Tartrazyna (E 102) Czerwień koszenilowa A (E 124) Ponadto, Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności stwierdził, że pewna część populacji może nie tolerować tartrazyny (E102), czego objawami może być zaczerwienienie skóry. Dodatek cukru Dodatek cukru w postaci sacharozy można bardzo często znaleźć w składach suplementów diety. Słodki smak jest jednym z bardziej pożądanych w diecie zachodniej, dlatego producenci mogą chcieć wychodzić naprzeciw konsumentom, aby poprawić odbiór witamin czy minerałów, których oryginalny smak nie jest atrakcyjny. Warto jednak pamiętać, że 1 mała łyżeczka cukru to aż 20 kcal! Ponadto, nadmierne spożywanie cukru z różnych źródeł może prowadzić do zmian neuroadaptacyjnych, które mogą wpływać na układ nagrody mózgu w sposób przypominający uzależnienie. Istotnym będzie również przeznaczenie produktu, ponieważ cukier bierze udział w procesie glikacji białek czyli prowadzi do degradacji m.in. kolagenu czy elastyny. Dlatego przyjmowanie suplementu diety z kolagenem oraz dodatkiem cukru może nie być skuteczne i mijać się z założonymi celami. Talk Krzemian magnezu popularnie nazywany jest talkiem, a jako dodatek do żywności oznaczany jest E553b. Jest to najbardziej miękki minerał i jego właściwości wykorzystywane są w celu uproszczenia i usprawnienia procesów produkcyjnych. W suplementach diety w postaci tabletek, kapsułek czy proszków może działać jako składnik przeciwzbrylający i redukujący tarcie. Nie ma jednak żadnej wartości odżywczej. Ponadto, w 2018 roku eksperci Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności na podstawie licznych danych naukowych, przeanalizowali składnik i stwierdzili, że na obecny stan wiedzy nie może ostatecznie ocenić bezpieczeństwa krzemianu magnezu. Dwutlenek krzemu Dwutlenek krzemu znany jest również jako krzemionka oraz oznaczany jest numerem E551. Pełni funkcję substancji przeciwzbrylającej czyli ograniczającej tendencję pojedynczych cząstek do zlepiania się, np. w produktach w postaci proszku. Europejski Komitet Naukowy ds. Żywności w opinii z dnia 18, maja 1990 r. nie ustalił górnego akceptowanego dziennego spożycia.  Stearynian magnezu Stearynian magnezu to organiczna sól magnezowa kwasu stearynowego. Biały, nierozpuszczalny w wodzie proszek stosowany jako substancja pomocnicza procesu produkcyjnego o funkcji lubrykantu, dzięki czemu zmniejsza tarcie cząstek i ułatwia procesy produkcji m.in. tabletek czy kapsułek. Stearynian magnezu dla wielu konsumentów jest składnikiem budzącym niepokój. Dostępne badania mogą budzić niepewność, dlatego w formeds opracowaliśmy procesy technologiczne, które pozwalają nam w pełni zrezygnować z tego składnika. Ekstrakt i łuski ryżu Mając na uwadze niepewność konsumentów związaną ze stearynianem magnezu, producenci mogą zastosować roślinny odpowiednik.  Również pełni funkcję lubrykantu. Dostarcza znikomą wartość odżywczą (przede wszystkim węglowodany), a głównym zadaniem jest upraszczanie procesów wytwarzania suplementów diety w postaci np. kapsułek czy tabletek. Jego zawartość w składzie może sięgać 3%. Konserwanty Są to substancje przedłużające okres przydatności do spożycia poprzez ochronę przed wzrostem mikroorganizmów patogennych. Popularnie stosowane konserwanty nie mogą wywierać szkodliwego wpływu na organizm, natomiast bardzo istotna jest świadomość producentów w stosowaniu tych składników. W 2007 roku opublikowano badania, w których we wnioskach zaznaczono, że popularny konserwant, benzoesan sodu, może przyczyniać się do generowania nadpobudliwości u dzieci. Ten sam składnik, który sam w sobie uznany jest jako bezpieczny, w niektórych produktach kwaśnych może wchodzić w interakcje tworząc niebezpieczny związek – benezen. Produkty formeds nie wymagają konserwacji, dlatego składy są wolne od tego typu dodatków. Sztuczne aromaty Są to środki aromatyzujące, wytwarzane ze składników syntetycznych w ramach zaawansowanych procesów technologicznych.  Ich zadaniem jest nadanie lub zmiana zapachu i smaku żywności. Jeżeli sprawdzasz składy produktów, sztuczne aromaty są łatwe do zauważenia: wszystkie aromaty, które nie są wymienione jako "naturalne aromaty" lub nie mają oznaczenia "naturalne", są sztuczne. Oleje uwodornione To oleje, w których, na drodze procesu chemicznego, zostały zredukowane wiązania wielokrotne w celu poprawy ich stabilności. Procesowi poddaje się zarówno oleje roślinne, jak i rybie. W przeciwieństwie do oleju wielokrotnie nienasyconego, tłuszcze częściowo utwardzone są źródłem szkodliwych izomerów trans, które przyczyniają się do zaburzeń sercowo-naczyniowych.  Celuloza mikrokrystaliczna Celuloza jest węglowodanem złożonym, a postać mikrokrystaliczną otrzymuje się poprzez dodatkowe procesy chemiczne. W suplementach diety często stanowi wypełniacz- ma za zadanie zwiększyć objętość porcji, gdy dawki substancji odżywczej (np. witamin) są zbyt małe, aby wytworzyć kapsułki czy tabletki. W formeds kapsułki wypełniamy wysokiej jakości inuliną, otrzymaną przez prostą wodną ekstrakcję z korzenia cykorii. Dzięki temu zastosowana inulina zawiera mieszaninę krótkich, średnich i długich łańcuchów błonnika, które podlegają fermentacji na różnych długościach jelita grubego i wpływają pozytywnie na jego pracę. Skrobia modyfikowana Składnik ten otrzymywany jest w wyniku jednego lub większej ilości zabiegów chemicznych na skrobiach spożywczych, które mogły być wcześniej podane zabiegom fizycznym lub działaniu enzymów i mogą być rozcieńczone lub odbarwione kwasem albo  ługiem. Skrobia modyfikowana może być wykorzystywana w suplementach diety jako składnik wypełniający i ułatwiający procesy produkcyjne. Osoby będące wrażliwe na gwałtowne skoki glukozy i przyjmujące dużą ilość suplementów, powinny zwrócić uwagę na sumę skrobi we wszystkich przyjmowanych preparatach, ponieważ posiada ona wysoki indeks glikemiczny (100).   Warto śledzić najnowsze doniesienia naukowe! Tlenek tytanu E171 jest przykładem składnika, który przez lata był uznawany jako bezpieczny i  był dopuszczonym dodatkiem do żywności. Szczególnie szeroko stosowany był w kapsułkach suplementów diety jako biały barwnik. Sytuacja zmieniła się jednak diametralnie wraz z publikacją rozporządzenia Unii Europejskiej w dniu 18. stycznia 2022 roku. Na mocy tego dokumentu popularny barwnik został zakazany. Źródłem tak radykalnej decyzji była opina Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności, że tlenek tytanu nie może być uważany za bezpieczny. Wynika to z faktu, że barwnik ten często występuje w postaci nanocząsteczek, co ułatwia absorbcję przez organizm. Tym  samym wywiera większy wpływ. Tlenek tytanu powiązano z genotoksycznością czyli zdolnością substancji chemicznej do uszkadzania DNA komórek, co z kolei może prowadzić do skutków rakotwórczych. W formeds nigdy nie stosowaliśmy tlenku tytanu ani żadnych innych barwników. Nasze kapsułki są wolne od składników dodatkowych i zawsze transparentne.   Mając komplet informacji na temat składników dodatkowych, możesz świadomie wybierać produkty, które dostarczysz swojemu organizmowi. W formeds Twoje zdrowie stawiamy na pierwszym miejscu i dlatego proponujemy alternatywę -  zawsze czysty skład! Nasze produkty dostarczą Ci wyłącznie składniki o działaniu odżywczym. Dodatki nie stanowią dla Ciebie żadnej korzyści, więc rozwiązaniem problemów technologicznych i produkcyjnych zajmiemy się my - bez kompromisów! Bibliografia: Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie. 2020. Mirosław Jarosz, Ewa Rychlik, Katarzyna Stoś, Jadwiga Charzewska,. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37111090/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35987213/ https://1000dni.pl/zywienie-i-rozwoj-niemowlecia/barwniki-spozywcze-zaburzaja-koncentracje https://www.ptfarm.pl/pub/File/bromatologia_2011/3/760-767.pdf https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2018.5375 https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(07)61306-3/abstract https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9249520/ Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 609/2013 z dnia 12 czerwca 2013 r. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1130/2011 z dnia 11 listopada 2011 r. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1333/2008 z dnia 16 grudnia 2008 r. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1129/2011 z dnia 11 listopada 2011 r. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011z dnia 25 października 2011 r.  

Nic do dodania - czyli co to znaczy „zawsze czysty skład”.

Suplement diety to środek spożywczy, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety. To skoncentrowane źródło witamin, składników mineralnych lub innych substancji wykazujących efekt odżywczy bądź inny fizjologiczny. Patrząc na taką definicję można spodziewać się, że produkt dostarczy naszemu organizmowi to, co najlepsze - witaminy, minerały czy dobroczynne związki pozyskiwane z roślin. Trzeba mieć jednak na uwadze, że produkcja takich postaci jak tabletki, kapsułki, a nawet proszki i płyny jest skomplikowanym procesem. Technolodzy, operatorzy produkcji i osoby odpowiedzialne za jakość produktów, codziennie mierzą się z licznymi wyzwaniami produkcyjnymi. Ponadto, jako konsumenci oczekujemy nie tylko jakości i bezpieczeństwa, ale również przyjemnego użytkowania suplementów diety, np. dobrego smaku czy łatwego rozpuszczania w wodzie. To wszystko prowadzi do powszechnego stosowania dodatków do żywności, których obecnie zgodnie z regulacjami prawnymi dopuszczonych jest aż 26 różnych kategorii, a w każdej z nich znajdziemy wiele różnych substancji, przez co lista dodatków jest niezwykle długa.   Jakie funkcje mają dodatki do żywności? Składniki dodatkowe dobierane są w zależności od potrzeb. Konserwanty mają za zadanie przedłużać trwałość produktów i zabezpieczać je przed rozwojem niechcianych mikroorganizmów. Wypełniacze pozwalają  wprowadzić substancję aktywną, której pożądana dawka jest zbyt niska, aby podać ją w komfortowej postaci.  Słodziki i cukier sprawiają, że płyny lub proszki rozpuszczone w wodzie bardziej nam smakują. Łatwo więc wywnioskować, że składniki dodatkowe nie mają nic wspólnego z odżywianiem naszego organizmu. Służą one głównie usprawnieniom procesów produkcyjnych i sprawiają, że stają się one bardziej wydajne, tzn. maszyna w tym samym czasie może wytworzyć więcej produktów. Dlatego to, czego nie ma w twoim suplemencie, jest równie ważne.   W formeds z pełną świadomością zrezygnowaliśmy z takich substancji. Przez lata opracowywaliśmy technologie wytwarzania i budowaliśmy własny park maszynowy, który umożliwia nam oferowanie w każdym produkcie wyłącznie składników o działaniu odżywczym. Parszywa 12-tka, czyli dodatki, których nigdy nie znajdziesz w produktach formeds Wśród wielu dodatków spożywczych powszechnie stosowanych w branży spożywczej, 12 z nich zdobyło szczególną popularność wśród producentów suplementów diety, ze względu na niską cenę i bardzo dobre właściwości usprawniające produkcję oraz uatrakcyjnienie smakowych i wizualnych aspektów produktów. W formeds dajemy Ci gwarancję, że żadnego z tych dodatków nigdy nie znajdziesz w naszych suplementach.   Słodziki To substancje słodzące, wykorzystywane do nadania środkom spożywczym słodkiego smaku. Nie są to jednak cukry. Obecnie dopuszczone jest aż 16 różnych składników pełniących tę rolę. Niemniej jednak, istnieje potrzeba świadomego podejścia do ich spożywania, gdyż nie wszystkie są obojętne dla naszego samopoczucia. Przykładowo, popularne słodziki z grupy alkoholi wielowodorotlenowych, znane również jako poliole, mogą wywoływać efekt przeczyszczający, szczególnie gdy ich zawartość w produkcie przekracza 10%. Dlatego ważne jest, aby osoby z wrażliwym układem pokarmowym zwracały uwagę na obecność takich substancji jak maltitol, ksylitol czy erytrytol w produktach spożywczych, w tym suplementach diety dla dzieci. Niezależne badania przeprowadzone na ludziach wykazały, że niektóre słodziki, takie jak sukraloza, sacharyna czy aspartam, mogą mieć niekorzystny wpływ na mikroflorę jelitową. Już po czterech dniach stosowania diety zawierającej aspartam lub acesulfam K zaobserwowano spadek różnorodności mikroorganizmów jelitowych, które pełnią kluczową rolę w procesach trawienia, metabolizmu oraz w funkcjonowaniu układu odpornościowego. Dodatkowo, pojawiają się badania sugerujące, że niektóre sztuczne słodziki, np. sacharyna, mogą być powiązane z gorszą odpowiedzią glikemiczną u badanych pacjentów, co stanowi szczególne zagrożenie dla osób z zaburzeniami gospodarki cukrowej. Warto śledzić rozwój tych doniesień naukowych! Barwniki Są to substancje nadające żywności barwę wyłącznie w celu poprawy walorów wizualnych. W normalnych warunkach nie są jednak spożywane jako składniki odżywcze.  Barwniki pozyskiwane są z jadalnych surowców poprzez fizyczną lub chemiczną ekstrakcję, której efektem jest uzyskanie pigmentów. Barwniki popularnie stosowane są w produktach takich jak żelki, napoje czy lizaki- zwłaszcza w tych przeznaczonych dla najmłodszych. Warto zwracać uwagę na skład tego typu produktów, ponieważ niektóre barwniki mogą mieć szkodliwy wpływ na aktywność i skupienie uwagi u dzieci. Zaliczamy do nich: Żółcień chinolinowa (E 104) Żółcień pomarańczowa (E 110) Azorubina/karmoizyna (E 122) Czerwień allura (E 129) Tartrazyna (E 102) Czerwień koszenilowa A (E 124) Ponadto, Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności stwierdził, że pewna część populacji może nie tolerować tartrazyny (E102), czego objawami może być zaczerwienienie skóry. Dodatek cukru Dodatek cukru w postaci sacharozy można bardzo często znaleźć w składach suplementów diety. Słodki smak jest jednym z bardziej pożądanych w diecie zachodniej, dlatego producenci mogą chcieć wychodzić naprzeciw konsumentom, aby poprawić odbiór witamin czy minerałów, których oryginalny smak nie jest atrakcyjny. Warto jednak pamiętać, że 1 mała łyżeczka cukru to aż 20 kcal! Ponadto, nadmierne spożywanie cukru z różnych źródeł może prowadzić do zmian neuroadaptacyjnych, które mogą wpływać na układ nagrody mózgu w sposób przypominający uzależnienie. Istotnym będzie również przeznaczenie produktu, ponieważ cukier bierze udział w procesie glikacji białek czyli prowadzi do degradacji m.in. kolagenu czy elastyny. Dlatego przyjmowanie suplementu diety z kolagenem oraz dodatkiem cukru może nie być skuteczne i mijać się z założonymi celami. Talk Krzemian magnezu popularnie nazywany jest talkiem, a jako dodatek do żywności oznaczany jest E553b. Jest to najbardziej miękki minerał i jego właściwości wykorzystywane są w celu uproszczenia i usprawnienia procesów produkcyjnych. W suplementach diety w postaci tabletek, kapsułek czy proszków może działać jako składnik przeciwzbrylający i redukujący tarcie. Nie ma jednak żadnej wartości odżywczej. Ponadto, w 2018 roku eksperci Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności na podstawie licznych danych naukowych, przeanalizowali składnik i stwierdzili, że na obecny stan wiedzy nie może ostatecznie ocenić bezpieczeństwa krzemianu magnezu. Dwutlenek krzemu Dwutlenek krzemu znany jest również jako krzemionka oraz oznaczany jest numerem E551. Pełni funkcję substancji przeciwzbrylającej czyli ograniczającej tendencję pojedynczych cząstek do zlepiania się, np. w produktach w postaci proszku. Europejski Komitet Naukowy ds. Żywności w opinii z dnia 18, maja 1990 r. nie ustalił górnego akceptowanego dziennego spożycia.  Stearynian magnezu Stearynian magnezu to organiczna sól magnezowa kwasu stearynowego. Biały, nierozpuszczalny w wodzie proszek stosowany jako substancja pomocnicza procesu produkcyjnego o funkcji lubrykantu, dzięki czemu zmniejsza tarcie cząstek i ułatwia procesy produkcji m.in. tabletek czy kapsułek. Stearynian magnezu dla wielu konsumentów jest składnikiem budzącym niepokój. Dostępne badania mogą budzić niepewność, dlatego w formeds opracowaliśmy procesy technologiczne, które pozwalają nam w pełni zrezygnować z tego składnika. Ekstrakt i łuski ryżu Mając na uwadze niepewność konsumentów związaną ze stearynianem magnezu, producenci mogą zastosować roślinny odpowiednik.  Również pełni funkcję lubrykantu. Dostarcza znikomą wartość odżywczą (przede wszystkim węglowodany), a głównym zadaniem jest upraszczanie procesów wytwarzania suplementów diety w postaci np. kapsułek czy tabletek. Jego zawartość w składzie może sięgać 3%. Konserwanty Są to substancje przedłużające okres przydatności do spożycia poprzez ochronę przed wzrostem mikroorganizmów patogennych. Popularnie stosowane konserwanty nie mogą wywierać szkodliwego wpływu na organizm, natomiast bardzo istotna jest świadomość producentów w stosowaniu tych składników. W 2007 roku opublikowano badania, w których we wnioskach zaznaczono, że popularny konserwant, benzoesan sodu, może przyczyniać się do generowania nadpobudliwości u dzieci. Ten sam składnik, który sam w sobie uznany jest jako bezpieczny, w niektórych produktach kwaśnych może wchodzić w interakcje tworząc niebezpieczny związek – benezen. Produkty formeds nie wymagają konserwacji, dlatego składy są wolne od tego typu dodatków. Sztuczne aromaty Są to środki aromatyzujące, wytwarzane ze składników syntetycznych w ramach zaawansowanych procesów technologicznych.  Ich zadaniem jest nadanie lub zmiana zapachu i smaku żywności. Jeżeli sprawdzasz składy produktów, sztuczne aromaty są łatwe do zauważenia: wszystkie aromaty, które nie są wymienione jako "naturalne aromaty" lub nie mają oznaczenia "naturalne", są sztuczne. Oleje uwodornione To oleje, w których, na drodze procesu chemicznego, zostały zredukowane wiązania wielokrotne w celu poprawy ich stabilności. Procesowi poddaje się zarówno oleje roślinne, jak i rybie. W przeciwieństwie do oleju wielokrotnie nienasyconego, tłuszcze częściowo utwardzone są źródłem szkodliwych izomerów trans, które przyczyniają się do zaburzeń sercowo-naczyniowych.  Celuloza mikrokrystaliczna Celuloza jest węglowodanem złożonym, a postać mikrokrystaliczną otrzymuje się poprzez dodatkowe procesy chemiczne. W suplementach diety często stanowi wypełniacz- ma za zadanie zwiększyć objętość porcji, gdy dawki substancji odżywczej (np. witamin) są zbyt małe, aby wytworzyć kapsułki czy tabletki. W formeds kapsułki wypełniamy wysokiej jakości inuliną, otrzymaną przez prostą wodną ekstrakcję z korzenia cykorii. Dzięki temu zastosowana inulina zawiera mieszaninę krótkich, średnich i długich łańcuchów błonnika, które podlegają fermentacji na różnych długościach jelita grubego i wpływają pozytywnie na jego pracę. Skrobia modyfikowana Składnik ten otrzymywany jest w wyniku jednego lub większej ilości zabiegów chemicznych na skrobiach spożywczych, które mogły być wcześniej podane zabiegom fizycznym lub działaniu enzymów i mogą być rozcieńczone lub odbarwione kwasem albo  ługiem. Skrobia modyfikowana może być wykorzystywana w suplementach diety jako składnik wypełniający i ułatwiający procesy produkcyjne. Osoby będące wrażliwe na gwałtowne skoki glukozy i przyjmujące dużą ilość suplementów, powinny zwrócić uwagę na sumę skrobi we wszystkich przyjmowanych preparatach, ponieważ posiada ona wysoki indeks glikemiczny (100).   Warto śledzić najnowsze doniesienia naukowe! Tlenek tytanu E171 jest przykładem składnika, który przez lata był uznawany jako bezpieczny i  był dopuszczonym dodatkiem do żywności. Szczególnie szeroko stosowany był w kapsułkach suplementów diety jako biały barwnik. Sytuacja zmieniła się jednak diametralnie wraz z publikacją rozporządzenia Unii Europejskiej w dniu 18. stycznia 2022 roku. Na mocy tego dokumentu popularny barwnik został zakazany. Źródłem tak radykalnej decyzji była opina Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności, że tlenek tytanu nie może być uważany za bezpieczny. Wynika to z faktu, że barwnik ten często występuje w postaci nanocząsteczek, co ułatwia absorbcję przez organizm. Tym  samym wywiera większy wpływ. Tlenek tytanu powiązano z genotoksycznością czyli zdolnością substancji chemicznej do uszkadzania DNA komórek, co z kolei może prowadzić do skutków rakotwórczych. W formeds nigdy nie stosowaliśmy tlenku tytanu ani żadnych innych barwników. Nasze kapsułki są wolne od składników dodatkowych i zawsze transparentne.   Mając komplet informacji na temat składników dodatkowych, możesz świadomie wybierać produkty, które dostarczysz swojemu organizmowi. W formeds Twoje zdrowie stawiamy na pierwszym miejscu i dlatego proponujemy alternatywę -  zawsze czysty skład! Nasze produkty dostarczą Ci wyłącznie składniki o działaniu odżywczym. Dodatki nie stanowią dla Ciebie żadnej korzyści, więc rozwiązaniem problemów technologicznych i produkcyjnych zajmiemy się my - bez kompromisów! Bibliografia: Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie. 2020. Mirosław Jarosz, Ewa Rychlik, Katarzyna Stoś, Jadwiga Charzewska,. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37111090/ https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35987213/ https://1000dni.pl/zywienie-i-rozwoj-niemowlecia/barwniki-spozywcze-zaburzaja-koncentracje https://www.ptfarm.pl/pub/File/bromatologia_2011/3/760-767.pdf https://efsa.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.2903/j.efsa.2018.5375 https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(07)61306-3/abstract https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9249520/ Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 609/2013 z dnia 12 czerwca 2013 r. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1130/2011 z dnia 11 listopada 2011 r. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1333/2008 z dnia 16 grudnia 2008 r. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1129/2011 z dnia 11 listopada 2011 r. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1169/2011z dnia 25 października 2011 r.