Powrót
Magdalena Kubik, Dietetyk
Piękno Sport Zdrowie i odporność
Data publikacji: 21.03.2024
9 min czytania

Kolagen typu 1, 2, 3 i inne rodzaje – typy kolagenu i ich funkcje

Kolagen to nieodłączny element strukturalny ludzkiego ciała, który pełni istotna rolę w budowie i funkcjonowaniu skóry, kości, chrząstek oraz innych tkanek łącznych.
Autor: Magdalena Kubik, Dietetyk
Zweryfikowane przez eksperta
Kolagen typu 1, 2, 3 i inne rodzaje – typy kolagenu i ich funkcje

W ostatnich latach kolagen, zwany inaczej „białkiem młodości”, zyskał na popularności, co sprawiło, ze stał się jednym z najczęściej wybieranych suplementów diety. W poniższym artykule postaramy się przeanalizować rodzaje kolagenu, ich budowę oraz właściwości. Dowiemy się również gdzie występuje kolagen oraz na co wpływa kolagen w ludzkim organizmie.

Spis treści

z tego artykułu dowiesz się:

Kolagen – co to i jakie ma działanie?

Kolagen to główne białko strukturalne tkanek łącznych ludzkiego ciała. Stanowi 30% wszystkich białek kręgowców i wyróżnia się wysoką wytrzymałością oraz elastycznością. Kolagen pełni wiele istotnych ról w funkcjonowaniu organizmu człowieka. Głównym zadaniem kolagenu w organizmie jest łączenie ze sobą komórek i zapewnienie elastyczności tkanek. Stanowi on element budulcowy organów, zwłaszcza skóry, kości, chrząstek oraz naczyń krwionośnych.

Funkcje kolagenu:

  • Kolagen na skórę: W anatomicznej budowie skóry wyróżniamy 3 warstwy: tkankę podskórną, skórę właściwą oraz naskórek. Białko kolagenowe zapewnia integralność skóry właściwej z naskórkiem. Dzięki temu zabezpiecza skórę właściwą przed urazami mechanicznymi. Odpowiada również za prawidłową elastyczność, nawilżenie a także przyspiesza jej regeneracje np. poprzez przyspieszenie procesu gojenia ran.
  • Kolagen na włosy: Kolagen zapewnia organizmowi odpowiedni poziom aminokwasów, które odżywiają cebulki włosów oraz przyczyniają się do ich prawidłowego wzrostu.
  • Kolagen na układ kostny i chrzęstny: Kolagen odpowiada za produkcje mazi stawowej oraz prawidłowy stan chrząstki. Zmniejsza aktywność enzymów wpływających na stan zapalany, a także przyspiesza regenerację chorych tkanek. Zwiększa wytrzymałość, gęstość i masę mineralną szkieletu kostnego, a także poprawia mobilność oraz regenerację mięśni.
  • Kolagen na układ immunologiczny: Kolagen odpowiada za zmniejszenie wchłaniania i rozprzestrzeniania się drobnoustrojów chorobotwórczych w organizmie człowieka.

Budowa kolagenu – z czego jest kolagen i jak wygląda jego struktura?

Struktura kolagenu to potrójna helisa złożona z łańcuchów polipeptydowych. W ich skład wchodzi 19, regularnie rozmieszczonych aminokwasów, wśród których znajdziemy: glicynę, prolinę oraz hydroksyprolinę. Kolagen znajduje się w różnych tkankach organizmu, przez co jego struktura może się nieco różnić w zależności od rodzaju tkanki, pełnionej roli oraz pochodzenia kolagenu. Dla przykładu, budowa kolagenu skór ryb jest zdecydowanie mniej usieciowana niż kolagenu ze skór bydła czy wieprzowiny. Kolagen może również zmieniać swoją strukturę w wyniku działania czynników zewnętrznych, takich jak przeciążenie, intensywny ruch, choroby czy zmiany hormonalne.

Jak przebiega synteza kolagenu?

Produkcja kolagenu to proces wieloetapowy. Biosynteza kolagenu ma miejsce głównie w komórkach fibroblastów. Są to wyspecjalizowane komórki tkanki łącznej, które odpowiadają za tworzenie włókien oraz utrzymywanie prawidłowego kształtu całych tkanek oraz narządów. Synteza kolagenu może przebiegać zarówno wewnątrz- jak i zewnątrzkomórkowo. Spożywany przez nas pokarm bogaty w białko, zostaje rozłożony przez enzymy trawienne do najprostszej formy, czyli aminokwasów. Trafiają one do fibroblastów, w których dochodzi do syntezy tropokolagenów – prekursorów właściwego kolagenu – złożonych z pojedynczych alfa łańcuchów aminokwasów. Wytworzone tropokolageny łączą się ze sobą tworząc coraz to większe struktury, które ostatecznie tworzą włókna kolagenowe. Niestety już po 25 roku życia dochodzi do zmniejszenia aktywności fibroblastów, co wiąże się ze spadkiem produkcji kolagenu – około 1-1,5% rocznie. Proces ten mogą przyspieszać czynniki związane z prowadzonym stylem życia, np. palenie tytoniu czy nadmierna ekspozycja na promienie słoneczne. Duży wpływ na syntezę kolagenu ma również witamina C. Wchodząca w skład struktury kolagenu – hydroksyprolina, powstaje poprzez modyfikację proliny. W procesie tym niezbędny jest udział witaminy C. Jej niedobór spowalnia produkcje hydroksyproliny i zatrzymuje syntezę kolagenu.

Typy kolagenu a funkcje które pełnią

Opisano już 29 typów kolagenu, które można podzielić na 2 grupy: kolageny fibrylarne (włókniste) zdolne do formowania włókien oraz kolageny niefibrylarne pełniące nieco inne funkcje.

• Kolageny fibrylarne (włókniste)

Kolageny fibrylarne zostały odkryte jako pierwsze spośród wszystkich białek kolagenowych. Zaliczamy do nich kolageny typu: I, II, III, V, XI, XXIV oraz XXVII, które zlokalizowane są w różnych narządach organizmu.

1. Kolagen typu I

To najbardziej popularny typ kolagenu. Dominuje w skórze (80%), kościach i ścięgnach.

2. Kolagen typu II

Kolagen typu II jest jednym z podstawowych elementów budujących chrząstkę stawową. Wspiera elastyczność oraz wytrzymałość stawów.

3. Kolagen typu III

Kolagen typu III jest drugim, najpowszechniejszym typem kolagenu w organizmie człowieka. Stanowi kluczowy składnik strukturalny kolagenu włóknistego. Łączy się wraz z kolagenem typu I tworząc włókienka, dzięki czemu odpowiada za kontrolowanie średnicy włókienek oraz uczestniczy w sieciowaniu kolagenu.

4. Inne typy kolagenów fibrylarnych

Wśród kolagenów fibrylarnych, znajdziemy również kilka innych, mniej popularnych typów:

Kolagen typu IV, który jest kolagenem błony podstawnej. Tworzy on cienkie membrany między różnymi tkankami organizmu.

Kolagen typu V – kolagen śródmiąższowy, który stanowi dopełnienie kolagenu typu I.

Typ VI – który jest odmianą typu V.

Typ VII - obecny w tkance nabłonkowej, w skórze oraz na powierzchni tętnic.

Typ VIII – obecny w śródbłonku. Występuje w tkankach tworzących wnętrze naczyń krwionośnych - żył i tętnic oraz błony śluzowe.

Typ IX, X, XI – znajduje się wraz z typem II w chrząstkach.

  • Kolageny niefibrylarne

Kolageny niefibrylarne stanowią jedynie 10% masy kolageny w organizmie. Wchodzą jednak w skład tak istotnych narządów jak mózg, oczy czy wątroba.

  1. Kolageny błony podstawnej (np. kolagen typu IV)
  2. Kolageny tworzące mikrowłókna (np. kolagen typu VI)
  3. Kolageny tworzące tzw. Włókna kotwiczące (kolagen typu VII)
  4. Kolageny FACITs (IX, XII, XIV, XVI, XIX, XX, XXI, XXII, XXVI)
  5. Kolageny zawierające domeny transbłonowe MACITs (XIII, XVII, XXIII, XXV)
  6. Multipleksy -MULTIPLEXINs (XV, XVIII)

Najpowszechniejsze typy kolagenu w organizmie człowieka

Kolagen typu I oraz III to zdecydowanie najbardziej powszechne typy kolagenu w organizmie człowieka. Kolagen typu I jest najobficiej występującym kolagenem, który znajdziemy praktycznie we wszystkich tkankach łącznych w organizmie człowieka. Wchodzi w skład macierzy śródmiąższowej oraz stanowi główny składnik budulcowy białka kości, skóry, ścięgien, więzadeł, twardówki, rogówki oraz naczyń krwionośnych. Spośród wymienionych tkanek, to w skórze i kościach znajduje się największa ilość kolagenu typu I. Stanowi on bowiem około 95% całkowitej masy kolagenu w kościach.

Kolagen typu III to drugi najpowszechniejszy typ kolagenu w organizmie człowieka. Stanowi główny składnik strukturalnej organizacji kolagenu włóknistego. Kolagen typu III łączy się z kolagenem typu I tworząc włókienka, które odpowiadają za kontrolowanie średnicę włókienek oraz biorą udział w sieciowaniu kolagenu. Badania udowodniły, że kolagen typu III potrafi łączyć się również z kolagenem typu II. Nie potwierdzono jednak, czy odgrywa on istotną rolę w strukturze chrząstki.

Jaki typ kolagenu znajduje się w stawach?

W stawach znajduje się aż 8 różnych typów kolagenu, a największą część stanowi kolagen typu II. Towarzyszą mu mniejsze kolageny (IV, VI, IX, X, XI, XII, XIII itd.), które nadają chrząstce stawowej odporność na rozciąganie. Te drobne kolageny mają wpływ nie tylko na strukturę stawu, ale także jego właściwości mechaniczne oraz kształt.

Jaki typ kolagenu znajduje się w skórze?

W skórze znajdziemy aż 20 różnych typów kolagenu. Głównymi typami kolagenu w skórze są kolageny włókniste typu I (80%) i III (15%). Towarzyszą im inne, mniejsze kolageny związane z błoną podstawną (typ IV, VII, XV, XVIII), kolageny skórne (V, VI, XII, XIV, XVI) oraz kolageny transbłonowe, tzw. MACIT, które są niezbędne do prawidłowego działania skóry.

Źródła kolagenu w diecie – w czym jest najwięcej kolagenu?

Źródłem kolagenu są tylko i wyłącznie produkty pochodzenia zwierzęcego. Najwyższą zawartość kolagenu posiada:

  • Bulion na kościach – bogaty w kolagen oraz inne wartościowe składniki takie jak glukozamina oraz chondroityna wspierające zdrowie stawów
  • Kurczak oraz ryby ze skórą
  • Kurczęce łapki
  • Podroby (wątróbka, nerki, serca)
  • Żelatyna (obecna w galaretkach owocowych, deserach czy galartach)

Owoce oraz warzywa nie są źródłem kolagenu, jednak ich spożycie może wpływać na jego poziom. Wszystko za sprawą obecnej w nich witaminy C, która wspiera produkcję kolagenu.

Suplementacja kolagenem – jaki kolagen wybrać?

Dieta nie zawsze jest w stanie zapewnić odpowiedni poziom kolagenu. Sytuacja ta dotyczy głównie wegan i wegetarian, których dieta jest praktycznie pozbawiona jego źródeł. W takim przypadku warto rozważyć suplementację. Poza tym suplementacja kolagenem bardzo często podyktowana jest faktem, iż wraz z wiekiem dochodzi do jego utraty. Poza samym procesem starzenia, utratę kolagenu mogą nasilać takie czynniki jak alkohol, papierosy oraz niezrównoważona dieta, pozbawiona witamin i minerałów.

Badania naukowe wykazały, że suplementacja kolagenem zwiększa nawilżenie skóry (dzięki pobudzeniu produkcji kwasu hialuronowego), elastyczność skóry oraz prowadzi do redukcji zmarszczek. Zmniejsza łamliwość paznokci, stopień celluitu oraz poprawia kondycję włosów. Ma również wpływ na zmniejszenie bólu związanego z aktywnością fizyczną, a także bólu związanego z chorobami stawów, np. w reumatoidalnym zapaleniu stawów.

Na rynku suplementów diety znajdziemy bardzo szeroką ofertę kolagenów. Rozważając rozpoczęcie suplementacji kolagenu należy mieć na uwadze kilka istotnych kwestii:

Pochodzenie oraz rodzaje kolagenu: Na rynku suplementów diety znajdziemy kolagen różnego pochodzenia:

  • kolagen rybi – pozyskiwany ze skóry, kości, płetw ryb słodkowodnych i słonowodnych,
  • kolagen wołowy – uzyskiwany ze skóry, kości oraz ścięgien krowich
  • kolagen wieprzowy – pozyskiwany ze skór i kości świń,
  • kurczęcy
  • z błon jaj.

Kolagen morski to świetna opcja dla osób które unikają produktów wołowych i wieprzowych ze względów dietetycznych lub światopoglądowych. Charakteryzuje się wysoką zawartością kolagenu typu I, dzięki temu korzystnie wpływa na kondycje skóry, włosów oraz paznokci. Kolagen wołowy oraz wieprzowy to równie cenna forma tego suplementu. Oba rodzaje kolagenu bogate są w kolagen typu I i III. Posiadają neutralny smak, zdecydowanie mniej charakterystyczny niż kolagen morski.

Kolagen kurzy jest najczęściej wybierany w celu wsparcia kondycji stawów. Jest on bogaty w kolagen typu II, który wspiera wytrzymałość oraz strukturę chrząstki stawowej. Niezdenaturowany kolagen typu II oddziałuje bezpośrednio na układ odpornościowy, działając przeciwzapalnie i zmniejszając destrukcję chrząstki.

Kolagen z błon jaj natomiast, to częsty wybór w przypadku chęci wsparcia kondycji skóry. Jest on bogaty w elastynę oraz kwas hialuronowy – składniki aktywne niezbędne dla wsparcia jędrności skóry oraz jej nawilżenia.

Forma kolagenu: Kolagen pozyskiwany ze źródeł zwierzęcych poddawany jest działaniu wysokiej temperatury (50 - 100 stopni Celsjusza) co prowadzi do hydrolizy i powstania żelatyny. Poza tym, kolagen występuje również w formie kolagenu hydrolizowanego (HC) oraz niezdenaturowanego. Kolagen hydrolizowany, w wyniku dodatkowej hydrolizy enzymatycznej rozpada się do peptydów – bardziej przyswajalnych cząsteczek kolagenu, o mniejszej masie. To właśnie suplementy diety zawierające kolagen w formie peptydów cieszą się największą popularnością. Bez względu na źródło pochodzenia peptydów, zbudowane są one z proliny, glicyny, hydroksyproliny oraz hydroksylizyny. Wymienione aminokwasy są kluczowe podczas suplementacji kolagenu. Zastanawiając się nad formą suplementu warto rozważyć suplementację peptydami kolagenowymi oraz hydrolizatem kolagenu, ponieważ są najlepiej przyswajalnymi formami powszechnie uznanymi za najlepszy kolagen.

Dodatki w produkcie: Przy wyborze konkretnego preparatu warto zwrócić uwagę na dodatki zawarte w suplemencie. Odpowiednio dobrane składniki mogą wzbogacać wartość odżywczą produktu. Dodatek witamin (witamina C i E) oraz minerałów (miedź, cynk, żelazo) wspomaga syntezę kolagenu. Wartościowym dodatkiem będzie również kwas hialuronowy (wspomaga nawilżenie skóry) oraz siarczan glukozaminy lub siarczan chondroityny, który może stanowić wsparcie w funkcjonowaniu stawów.

Warto zapamiętać

  1. Kolagen jest kluczowym białkiem strukturalnym w ludzkim ciele, który odpowiada głównie za utrzymanie elastyczności oraz integralność tkanek.
  2. Kolagen składa się z potrójnej helisy, złożonej z łańcuchów polipeptydowych, a jego struktura może różnić się w zależności od rodzaju tkanki.
  3. Synteza kolagenu odbywa się w komórkach fibroblastów, a jej intensywność zależy od takich czynników jak wiek czy styl życia.
  4. Istnieje wiele typów kolagenu, z których najczęściej spotykane to typ I i III.
  5. Źródłem kolagenu są wyłącznie produkty pochodzenia zwierzęcego.
  6. Wybierając suplement z kolagenem warto wziąć pod uwagę pochodzenie, typ i formę produktu.
  7. Na przyswajalność kolagenu wpływa wielkość jego cząstek.

Źródła:

  1. Frankiewicz T. Niezdenaturowany kolagen typu II (UC-II) – nowe spojrzenie na patofizjologię oraz profilaktykę i leczenie choroby zwyrodnieniowej stawów. Reumatologia News. 2017; 2(2): 97–102.
  2. Liu X., Wu H., Byrne M., Krane S., Jaenisch R. Type III collagen is crucial for collagen I fibrillogenesis and for normal cardiovascular development. Proceedings of the National Academy of Sciences. 1997; 94(5): 1852–1856.
  3. Kuivaniemi H., Tromp G. Type III collagen (COL3A1): Gene and protein structure, tissue distribution, and associated diseases. Gene. 2019; 707: 151–171.
  4. Rørtveit R., Reiten M.R., Lingaas F. et al. Glomerular Collagen V Codeposition and Hepatic Perisinusoidal Collagen III Accumulation in Canine Collagen Type III Glomerulopathy. Veterinary Pathology. 2015; 52(6), 1134–1141.
  5. Wang C., Brisson B. K., Terajima M., et al. Type III collagen is a key regulator of the collagen fibrillar structure and biomechanics of articular cartilage and meniscus. Matrix Biology. 2020; 85–86: 47–67.
  6. Henriksen K., Karsdal M.A. Chapter 1 – type I Collagen. Biochemistry of Collagens, Laminins and Elastin. 2016; 1-11.
  7. Henriksen K., Karsdal M.A. Chapter 1 – Type I collagen. Biochemistry of Collagens, Laminins and Elastin. 2019; 1-12.
  8. Wu M., Cronin K., & Crane J. S. Biochemistry, Collagen Synthesis. W StatPearls. StatPearls Publishing. 2023
  9. Reilly D. M., Lozano J. (2021). Skin collagen through the lifestages: Importance for skin health and beauty. Plastic and Aesthetic Research. 2021; 8: 2.
  10. Bolke L., Schlippe G., GerB J., Voss W. A Collagen Supplement Improves Skin Hydration, Elasticity, Roughness, and Density: Results of a Randomized, Placebo-Controlled, Blind Study. Nutrients. 2019; 11(2494).
  11. Borumand M., Sibilla S. A Study Assess the Effect on Wrinkles of a Nutritional Supplement Containing High Dosage of Hydrolysed Collagen. Cosmeceuticals. 2014; 3: 93-96.
  12. Lin Ch., Tsai S., Huang K. et al. Analgesic efficacy of collagen peptide in knee osteoartritis: a meta-analysis of randomized controlled trial. Journal of Orthopaedic Surgery and Research. 2023; 18: 694.
  13. Asserin J., Lati E., Shioya T. et al. The effect of oral collagen peptide supplementation on skin moisture and the dermal collagen network: evidence from an ex vivo model and randomized, placebo-controlled clinical trials. Journal of Cosmetic Dermatology. 2015; 0: 1-11.
  14. Barati M., Jabbari M., Navekar R. Collagen supplementation for skin health:A mechanistic systematic review. Journal of Cosmetic Dermatology. 2020;00: 1-10.
  15. Lupu M., Pircalabioru G., Chifiriuc M. Beneficial effects of food supplements based on hydrolyzed collagen for skin care. Experimental and therapeutic Medicine. 2020; 20: 12-17.
  16. Song H., Li B. Beneficial Effects of Collagen Hydrolysate: A Review on Recent Developments. Biomed J Sci & Tech Res. 2017;1(2).
  17. Morąg M., Burza A. Budowa, właściwości i funkcje kolagenu oraz elastyny w skórze. Journal of Health Study and Medicine. 2017;2: 77-100.
  18. Silvipriya K., Kumar K., Bhat A. et al. Collagen: Animal Sources and Biomedical Application. Journal of Applied Pharmaceutical Science. 201; 5(03): 123-127.
  19. Campos L., Santos Junior V., Pimentel J. Collagen supplementation in skin and orthopedic diseases: A review of literature. Heliyon. 2023; 9.
  20. Garcia-Coronado J., Martinez-Olvera L., Elizondo-Omana R. Effect of collagen supplementation on osteoarthritis symptoms: a meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Internation Orthopeadics. 2018.
  21. Bakilan F., Armagan O., Ozgen M. et al. Effect od Native Type II Collagen Treatment on Knee Osteoarthritis: A Randomized Controlled Trial. Eurasian J Med. 2016; 48: 95-101.
  22. Pu Sz., Huang Y., Pu Chi. Et al. Effect of Oral Collagen for Skin Anti-Aging: A Systematic Review and Meta-Analysis. Nutrients. 2023; 15: 2080.
  23. Carvalho A., Marques A., Silva T. et al. Evaluation of the Potential of Collagen from Codfish Skin as Biomaterial for Biomedical Applications. Mar. Drugs. 2018; 16: 495.
  24. Nowicka-Zuchowska A., Zuchowski A. Kolagen – rola w organizmie w skutki niedoboru. Lek w Polsce. 2019; 29(12): 342-343.
  25. Alcaide – Ruggiero L., Molina-Harnandez V., Granados M. et al. Main and Minor Types of Collagens in teh Articular Cartilage: The Role of Collagens in Repair Tissue Evaluation in Chondral Defects. Int. J. Mol. Sci. 2021; 22 (13329).
  26. Theocharidis G., Conelly T. Minor collagens of the skin with not so minor functions. J. Anat. 2019; 235: 418-429.
  27. Perez-Sanchez A., Barrajon-Catalan E., Herranz-Lopez M. et al. Nutraceuticals for Skin Care: A Comprehensive Review of Human Clinical Studies. Nutrients. 2018; 10(403).
  28. Kim D., Chung H., Choi J. et al. Oral Intake of Low-Molecular-Weight Collagen Peptide Improves Hydration, Elasticity and Wrinkling in Human Skin: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Study. Nutrients. 2018; 10(826).
  29. Haxsel D., Zague V., Schunck M. et al. Oral supplementation with specific bioactive collagen peptides improves nail growth and reduces symptoms of brittle nails. J Cosmet Dermatol. 2017; 1-7.
  30. Alcock R., Shaw G., Tee N. et al. Plasma Amino Acid Concentrations After the Ingestion of Dairy and Collagen Proteins, in Healthy Active Males. Frontiers in Nutrition. 2019; 6(163).
  31. Park K. Role of Micronutrients in Skin Health and Function. Biomol Ther. 2015; 23(3): 207-217.
  32. Ganceviciene R., Liakou A., Theodoridis A. et al. Skin anti-aging strategies. Dermato-Endocrinology. 2012; 4(3): 308-319.
  33. Reilly D., Lozano J. Skin collagen through the lifestages: importance for skin health and beauty. Plast Aesthet Res. 2021; 8(2).
  34. Czubak K., Żbikowska H. Struktura, funkcje i znaczenie biomedyczne kolagenów. Ann. Acad. Med. Siles. 2014; 68(4): 245-254.
  35. Kaziród K., Hunek A., Zapała M. et al. Collagen supplementation – does it bring benefits? Quality in Sport. 2023; 13(1): 88-107.
  36. Khatri M., Naughton R., Clifford T. et al. The effects of collagen peptide supplementation on body composition, collagen synthesis, and recovery from joint injury and exercise review. Amino Acids. 2021; 53: 1493-1506.
  37. Zdzieblik D., Brame J., Oesser S. et al. The Influence of Specific Bioactive Collagen Peptides on Knee Joint Discomfort in Young Physically Active Adults: A Radomized Controlled Trail. Nutrients. 2021; 13 (523).
  38. Luo Y., Sinkeviciute D., He Y. et al. The minor collagens in articular cartilage. Protein Cell. 2017; 8(8): 560-572.
  39. Gauza M., Kubisz L., Przybylski J. Właściwości preparatów kolagenowych ze skór ryb pozyskiwanych metodą kwaśnej hydratacji. Nowiny Lekarskie. 2010; 79(3): 157-162.

Publikowane informacje mają charakter wyłącznie informacyjny i nie powinny zastępować indywidualnych konsultacji lekarskich. Zaleca się skonsultowanie z lekarzem lub terapeutą przed rozpoczęciem jakiejkolwiek terapii. Wydawca nie dąży do nawiązania relacji lekarz-pacjent ze swoimi czytelnikami. Nie bierze również odpowiedzialności za wiarygodność, skuteczność lub prawidłowe stosowanie informacji umieszczonych na stronie, ani za ewentualne problemy zdrowotne wynikające z omówionych terapii.

To może Cię zainteresować

Ashwagandha – z czym nie łączyć? Potencjalne interakcje z lekami

Ashwagandha – z czym nie łączyć? Potencjalne interakcje z lekami

Przegląd interakcji ashwagandhy z lekami i innymi substancjami aktywnymi – z wyjaśnieniem ich mechanizmów i przyczyn. Ashwagandha zawiera wiele związków aktywnych, którym zawdzięcza swoje właściwości i wielokierunkowy wpływ na organizm. Bogaty skład oznacza również potencjał do interakcji z lekami i innymi substancjami czynnymi. W oparciu o badania naukowe i zalecenia eksperckie podpowiadamy, kiedy zachować czujność podczas suplementacji ashwagandhy.  Ashwagandha – z czym nie łączyć? Niekorzystne interakcje z lekami Ashwagandha (Withania somnifera, witania ospała) jest adaptogenem; może łagodzić niepokój, stres i korzystnie wpływać na sen. Adaptogeny opisywane są jako nietoksyczne i dobrze tolerowane substancje roślinne, które wspierają utrzymywanie homeostazy ustrojowej (równowagi wewnętrznej) w zmiennych warunkach zewnętrznych. Mimo to preparaty z ashwagandhą mogą wchodzić w interakcje z lekami – ryzyko zwiększa zawartość wielu związków bioaktywnych. Z witanii wyizolowano ok. 40 witanolidów, kilkanaście alkaloidów i kilka sitoindozydów. Ashwagandha a leki przeciwdepresyjne Łączenie ashwagandhy z lekami przeciwdepresyjnymi może nasilać ich działanie niepożądane. Ryzyko jest najwyższe w przypadku stosowania leków SSRI (selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny). Mechanizmy interakcji mogą polegać na: ·         sumowaniu niepożądanych działań leku i rośliny (głównie zaburzeń żołądkowo-jelitowych); ·         interakcjach między witanią a izoenzymami cytochromu 450 (enzymami kluczowymi dla metabolizmu wielu leków). Wyniki niektórych badań eksperymentalnych sugerują hamujące działanie ashwagandhy na CYP3A4 i CYP2D6 – enzymy z rodziny cytochromu P450, zaangażowane w metabolizm leków przeciwdepresyjnych. Konsekwencją jest wzrost stężenia antydepresantów i nasilenie ich skutków ubocznych. Ashwagandha a leki na nadciśnienie Wyniki części badań sugerują, że ashwagandha może wpływać na obniżenie ciśnienia krwi. Zatem z czym nie łączyć ashwagandhy? Jednoczesne stosowanie witanii ospałej i leków na nadciśnienie (hipotensyjnych) może nasilić ich działanie, zwiększając ryzyko nadmiernego obniżenia ciśnienia krwi. Ashwagandha może wchodzić w interakcje z lekami także poprzez wpływ na glikoproteinę P – białko transportujące odpowiadające za wchłanianie i biodostępność leków. To istotne, ponieważ wiele leków stosowanych w leczeniu nadciśnienia jest substratami dla glikoproteiny P. Ekstrakty z ashwagandhy mogą hamować aktywność glikoproteiny P – wywierać hamujący wpływ na system transportu leków hipotensyjnych (substratów dla glikoproteiny P). Może to prowadzić do wzrostu stężenia tych leków i nasilenia niepożądanych skutków ich stosowania. Ashwagandha a leki nasenne Z czym nie łączyć ashwagandhy? Ekstrakty z korzenia ashwagandhy mogą wchodzić w interakcje z lekami nasennymi, przeciwlękowymi, miorelaksacyjnymi (zwiotczającymi mięśnie) i uspokajającymi (szczególnie z lekami z grupy benzodiazepin i barbituranów). Withania somnifera w skojarzeniu z lekami uspokajającymi i nasennymi może działać addytywnie. Oznacza to, że łączne działanie leku i witanii może sumować się we wspólny efekt, co zwiększa ryzyko działań niepożądanych. Dlaczego? Ponieważ ashwagandha, podobnie jak benzodiazepiny i barbiturany, może wykazywać właściwości uspokajające i GABA-ergicze. GABA to jeden z głównych neuroprzekaźników hamujących w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN). Wpływ witanii ospałej na aktywność receptorów GABA-A może wywoływać efekt wyciszający i ograniczający nadaktywność układu nerwowego. Benzodiazepiny i barbiturany także oddziałują na układ GABA-ergiczny. Łączą się z receptorem GABA-A, ułatwiając połączenie GABA z tymi receptorami. Skutkiem jest ograniczenie pobudliwości neuronów; działanie nasenne, uspokajające, rozluźniające. Ashwagandha a leki immunosupresyjne Leki immunosupresyjne, stosowane m.in. w leczeniu chorób autoimmunologicznych, nie powinny być łączone z ashwagandhą, ponieważ wykazują działanie antagonistyczne. Immunostymulujące właściwości ashwagandhy polegają na pobudzaniu odpowiedzi odpornościowej. Natomiast leki immunosupresyjne osłabiają lub hamują reakcje immunologiczne. Nadmieńmy, że suplementacja ashwagandhy może być niewskazana w przebiegu chorób autoimmunologicznych – immunostymulujący wpływ witanii mógłby nasilać ich postęp. Ashwagandha a leki przeciwcukrzycowe Sugeruje się, że Withania somnifera może zwiększać wrażliwość na insulinę i zmniejszać stężenie glukozy we krwi w przebiegu cukrzycy. Dlatego przyjmowanie ashwagandhy łącznie z lekami przeciwcukrzycowymi i obniżającymi poziom glukozy może prowadzić do hipoglikemii (niedocukrzenia) – ostrego powikłania cukrzycy. Hipoglikemia może mieć przebieg bezobjawowy lub objawowy – od mdłości i bólu głowy, przez kołatanie serca i nadmierną senność, po splątanie i śpiączkę. Epizody niedocukrzenia mogą powodować późne powikłania w różnych układach narządowych. Ashwagandha a tabletki antykoncepcyjne – czy ashwagandha wpływa na skuteczność antykoncepcji hormonalnej? Nie udowodniono, że ashwagandha może wchodzić w interakcje z tabletkami antykoncepcyjnymi. Nie ma wiarygodnych danych naukowych o wpływie witanii na antykoncepcję hormonalną. Wyniki badań wskazują, że ashwagandha może zwiększać poziom testosteronu u dorosłych, podczas gdy doustne środki antykoncepcyjne obniżają poziom testosteronu u zdrowych kobiet. Wykazał to m.in. holenderski przegląd dowodów klinicznych (2014). Nie ma danych, czy ewentualny wzrost stężenia testosteronu mógłby jakkolwiek wpłynąć na skuteczność antykoncepcji hormonalnej. Natomiast holenderscy naukowcy zwracają uwagę na ryzyko działań niepożądanych związanych z niedoborem testosteronu (m.in. pogorszenie zdolności poznawczych, zaburzenia funkcji seksualnych, obniżenie masy i gęstości kości). Ashwagandha a alkohol – czy można łączyć ashwagandhę i alkohol? Podczas stosowania preparatów z Withania somnifera nie powinno się nadużywać alkoholu. Istnieją doniesienia o przypadkach uszkodzenia wątroby związanych z suplementacją ashwagandhą. Ryzyko występowało głównie u osób z chorobami hepatologicznymi, długotrwale przyjmujących duże dawki witanii ospałej. Nie zaleca się jednak stosowania ashwagandhy łącznie z substancjami o działaniu hepatotoksycznym, w tym – oczywiście – z alkoholem. Alkohol wywiera działanie toksyczne na organizm w wielu mechanizmach. Jego szkodliwy wpływ na układ nerwowy obejmuje m.in. zaburzanie równowagi między bodźcami pobudzającymi i hamującymi. Alkohol może wzmacniać przekaźnictwo hamujące albo osłabiać przewodnictwo pobudzające oraz wzmagać aktywność układu GABA-ergicznego. Dlatego alkohol może nasilać działania niepożądane oraz zwiększać efekt nasenny i uspokajający różnych substancji, w tym ashwagandhy, pochodnych benzodiazepiny, barbituranów. Z jakimi roślinami nie łączyć ashwagandhy? Ashwagandhy nie powinno się łączyć z substancjami – również roślinnymi – o działaniu hepatotoksycznym, takimi jak: ·         garcinia cambogia, ·         kava kava, ·         ekstrakt z zielonej herbaty, ·         pluskwica groniasta. Z czym nie łączyć ashwagandhy? Ostrożność należy zachować w przypadku przyjmowania substancji roślinnych o działaniu podobnym do witanii. Łączne stosowanie ziół i preparatów o właściwościach wyciszających, przeciwstresowych, uspokajających stwarza ryzyko uzyskania zbyt silnego efektu. Niekorzystne może być łączenie ashwagandhy z: ·         kozłkiem lekarskim (walerianą) – działa uspokajająco, przeciwstresowo, nasennie (przez wpływ na układ GABA-ergiczny i ograniczenie pobudliwości neuronów); ·         dziurawcem – działa uspokajająco, łagodzi stany lękowe i depresyjne (hamuje wychwyt zwrotny serotoniny); ·         pieprzem mestycynowym (kava kava) – działa przeciwlękowo, przeciwdepresyjnie, ułatwia zasypianie (przez wpływ na aktywność receptora GABA-A). Ashwagandha – z czym łączyć? Jakie interakcje będą korzystne? Wśród niedużej liczby danych naukowych o potencjalnych korzystnych interakcjach ashwagandhy uwagę zwraca badanie nad skutecznością witanii ospałej i kwasów omega-3 w eksperymentalnym modelu reumatoidalnego zapalenia stawów (2019). Wstępne wyniki sugerują, że łączne stosowanie tych substancji może hamować zmiany chorobowe i wykazywać większą skuteczność niż stosowanie tylko jednej z nich. Poza tym z czym łączyć ashwagandhę? W amerykańskim badaniu klinicznym (2023) osobom ze stanami lękowymi i depresyjnymi podawano ekstrakt z korzenia ashwagandhy z piperyną. Po 30, 60 i 90 dniach suplementacji odnotowano poprawę samopoczucia, zmniejszenie objawów oraz zwiększenie stężenia serotoniny („hormonu szczęścia”) we krwi. Piperyna to alkaloid obecny w ziarnach pieprzu czarnego, który wpływa m.in. na wzrost poziomu serotoniny – neuroprzekaźnika w OUN.   Jak bezpiecznie stosować ashwagandhę? Bezpieczne stosowanie ashwagandhy polega na przestrzeganiu zaleceń ekspertów i nieprzekraczaniu maksymalnych dawek. Przed rozpoczęciem suplementacji warto skonsultować się z lekarzem, farmaceutą lub dietetykiem, by wykluczyć ewentualne przeciwwskazania i zidentyfikować potencjalne interakcje witanii z innymi substancjami. Zgodnie z uchwałą Zespołu ds. Suplementów Diety (2020), ashwagandhę mogą stosować zdrowe osoby dorosłe przez okres do 3 miesięcy. Sproszkowany korzeń Withania somnifera można przyjmować: ·         w ilości nieprzekraczającej 3g dziennie; ·         przy maksymalnej zawartości witanolidów wynoszącej 10 mg (w zalecanej dziennej porcji). Dzieci, kobiety w ciąży i karmiące piersią nie powinny suplementować ashwagandhy. Należy czytać etykiety i informacje na opakowaniu suplementu diety. Bezpieczne preparaty z ashwagandhą powinny być: ·         przebadane pod kątem jakości i czystości mikrobiologicznej; ·         standaryzowane na zawartość witanolidów. Osoby chore lub leczone farmakologicznie przed suplementacją powinny zasięgnąć opinii lekarza.   Warto zapamiętać 1.  Ashwagandha, podobnie jak inne rośliny, może wchodzić w interakcje z różnymi substancjami aktywnymi, w tym z lekami. 2.  Nie zaleca się łączyć suplementacji ashwagandhy z lekami przeciwdepresyjnymi, hipotensyjnymi lub przeciwcukrzycowymi. 3.  Withania somnifera może wchodzić w niekorzystne interakcje z lekami immunosupresyjnymi (działanie antagonistyczne) oraz z benzodiazepinami i barbituranami (działanie addytywne). 4.  Ashwagandhy nie powinno się stosować łącznie z substancjami hepatotoksycznymi.     Źródła: Siwek M, Woroń J, Wrzosek A, Gupało J, Chrobak AA. Harder, better, faster, stronger? Retrospective chart review of adverse events of interactions between adaptogens and antidepressant drugs. Front Pharmacol. 2023;14:1271776. Wiciński M, Fajkiel-Madajczyk A, Sławatycki J, Szambelan M, Szyperski P, Wojciechowski P, Wójcicki J, Gawryjołek M. Ashwagandha (Withania somnifera) and Its Effects on Well-Being-A Review. Nutrients. 2025;17(13):2143. Smith T, May G, Eckl V, Rynolds CM. (2020). US sales of herbal supplements increase by 8.6% in 2019. Austin, TX, USA: ABC HerbalGram, 127. Kanjilal S, Gupta AK, Patnaik R, Dey A, Mohapatra S. Evaluation of herb-drug interaction of Withania somnifera with anti-rheumatic drugs through high-throughput screening. J Res Pharm. 2022; 26(2): 334-344. McDonald KL, Raichura Z, Pondugula SR, Marney L, Yang L, Choi J, Salamat JM, Brandes MS, Neff C, Adams K, Farmer G, Dennis C, Maier CS, Soumyanath A, Arnold RD, Calderón AI. Ashwagandha (Withania somnifera) Plant Extracts Affect the Cytochrome P450 System and Cytotoxicity of Primary Human Hepatocytes. J Diet Suppl. 2025;22(4):613-639. Filip M, Łazowski T, Gałecki P. Benzodiazepiny w polskim szpitalnictwie. Szczególne zastosowanie lorazepamu w formie domięśniowej i dożylnej. Psychiatr Dypl. 2020;4. Spanakis M, Bakaros E, Papadopoulou S-N, Fournaraki A, Symvoulakis EK. Pharmacoepidemiological Data on Drug–Herb Interactions: Serotonin Syndrome, Arrhythmias and the Emerging Role of Artificial Intelligence. Pharmacoepidemiology. 2025; 4(4):22. Gorelick J, Rosenberg R, Smotrich A, Hanuš L, Bernstein N. Hypoglycemic activity of withanolides and elicitated Withania somnifera. Phytochemistry. 2015;116:283-289. Sprengel M, Laskowski R, Jost Z. Withania somnifera (Ashwagandha) supplementation: a review of its mechanisms, health benefits, and role in sports performance. Nutr Metab (Lond). 2025;22(1):9. Jamnekar P, Dehankar T, Bedre R, et al. (November 05, 2025) Ashwagandha as an Adaptogenic Herb: A Comprehensive Review of Immunological and Neurological Effects. Cureus 17(11): e96183. Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Ashwagandha. Purported Benefits, Side Effects & More. https://www.mskcc.org/cancer-care/integrative-medicine/herbs/ashwagandha#references-58, [dostęp: 20.11.2025]. Zimmerman Y, Eijkemans MJ, Coelingh Bennink HJ, Blankenstein MA, Fauser BC. The effect of combined oral contraception on testosterone levels in healthy women: a systematic review and meta-analysis. Hum Reprod Update. 2014;20(1):76-105. Nath R, Singh S, Dixit RK, Kumar R. The Role of Withania somnifera (Ashwagandha) and Omega-3 Fatty Acids on TNF-α and Joint Inflammation in an Animal Model of Rheumatoid Arthritis. Journal of Clinical and Diagnostic Research. 2019;13(4). Majeed M, Nagabhushanam K, Murali A, Vishwanathan DT, Mamidala RV, Mundkur L. A Standardized Withania somnifera (Linn.) Root Extract with Piperine Alleviates the Symptoms of Anxiety and Depression by Increasing Serotonin Levels: A Double-Blind, Randomized, Placebo-Controlled Study. J Integr Complement Med. 2024;30(5):459-468. Paul S, Chakraborty S, Anand U, Dey S, Nandy S, Ghorai M, Saha S, Patil M, Kandimalla R, Proćków J, Dey A. Withania somnifera (L.) Dunal (Ashwagandha): A comprehensive review on ethnopharmacology, pharmacotherapeutics, biomedicinal and toxicological aspects. Biomedicine & Pharmacotherapy. 2021;143: 112175. Mikulska P, Malinowska M, Ignacyk M, Szustowski P, Nowak J, Pesta K, Szeląg M, Szklanny D, Judasz E, Kaczmarek G, Ejiohuo OP, Paczkowska-Walendowska M, Gościniak A, Cielecka-Piontek J. Ashwagandha (Withania somnifera)-Current Research on the Health-Promoting Activities: A Narrative Review. Pharmaceutics. 2023;15(4):1057.  
Kwasy omega-9 – właściwości i źródła. Jak uzupełnić niedobór?

Kwasy omega-9 – właściwości i źródła. Jak uzupełnić niedobór?

Wyniki dużych i długoterminowych badań obserwacyjnych wskazują, że spożycie kwasów omega-9 z olejów roślinnych może wiązać się z niższą śmiertelnością całkowitą oraz z mniejszym ryzykiem zgonu z powodów sercowo-naczyniowych.Kwasy omega-9 należą do jednonienasyconych kwasów tłuszczowych. Sugeruje się, że mogą korzystnie wpływać na organizm, w szczególności na układ krążenia i gospodarkę lipidową. Wyniki badań klinicznych wskazują, że spożycie kwasów omega-9 pochodzenia roślinnego może zmniejszać ryzyko miażdżycy i chorób serca.Czym są kwasy omega-9?Kwasy omega-9 należą do jednonienasyconych kwasów tłuszczowych (monounsaturated fatty acids, MUFA). MUFA zawierają jedno wiązanie podwójne (nienasycone) – między dwoma atomami węgla. Licząc od końca łańcucha węglowego, wiązanie podwójne umiejscowione jest przy 9. atomie węgla (stąd nazwa: omega-9).       Głównym przedstawicielem kwasów tłuszczowych jednonienasyconych jest kwas oleinowy – powszechnie występujący w żywności. Do jego najbogatszych źródeł należą oleje roślinne i orzechy.Kwasy tłuszczowe omega-9 klasyfikowane są jako nie-niezbędne kwasy tłuszczowe, ponieważ mogą być syntetyzowane przez organizm człowieka (z dietą należy dostarczać substraty do ich syntezy).Tłuszcze jednonienasycone, jak np. oliwa z oliwek, w temperaturze pokojowej zazwyczaj mają konsystencję płynną. Rodzaje omega-9 Do rodziny kwasów omega-9 należą m.in.:·         kwas oleinowy,·         kwas erukowy,·         kwas nerwonowy.Nienasycone kwasy tłuszczowe mogą mieć postać:·         izomerów cis, w których atomy wodoru znajdują się po tej samej stronie wiązania podwójnego;·         izomerów trans – atomy wodoru umiejscowione są po przeciwnych stronach wiązania podwójnego.Izomery trans (TFA) powstają w procesach przemysłowych – na skutek częściowego uwodornienia/utwardzenia olejów roślinnych (co zmienia ich konsystencję z płynnej na stałą). Naturalne TFA znajdują się w produktach pochodzących od zwierząt przeżuwających (w ich mleku, mięsie).Tłuszcze trans, zwłaszcza pochodzenia przemysłowego, wywierają szkodliwy wpływ na organizm człowieka. Zaleca się spożywanie produktów bez ich zawartości.Jednonienasycone kwasy tłuszczowe (głównie kwasy omega-9) o konfiguracji cis są wszechobecne w żywności i syntetyzowane przez organizm człowieka. Naturalne oleje roślinne nie zawierają kwasów tłuszczowych typu trans.Kwasy omega-9 – właściwości. Jaką rolę pełnią w organizmie?Według Norm żywienia dla populacji Polski (2024), dotąd nie udało się w pełni i jednoznacznie wykazać wpływu jednonienasyconych kwasów tłuszczowych na organizm człowieka; MUFA mogą jednak wykazywać właściwości ochronne:·        przed rozwojem miażdżycy i chorób serca (jako składnik zastępujący tłuszcze nasycone w diecie),·        przed rozwojem zespołu metabolicznego.Duże przeglądy i metaanalizy badań klinicznych wskazują na kardioprotekcyjne właściwości kwasów omega-9. Wyższe spożycie MUFA pochodzenia roślinnego może:·         poprawiać profil lipidowy i wspierać utrzymanie prawidłowego poziomu cholesterolu – szczególnie w przypadku zastępowania nimi tłuszczów nasyconych lub tłuszczów typu trans (American Journal of Clinical Nutrition, 2003);·         wykazywać właściwości hipotensyjne – obniżać ciśnienie krwi (Annals of Nutrition and Metabolism, 2011);·         poprawiać insulinowrażliwość i kontrolę glikemii (PLOS Medicine, 2016).Amerykańskie badanie obserwacyjne – opublikowane przez American Heart Association (Circulation Research, 2019), prowadzone przez 22 lata z udziałem 63 412 kobiet i 29 966 mężczyzn – wykazało, że:·         wyższe spożycie kwasów omega-9 pochodzenia roślinnego wiązało się z niższą śmiertelnością całkowitą (odwrotna zależność występowała przy większym spożyciu MUFA pochodzenia zwierzęcego);·         zastępowanie kwasów tłuszczowych nasyconych lub typu trans roślinnymi MUFA zmniejszało śmiertelność całkowitą o 14-28%.Austriacka metaanaliza badań obserwacyjnych (Lipids in Health and Disease, 2014), która objęła 841 211 osób, wykazała, że wyższe spożycie kwasu oleinowego w oliwie z oliwek wiązało się:·         z obniżeniem o 12% ryzyka śmierci z powodu chorób sercowo-naczyniowych;·         ze zmniejszeniem o 9% śmiertelności z powodu zdarzeń sercowo-naczyniowych;·         z obniżeniem o 17% ryzyka śmierci z powodu udaru mózgu;·         ze zmniejszeniem o 11% śmiertelności z dowolnej przyczyny.Gdzie występują kwasy omega-9? – Produkty bogate w omega-9Wyniki dużych i długookresowych badań obserwacyjnych (Circulation Research, 2019; Lipids in Health and Disease, 2014) sugerują korzyści ze spożycia kwasów tłuszczowych omega-9 pochodzenia roślinnego. W przypadku zwierzęcych MUFA nie obserwuje się tego efektu lub wykazuje efekt odwrotny.Gdzie występuje kwas oleinowy? Najbogatszym źródłem kwasów tłuszczowych omega-9 jest oliwa z oliwek, czyli kluczowy składnik tłuszczowy diety śródziemnomorskiej. Według eksperckiego rankingu, publikowanego co roku przez U.S. News & World Report, dieta śródziemnomorska należy do najzdrowszych modeli żywienia na świecie.Zgodnie z polskimi Normami (2024), przyjmuje się, że udział jednonienasyconych kwasów tłuszczowych w diecie powinien wynikać z różnicy między sumą wszystkich kwasów tłuszczowych a sumą nasyconych i wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (PUFA).Zawartość jednonienasyconych kwasów tłuszczowych (MUFA) w wybranych produktach spożywczych[g/100 g produktu] ProduktZawartość MUFAOliwa z oliwek65,3Migdały31.6Orzechy nerkowca25,4Orzechy ziemne23,4Olej słonecznikowy21,1Dressing do sałaty11,1Awokado9,8Soczewica0,1Oprac. na podst. Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. T. 1. PWN, 2022. Niedobór omega-9 – objawyWedług polskich Norm żywienia (2024), kwasy tłuszczowe w ludzkim organizmie stanowią skoncentrowane źródło energii, dostarczają witamin rozpuszczalnych w tłuszczach i ułatwiają ich przyswajanie z innych źródeł. Stąd objawami niedoboru omega-9 mogą być niedobory witamin A, D, E i K. Deficyt jednonienasyconych kwasów tłuszczowych może niekorzystnie wpływać m.in. na układ sercowo-naczyniowy i układ odpornościowy.Wyniki badań opublikowanych przez American Heart Association (Circulation Research, 2019) wykazały, że wyższe spożycie MUFA i kwasów omega-9 pochodzenia roślinnego wiąże się z niższą śmiertelnością. Największe korzyści zaobserwowano, gdy nasycone kwasy tłuszczowe w diecie były zastępowane jednonienasyconymi kwasami tłuszczowymi. Dlatego AHA sugeruje, że małe spożycie kwasów omega-9 zawartych w olejach roślinnych – przy jednoczesnym dużym spożyciu tłuszczów pochodzenia zwierzęcego – może zwiększać ryzyko przedwczesnej śmierci i chorób przewlekłych, w tym ryzyko chorób układu krążenia.Czy możliwy jest nadmiar kwasów omega-9?W perspektywie długoterminowej, według polskich Norm żywienia (2024), nadmiar kwasów omega-9 i innych kwasów tłuszczowych w diecie zwiększa ryzyko nadwagi, otyłości, zespołu metabolicznego i ich powikłań, m.in. chorób metabolicznych, sercowo-naczyniowych i nowotworowych.Tłuszcze są wszechobecne w żywności, dlatego w polskich zaleceniach zwraca się szczególną uwagę na ich rodzaj (jakość), a nie tylko na ich całkowitą zawartość w diecie i poszczególnych produktach spożywczych. Wyjątkowo szkodliwe są izomery typu trans, dlatego wskazane jest ich jak najmniejsze spożycie. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) rekomenduje zastępowanie tłuszczów częściowo utwardzonych pochodzenia przemysłowego olejami roślinnymi (z wyjątkiem olejów tropikalnych: palmowych, kokosowych).WHO, w ramach profilaktyki nadwagi i otyłości, zaleca, by:·         ogólne dzienne spożycie tłuszczu nie przekraczało 30% całkowitego zapotrzebowania energetycznego;·         spożycie tłuszczów nasyconych nie przekraczało 10% zapotrzebowania energetycznego;·         spożycie tłuszczów typu trans nie przekraczało 1% zapotrzebowania energetycznego.Omega-9 – suplementacjaAmerican Heart Association – w ramach profilaktyki chorób serca i innych chorób przewlekłych – zaleca:·         większe spożycie produktów pochodzenia roślinnego o dużej zawartości zdrowych tłuszczów (MUFA i PUFA);·         mniejsze spożycie produktów (w tym tłuszczów) pochodzenia zwierzęcego;·         zastępowanie kwasów tłuszczowych nasyconych i pochodzenia zwierzęcego nienasyconymi kwasami tłuszczowymi pochodzenia roślinnego.Suplementację kwasów omega-9 można rozważyć w przypadku rozpoznania ich niedoboru. Z uwagi na powszechne występowanie kwasu oleinowego w żywności, prawdopodobieństwo wystąpienia jego niedoboru jest niskie.Chociaż spożycie jednonienasyconych kwasów tłuszczowych pochodzenia roślinnego może wywierać korzystny wpływ na organizm, nie ma spójnych zaleceń dietetycznych dotyczących kwasów tłuszczowych omega-9 i MUFA (Normy, 2024). Wskazania do suplementacji kwasów omega-9 powinno się skonsultować się z lekarzem, farmaceutą lub dietetykiem.W przypadku osób chorych lub leczonych farmakologicznie przed rozpoczęciem stosowania suplementów diety należy zasięgnąć porady lekarza.   Warto zapamiętać:Kwasy omega-9 należą do jednonienasyconych kwasów tłuszczowych – mają jedno wiązanie nienasycone (podwójne – między atomami węgla).Głównym przedstawicielem kwasów omega-9 jest kwas oleinowy; jego najbogatszym źródłem jest oliwa z oliwek.Wyniki badań klinicznych wykazują korzyści ze spożywania kwasów omega-9 pochodzenia roślinnego oraz z zastępowania nimi tłuszczów nasyconych i typu trans.Kwas oleinowy może korzystnie wpływać na profil lipidowy i chronić przed chorobami układu krążenia.    Źródła:Guasch-Ferré M, Zong G, Willett WC, Zock PL, Wanders AJ, Hu FB, Sun Q. Associations of Monounsaturated Fatty Acids From Plant and Animal Sources With Total and Cause-Specific Mortality in Two US Prospective Cohort Studies. Circ Res. 2019;124(8):1266-1275.Wang DD, Li Y, Chiuve SE, Stampfer MJ, Manson JE, Rimm EB, Willett WC, Hu FB. Association of Specific Dietary Fats With Total and Cause-Specific Mortality. JAMA Intern Med. 2016;176(8):1134-45.Mensink RP, Zock PL, Kester AD, Katan MB. Effects of dietary fatty acids and carbohydrates on the ratio of serum total to HDL cholesterol and on serum lipids and apolipoproteins: a meta-analysis of 60 controlled trials. Am J Clin Nutr. 2003;77(5):1146-55.Schwingshack L, Hoffmann G. Monounsaturated fatty acids, olive oil and health status: a systematic review and meta-analysis of cohort studies. Lipids Health Dis. 2014;13:154.Schwingshackl L, Strasser B, Hoffmann G. Effects of monounsaturated fatty acids on cardiovascular risk factors: a systematic review and meta-analysis. Ann Nutr Metab. 2011;59(2-4):176-86.Zong G, Li Y, Sampson L, Dougherty LW, Willett WC, Wanders AJ, Alssema M, Zock PL, Hu FB, Sun Q. Monounsaturated fats from plant and animal sources in relation to risk of coronary heart disease among US men and women. Am J Clin Nutr. 2018;107(3):445-453.Imamura F, Micha R, Wu JH, de Oliveira Otto MC, Otite FO, Abioye AI, Mozaffarian D. Effects of Saturated Fat, Polyunsaturated Fat, Monounsaturated Fat, and Carbohydrate on Glucose-Insulin Homeostasis: A Systematic Review and Meta-analysis of Randomised Controlled Feeding Trials. PLoS Med. 2016;13(7):e1002087.Carrillo C, Cavia Mdel M, Alonso-Torre S. Role of oleic acid in immune system; mechanism of action; a review. Nutr Hosp. 2012;27(4):978-90.Liu X, Kris-Etherton PM, West SG, Lamarche B, Jenkins DJ, Fleming JA, McCrea CE, Pu S, Couture P, Connelly PW, Jones PJ. Effects of canola and high-oleic-acid canola oils on abdominal fat mass in individuals with central obesity. Obesity (Silver Spring). 2016;24(11):2261-2268.Najzdrowsze diety 2024 (śródziemnomorska, DASH, fleksitariańska). https://www.mp.pl/pacjent/dieta/aktualnosci/339853,najzdrowsze-diety-2024-srodziemnomorska-dash-fleksitarianska, , [dostęp: 2.12.2025].Gawęcki J. Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. T. 1. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2022.Opieka.farm. Kwas oleinowy. https://opieka.farm/kwas-oleinowy/, [dostęp: 2.12.2025].Samieri C, Féart C, Proust-Lima C, Peuchant E, Tzourio C, Stapf C, Berr C, Barberger-Gateau P. Spożywanie oliwy z oliwek i stężenie kwasu oleinowego w osoczu a zapadalność na udar mózgu: wyniki badania Three-City. Neurologia po Dyplomie 2011;6 (5): 8-17Szczeklik A, Gajewski P. Interna Szczeklika - mały podręcznik 2025/2026, Medycyna Praktyczna, Kraków 2025.Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H. Normy żywienia dla populacji Polski. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 2024.Chen Z, Qian F, Liu B, Zong G, Li Y, Hu FB, Sun Q. Monounsaturated fatty acids from plant or animal sources and risk of type 2 diabetes in three large prospective cohorts of men and women. Diabetologia. 2025;68(4):801-814.Yaqoob P. Monounsaturated fatty acids and immune function. Eur J Clin Nutr. 2002;56 Suppl 3:S9-S13.Gillingham LG, Harris-Janz S, Jones PJ. Dietary monounsaturated fatty acids are protective against metabolic syndrome and cardiovascular disease risk factors. Lipids. 2011;46(3):209-28.World Health Organization, WHO. REPLACE TRANS FAT. An action package to eliminate industrially-produced trans-fatty acids. WHO/NMH/NHD/18.4, 2018.
Nadmiar magnezu – przyczyny i objawy hipermagnezemii

Nadmiar magnezu – przyczyny i objawy hipermagnezemii

Hipermagnezemia (nadmiar magnezu we krwi) jest bardzo rzadkim zaburzeniem gospodarki elektrolitowej u osób zdrowych. Najczęściej dotyczy pacjentów z upośledzoną czynnością nerek, przyjmujących duże ilości leków zobojętniających kwas żołądkowy lub przeczyszczających zawierających magnez. Zapobieganie hipermagnezemii polega na dostarczaniu magnezu głównie z pożywieniem, racjonalnym stosowaniu suplementów diety i nieprzekraczaniu zalecanych dziennych dawek tego składnika. Nadmiar magnezu w organizmie – czym jest hipermagnezemia?Prawidłowe stężenie magnezu we krwi wynosi 0,7–1,2 mmol/l.Hipermagnezemia (nadmiar magnezu) to stan, w którym stężenie magnezu w surowicy krwi jest większe od 1,2 mmol/l.Hipermagnezemia bardzo rzadko występuje u osób zdrowych, z prawidłową funkcją nerek, ponieważ nadmiar magnezu wydalany jest z organizmu – głównie z moczem.Rozwojowi hipermagnezemii sprzyja upośledzona czynność nerek – sama niewydolność nerek może być przyczyną nadmiaru magnezu we krwi, podobnie jak kwasica ketonowa i zespół rozpadu guza.Objawy nadmiaru magnezu w organizmie zależą od jego stężenia we krwi – wartości poniżej 2 mmol/l mogą być całkowicie bezobjawowe. Dolegliwości zwykle ujawniają się, gdy stężenie magnezu we krwi przekracza 2 mmol/l.Co powoduje nadmiar magnezu? Przyczyny nadmiaru magnezuCzęstą przyczyną nadmiaru magnezu we krwi jest ostra lub przewlekła niewydolność nerek – ze względu na istotną rolę układu moczowego w wydalaniu tego składnika z organizmu. Według danych epidemiologicznych, hipermagnezemia występuje u 10–15% hospitalizowanych pacjentów z niewydolnością nerek.Nieco rzadziej za nadmiar magnezu w organizmie odpowiadają zaburzenia endokrynologiczne. Niedoczynność tarczycy lub niedoczynność kory nadnerczy również mogą upośledzać wydalanie magnezu przez nerki.Co jeszcze powoduje nadmiar magnezu we krwi i zmniejsza jego wydalanie przez nerki? Niektóre leki, np. lit, inhibitory konwertazy angiotensyny i niesteroidowe leki przeciwzapalne.Przyczyną hipermagnezemii może być nadmierna podaż magnezu, np.:·         przyjmowanie środków przeczyszczających lub zobojętniających kwas żołądkowy zawierających magnez;·         długotrwałe przyjmowanie bardzo dużych dziennych dawek magnezu w suplementach diety;·         stosowanie związków magnezu w leczeniu stanu przedrzucawkowego i rzucawki.Do nadmiaru magnezu we krwi prowadzić mogą także:·         choroby zapalne żołądka i jelit związane z większym wchłanianiem magnezu z przewodu pokarmowego·         nadmierne przemieszczenie magnezu z wnętrza komórek do przestrzeni zewnątrzkomórkowej (np. zespół rozpadu nowotworu, kwasica).Nadmiar magnezu – objawyNajczęściej objawy nadmiaru magnezu są łagodne, ograniczone do ogólnego osłabienia i przejściowych zaburzeń żołądkowo-jelitowych.Jeśli stężenie magnezu we krwi nie przekracza 2,2 mmol/l, hipermagnezemia może być całkowicie bezobjawowa. Stężeniom między 2,2 a 3,5 mmol/l mogą towarzyszyć mdłości, osłabienie mięśni, zaparcia, zawroty głowy.Stężenia magnezu we krwi ponad 3,5 mmol/l są rzadkie; powodują głównie objawy neurologiczne: (np. ból głowy, senność), a także zaczerwienienie twarzy, zatrzymanie moczu. Znaczny nadmiar magnezu (stężenia powyżej 6 mmol/l) grozi porażenną niedrożnością jelit, porażeniem mięśni szkieletowych, zaburzeniami oddychania. W skrajnych przypadkach – przy stężeniach przekraczających 8 mmol/l – istnieje ryzyko śpiączki i zatrzymania akcji serca.Za dużo magnezu w organizmie – co wtedy robić?Przy łagodniejszych skutkach nadmiaru magnezu (mdłości, osłabienie mięśni) należy zgłosić się do lekarza POZ.Hipermagnezemię można zdiagnozować na podstawie badania krwi (oznaczenia stężenia magnezu w osoczu). Po jej rozpoznaniu lekarz może zalecić dalsze badania, np.:·         oznaczenie stężenia kreatyniny we krwi (w celu oceny czynności nerek);·         oznaczenie stężenia potasu, wapnia i fosforu we krwi – nadmiar magnezu może współwystępować z hiperkaliemią (nadmiarem potasu) i hiperkalcemią (nadmiarem wapnia);·         gazometrię – umożliwia rozpoznanie zaburzeń równowagi kwasowo-zasadowej (kwasicy);U osób z objawami nadmiaru magnezu postępowanie zależy od nasilenia i przyczyny hipermagnezemii.W przypadku łagodnych objawów nadmiaru magnezu u osób prawidłową czynnością nerek zazwyczaj wystarczy odstawić preparaty z magnezem. Lekarz może zalecić także okresową kontrolę stężenia magnezu we krwi.Ciężka hipermagnezemia wymaga leczenia w warunkach szpitalnych. W przypadku wystąpienia jej objawów (np. zaburzeń oddychania, zaburzeń rytmu serca) należy wezwać pogotowie ratunkowe. Może być konieczne dożylne podanie roztworów wapnia i leków moczopędnych, które pozwalają szybciej usunąć nadmiar magnezu przez nerki.Jak uniknąć nadmiaru magnezu?By uniknąć nadmiaru magnezu należy:·         dostarczać magnez głównie z pożywieniem;·         nie przekraczać dawek magnezu zalecanych przez ekspertów;·         nie nadużywać preparatów zawierających magnez i racjonalnie stosować suplementy diety – po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą;·         dbać o nerki – kluczowe w profilaktyce przedawkowania magnezu (prowadzić zdrowy styl życia, zgłaszać się na badania profilaktyczne).Osoby obarczone ryzykiem wystąpienia hipermagnezemii (np. z niewydolnością nerek) – by uniknąć przedawkowania magnezu – powinny:·         regularnie, zgodnie z zaleceniami lekarza kontrolować stężenie magnezu we krwi;·         preparaty zawierające magnez (np. środki przeczyszczające) przyjmować tylko pod kontrolą lekarza. Prawidłowa suplementacja magnezuSuplementacja magnezu zalecana jest w przypadku jego niedoboru.Jeśli osoby zdrowe nie mogą pokryć dziennego zapotrzebowania na magnez za pomocą zróżnicowanej, zbilansowanej diety, warto – po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą – rozważyć suplementację tego składnika. Jaka powinna być dzienna dawka magnezu?Dobowe zapotrzebowanie na magnez zależy od wieku, płci i stanu organizmu.Magnez* – dzienne normy żywieniowe [mg] dla osób dorosłych:·         średnie dobowe zapotrzebowanie (EAR)·         zalecane spożycie (RDA)płeć, wiekEARRDAmężczyźni 19–30 lat330400mężczyźni > 31 lat350310kobiety 19–30 lat25590kobiety > 31 lat265320kobiety w ciąży < 19 lat335400kobiety w ciąży ≥ 19 lat300360kobiety karmiące do 19 lat300360kobiety karmiące >19 lat265320* Według Norm żywienia dla populacji Polski, Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, 2024 Czy można przedawkować magnez?Duża podaż magnezu w diecie jest bezpieczna dla zdrowych osób.U pacjentów z prawidłową funkcją nerek do przedawkowania magnezu przyjmowanego doustnie dochodzi niezmiernie rzadko.Według Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) górny tolerowany poziom spożycia magnezu wynosi 250 mg i dotyczy tylko magnezu w suplementach diety, wodzie i produktach wzbogaconych (nie obejmuje magnezu występującego naturalnie w żywności). Jego przekroczenie może wywołać objawy przedawkowania magnezu: ból brzucha i niegroźne biegunki (ustępujące w ciągu 1-2 dni).GIS (Główny Inspektorat Sanitarny) określił maksymalną dzienną dawkę magnezu w suplementach diety na poziomie 400 mg dla osób dorosłych.Czy można przedawkować magnez? Według danych amerykańskich National Institutes of Health, bardzo duże dawki środków przeczyszczających i zobojętniających kwas żołądkowy, które dostarczają ponad 5000 mg magnezu dziennie, mogą działać toksycznie. Ryzyko poważnych skutków przedawkowania magnezu (zatrzymania moczu, zaburzeń oddychania, arytmii) występuje głównie u pacjentów z zaburzoną czynnością nerek.Czy magnez można brać bez przerwy? Jak długo brać magnez?Przeciwwskazana jest długotrwała, ciągła suplementacja bardzo dużych dawek magnezu (ryzyko przedawkowania).U osób zdrowych, z prawidłową funkcją nerek można rozważyć (po konsultacji z lekarzem lub farmaceutą) kilkutygodniową suplementację magnezu w okresach zwiększonego zapotrzebowania na ten składnik, w stanach jego niedoboru i przy niewystarczającej podaży z dietą.Długotrwała suplementacja magnezu może być wskazana w przebiegu niektórych chorób i powinna być prowadzona wyłącznie pod kontrolą lekarską. Warto zapamiętać1.      Hipermagnezemię (nadmiar magnezu we krwi) rozpoznaje się, gdy stężenie magnezu we krwi przekracza 1,2 mmol/l.2.      U zdrowych osób hipermagnezemia występuje niezmiernie rzadko (nadmiar magnezu jest wydalany z moczem).3.      Łagodna hipermagnezemia może być bezobjawowa; w stanach umiarkowanych mogą wystąpić przejściowe zaburzenia żołądkowo-jelitowe i osłabienie mięśni.4.      Leczenie hipermagnezemii polega na usunięciu jej przyczyny, najczęściej na zaprzestaniu przyjmowania preparatów zawierających magnez.    Źródła:1.      Aal-Hamad AH, Al-Alawi AM, Kashoub MS, Falhammar H. Hypermagnesemia in Clinical Practice. Medicina (Kaunas). 2023 24;59(7):1190.2.      Cascella M, Vaqar S. Hypermagnesemia. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025.3.      Al Alawi AM, Majoni SW, Falhammar H. Magnesium and Human Health: Perspectives and Research Directions. Int J Endocrinol. 2018;2018:9041694.4.      Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H. Normy żywienia dla populacji Polski – 2024 r. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH – Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa 2024.5.      Mączyńska J. Potas i magnez – sztuka suplementacji. Med. Dypl. 2018,11.6.      Mulisa MD, Bekele SK, Mulate ST, Kiflu ZG, Tadesse YG, Mamo WW. Hypermagnesemia Complicated by Acute Flaccid Paralysis, Case Report. Int Med Case Rep J. 2024;17:455-458.7.      Jędrzejek M, Mastalerz-Migas A, Bieńkowski P, et al. Stosowanie preparatów magnezu w praktyce lekarza rodzinnego. Lekarz POZ. 2021;7(2):141-150.8.      Saran-Jagodzińska A. Gdy mniej znaczy więcej – o gospodarce magnezowej i suplementacji. Med. Dypl. https://podyplomie.pl/mniejznaczywiecej/posts/1485.gdy-mniej-znaczy-wiecej-o-gospodarce-magnezowej-i-suplementacji?srsltid=AfmBOopUPd41MuzO4Zecu6ZxMTDcsVN5sYZRB0KX3WiKVr5NWTNELLvJ, [dostęp: 19.10.2025].9.      Malinowska J. Magnez – czy trzeba go suplementować? Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej. https://ncez.pzh.gov.pl/abc-zywienia/fakty-i-mity/magnez-czy-trzeba-go-suplementowac//, [dostęp: 19.10.2025].10.  Duława J. Vademecum medycyny wewnętrznej. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015.11.  Mori H, Suzuki H, Hirai Y, Okuzawa A, Kayashima A, Kubosawa Y, Kinoshita S, Fujimoto A, Nakazato Y, Nishizawa T, Kikuchi M. Clinical features of hypermagnesemia in patients with functional constipation taking daily magnesium oxide. J Clin Biochem Nutr. 2019;65(1):76-81.12.  Yamaguchi H, Shimada H, Yoshita K, Tsubata Y, Ikarashi K, Morioka T, Saito N, Sakai S, Narita I. Severe hypermagnesemia induced by magnesium oxide ingestion: a case series. CEN Case Rep. 2019;8(1):31-37.13.  Felsenfeld AJ, Levine BS, Rodriguez M. Pathophysiology of Calcium, Phosphorus, and Magnesium Dysregulation in Chronic Kidney Disease. Semin Dial. 2015;28(6):564-77.14.  Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. t. 1. Red. Gawęcki J. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2022.15.  Jurek JM. Magnez – Niezawodna pomoc dla sportowców w walce z bólem mięśni i poprawie wydolności fizycznej. Med. Dypl. https://podyplomie.pl/mniejznaczywiecej/posts/1466.magnez-niezawodna-pomoc-dla-sportowcow-w-walce-z-bolem-miesni-i-poprawie-wydolnosci-fizycznej?srsltid=AfmBOoq3APqWopkN903O2WWBRa1OX9TXz4aTyYYWZCzpS4xr9ka_ADL7, [dostęp: 19.10.2025].16.  Xiong J, He T, Wang M, Nie L, Zhang Y, Wang Y, Huang Y, Feng B, Zhang J, Zhao J. Serum magnesium, mortality, and cardiovascular disease in chronic kidney disease and end-stage renal disease patients: a systematic review and meta-analysis. J Nephrol. 2019 ;32(5):791-802.17.  National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Magnesium. Fact Sheet for Health Professionals. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Magnesium-HealthProfessional/#h19, [dostęp: 19.10.2025].18.  Kostov K. Effects of Magnesium Deficiency on Mechanisms of Insulin Resistance in Type 2 Diabetes: Focusing on the Processes of Insulin Secretion and Signaling. Int J Mol Sci. 2019;20(6):1351.19.  Allen MJ, Sharma S. Magnesium. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025.
Suplementacja – jak ją prowadzić, jak łączyć suplementy?

Suplementacja – jak ją prowadzić, jak łączyć suplementy?

Prawidłowa i bezpieczna suplementacja polega na uzupełnianiu diety w sposób indywidualny, stosownie do stwierdzonych potrzeb. Stąd wysokość dawek witamin i składników mineralnych często regulowana jest przepisami krajowymi, z uwzględnieniem odmienności lokalnych diet (np. mieszkańców południa i północy Europy). Suplementami diety określa się środki spożywcze o skoncentrowanej formie, przeznaczone do uzupełnienia diety, wykazujące efekt odżywczy lub inny fizjologiczny. Suplementy traktowane są jako żywność – podlegają przepisom prawa żywnościowego. Stosowane w uzasadnionych przypadkach mogą skutecznie uzupełniać niedobory składników odżywczych. Suplementacja z własnej inicjatywy, bez zaleceń specjalisty i realnych potrzeb, może niekorzystnie wpływać na prawidłowe funkcjonowanie organizmu.  Co to jest suplementacja? Czy jest konieczna? Zgodnie z Ustawą o bezpieczeństwie żywności i żywienia (2006) oraz Normami żywienia dla populacji Polski (2024), suplementami diety są środki spożywcze, które: ·         służą do uzupełniania normalnej diety (tj. bazującej na tradycyjnych produktach żywnościowych), ·         wprowadzono do obrotu w formie skoncentrowanych preparatów umożliwiających dawkowanie (spożywanie w małych, odmierzonych ilościach); ·         wykazują efekt odżywczy lub fizjologiczny (inny niż odżywczy) – z wyłączeniem produktów o własnościach produktu leczniczego (wg przepisów prawa farmaceutycznego). Suplementy diety (Żywienie człowieka 3, 2023) muszą być odpowiednio znakowane i spełniać kryteria czystości dla środków spożywczych. Na etykiecie powinny zawierać m.in. informacje o dziennej porcji zalecanej do spożycia (z ostrzeżeniem dotyczącym jej nieprzekraczania) oraz stwierdzenie, że suplement nie może być stosowany jako zamiennik urozmaiconej diety. Codzienna, dobrze zbilansowana dieta (Normy, 2024) powinna zaspokajać zapotrzebowanie na wszystkie składniki odżywcze, bez potrzeby ich uzupełniania. Tylko w uzasadnionych przypadkach istnieje konieczność uzupełnienia niedoborów. Należy mieć na uwadze, że nadmierna podaż witamin i składników mineralnych nie jest korzystna dla organizmu człowieka. Suplementy diety mogą również wywołać skutki uboczne i wchodzić w interakcje z lekami. Kto powinien brać suplementy diety? Racjonalne żywienie, z zalecanym dziennym spożyciem wszystkich składników odżywczych, zapobiega niedoborom i nie powinno wymagać uzupełniania diety. Zgodnie z polskimi Normami (2024), wyjątkiem jest suplementacja witaminy D, zalecana całej populacji w różnych dawkach – zależnie m.in. od wieku, masy ciała, spożycia, syntezy skórnej i stężenia we krwi. Według polskich Norm (2024), przed suplementacją wskazane jest wykonanie badań biochemicznych i konsultacja ze specjalistą (np. lekarzem, farmaceutą, dietetykiem klinicznym). Należy rozważyć potencjalne ryzyka i korzyści związane z suplementacją, jej zasadność i bezpieczeństwo, ocenić sposób żywienia, tryb życia i stan ogólny, z uwzględnieniem ewentualnych chorób, stosowanej farmakoterapii. Przyjmowanie suplementów diety (Normy, 2024) można rozważyć: ·         u osób dorosłych stosujących diety niskoenergetyczne lub eliminacyjne; ·         u kobiet w wieku pomenopauzalnym (przy stwierdzonych niedoborach wapnia i witaminy D); ·         u osób starszych; ·         u kobiet w ciąży (na podstawie zaleceń lekarza prowadzącego ciążę). Jakie suplementy warto brać? Co warto suplementować? Prawidłowa i bezpieczna suplementacja (Chemia żywności 2, 2017) jest suplementacją spersonalizowaną – dostosowaną do indywidualnych potrzeb organizmu, zgodnie z zaleceniami specjalisty. Suplementy diety (Żywienie człowieka 3, 2023) mogą zawierać m.in. witaminy, składniki mineralne, aminokwasy i kwasy tłuszczowe (kwasy omega), a także substancje wykazujące inny efekt fizjologiczny (niż odżywczy), w tym: ·         błonnik, ·         bakterie probiotyczne, ·         substancje uzyskiwane z roślin, alg, grzybów, porostów, ·         substancje pozyskiwane z produktów pochodzenia zwierzęcego (produkty pszczele, chrząstka rekina). Witaminy i składniki mineralne (Normy, 2024) dopuszczone do stosowania w suplementach diety obejmują: ·         13 witamin (A, D, E, K, witaminę C i witaminy z grupy B: tiaminę, ryboflawinę, niacynę, kwas pantotenowy, witaminę B6, kwas foliowy, witaminę B12, biotynę); ·         17 składników mineralnych (wapń, magnez, żelazo, miedź, cynk, mangan, jod, sód, potas, selen, chrom, molibden, fluor, chlor, fosfor, bor, krzem). Jakich suplementów nie łączyć? Jednoczesne stosowanie różnych suplementów diety (Normy, 2024; Chemia żywności 2, 2023) może odgrywać istotną rolę w zmienności ich działania, a także hamować lub zwiększać wchłanianie poszczególnych związków. Z uwagi na mnogość potencjalnych interakcji – suplementację, w szczególności przyjmowanie kilku preparatów – powinno się skonsultować z lekarzem. Poniżej przytaczamy kilka przykładów, jakich suplementów nie łączyć (Farmakologia 2, 2023; Farmakoterapia, 2023; Żywienie 3, 2023). Błonnik pokarmowy może ograniczać i spowalniać wchłanianie wielu składników, w tym glikozydów, wapnia, magnezu, żelaza i cynku. Podobnie działa tanina – wiążąca wiele substancji i prowadząca do powstania trudno wchłanialnych związków kompleksowych. Tanin nie zaleca się łączyć z żelazem (zwłaszcza hemowym) i innymi składnikami mineralnymi. Magnez (Baza Leków, 2025) nie powinien być stosowany łącznie z fluorkami (obniża ich wchłanianie) i żelazem (tworzą trudno rozpuszczalne kompleksy, obniżając wchłanianie żelaza). Na ograniczenie wchłaniania magnezu wpływają fosforany i wapń (w dużych dawkach), a żelazo może zmniejszać wchłanianie cynku. Jakie suplementy przyjmować razem, aby poprawić ich przyswajalność? Nie zaleca się łączenia suplementów diety bez konsultacji z lekarzem. Suplementacja z własnej inicjatywy (Normy, 2024), prowadząca do przyjmowania kilku preparatów równocześnie jest związana: ·         z możliwością wystąpienia interakcji między składnikami aktywnymi (zarówno korzystnych, jak niepożądanych); ·         z ryzykiem przyjmowania skoncentrowanych źródeł tych samych składników i przekraczania górnych tolerowanych (bezpiecznych) poziomów spożycia.   Przykłady korzystnych interakcji – poprawy wchłaniania   Suplement diety nr 1 Suplement diety nr 2 Efekt interakcji Magnez Witamina B6 Zwiększenie wchłaniania magnezu z przewodu pokarmowego o 20–40%, korzystny wpływ na transport dokomórkowy Witamina D Zwiększenie wchłaniania magnezu Wapń Witamina D Zwiększenie wchłaniania wapnia Żelazo Witamina C (kwas askorbinowy) Zwiększenie biodostępności i wchłaniania żelaza Oprac. na podst. Baza Leków – Medycyna Praktyczna, 2025.   Czym popijać suplementy? Zgodnie z zaleceniami NFZ (2020) i NCEŻ (2025), woda to optymalny płyn do popijania preparatów zawierających witaminy, składniki mineralne i inne substancje czynne. Zaleca się wodę przegotowaną lub niskozmineralizowaną – w temperaturze pokojowej. Niewskazane są: ·         napoje z garbnikami i/lub kofeiną (kawa, herbata, napoje energetyczne) – mogą zaburzać wchłanianie i metabolizm składników aktywnych; ·         sok grejpfrutowy – flawonoidy w jego składzie hamują aktywność enzymów wątrobowych uczestniczących w metabolizmie wielu związków czynnych; ·         napoje gorące – mogą zmieniać sposób wchłaniania substancji w przewodzie pokarmowym; ·         mleko – zawarty w nim wapń może niekorzystnie wpływać na przyswajalność związków czynnych i neutralizować kwas żołądkowy (powodując przedwczesny rozpad tabletek dojelitowych).  Jak przyjmować suplementy? Przed czy po jedzeniu? Rano czy wieczorem? Suplementy diety należy stosować zgodne z zaleceniami lekarza lub producenta. Skuteczność niektórych preparatów (NFZ, 2020) może być determinowana porą ich przyjmowania, czyli podlegać rytmom okołodobowym, do których dostosowane są procesy fizjologiczne. Dlatego w godzinach porannych korzystne może być stosowanie suplementów diety o działaniu pobudzającym i zwiększającym poziom energii; wieczorem warto suplementować preparaty wyciszające, łagodzące stres i niepokój. Zażywanie niektórych preparatów z posiłkiem (NFZ, 2020; Medycyna Praktyczna Wywiady, 2020) może łagodzić dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego. Ponadto z posiłkiem (z niewielką zawartością tłuszczu) warto suplementować witaminy rozpuszczalne w tłuszczach (A, D, E, K). Przed posiłkiem zaś można np. stosować suplementy diety z solami wapnia, które pod wpływem kwasu solnego rozkładają się do wapnia zjonizowanego (aktywnego) – wchłanianego w jelicie. Nadmiar suplementów diety – objawy. Czy suplementacja może być niebezpieczna? Suplementy diety (Normy, 2024; Żywienie człowieka 2, 2023), stosowane w uzasadnionych przypadkach, mogą skutecznie uzupełniać niedobory żywieniowe. Jednak ich nieprawidłowe przyjmowanie związane jest z pewnymi zagrożeniami. Z uwagi na ryzyko przedawkowania witamin i minerałów oraz możliwość interakcji z lekami lub innymi składnikami żywności zaleca się suplementację stosować w porozumieniu z lekarzem. Nadmiar suplementów diety (Normy, 2024) może wywierać niekorzystny wpływ na prawidłowe funkcjonowanie organizmu. Np. duże dawki witaminy A i żelaza mogą skutkować ich nagromadzeniem w organizmie osób starszych, przyczyniać się do rozwoju chorób przewlekłych i ich objawów. Ryzyko związane z nieprawidłową suplementacją i przekroczeniem górnych tolerowanych (bezpiecznych) poziomów spożycia (UL) dotyczy nadmiernego spożycia: ·         witaminy A, ·         β-karotenu, ·         wapnia, ·         miedzi, ·         fluoru, ·         jodu, ·         żelaza, ·         manganu, ·         cynku. Zgodnie z aktualnym stanem wiedzy (Normy, 2024), różnorodna i zbilansowana dieta to najlepszy sposób dostarczania organizmowi wszystkich składników pokarmowych, również witamin i składników mineralnych – w ilości odpowiedniej do pokrycia zapotrzebowania.    Warto zapamiętać: Prawidłowa, różnorodna i zbilansowana dieta zaspokaja zapotrzebowanie organizmu na wszystkie składniki odżywcze i nie wymaga suplementacji. Stosowanie suplementów diety można rozważyć w przypadku rozpoznanych niedoborów, po konsultacji ze specjalistą. Suplementy diety należy stosować zgodnie z zaleceniami lekarza lub producenta, popijając szklanką przegotowanej wody wodociągowej lub niskozmineralizowanej. Błędne stosowanie suplementów diety zwiększa ryzyko przedawkowania i interakcji – zarówno suplement-lek, jak i suplement-suplement.   Źródła:  Tarn DM, Paterniti DA, Good JS, Coulter ID, Galliher JM, Kravitz RL, Karlamangla AS, Wenger NS. Physician-patient communication about dietary supplements. Patient Educ Couns. 2013;91(3):287-94. Yetley EA. Multivitamin and multimineral dietary supplements: definitions, characterization, bioavailability, and drug interactions. Am J Clin Nutr. 2007;85(1):269S-276S. Wierzejska RE. Dietary Supplements-For Whom? The Current State of Knowledge about the Health Effects of Selected Supplement Use. Int J Environ Res Public Health. 2021;18(17):8897. Ustawa o bezpieczeństwie żywności i żywienia z dnia 25 sierpnia 2006 r. (Dz.U. z 2006 r. Nr 171, poz. 1225 ze zm.). Płudowski P, Kos-Kudła B, Walczak M, Fal A, Zozulińska-Ziółkiewicz D, Sieroszewski P, Peregud-Pogorzelski J, Lauterbach R, Targowski T, Lewiński A, Spaczyński R, Wielgoś M, Pinkas J, Jackowska T, Helwich E, Mazur A, Ruchała M, Zygmunt A, Szalecki M, Bossowski A, Czech-Kowalska J, Wójcik M, Pyrżak B, Żmijewski MA, Abramowicz P, Konstantynowicz J, Marcinowska-Suchowierska E, Bleizgys A, Karras SN, Grant WB, Carlberg C, Pilz S, Holick MF, Misiorowski W. Guidelines for Preventing and Treating Vitamin D Deficiency: A 2023 Update in Poland. Nutrients. 2023 Jan 30;15(3):695. Palmer ME, Haller C, McKinney PE, Klein-Schwartz W, Tschirgi A, Smolinske SC, Woolf A, Sprague BM, Ko R, Everson G, Nelson LS, Dodd-Butera T, Bartlett WD, Landzberg BR. Adverse events associated with dietary supplements: an observational study. Lancet. 2003;361(9352):101-6. Andrade A, Sousa C, Pedro M, Fernandes M. Dangerous mistake: an accidental caffeine overdose. BMJ Case Rep. 2018;2018:bcr2018224185. InformedHealth.org [Internet]. Cologne, Germany: Institute for Quality and Efficiency in Health Care (IQWiG). In brief: What are dietary supplements? 2006. [Updated 2024]. Reddy P, Jialal I. Biochemistry, Fat Soluble Vitamins. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Hulisz D, Jakab J. Food–Drug Interactions. Which Ones Really Matter? US Pharm. 2007;32(3)93-98. Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H. Normy żywienia dla populacji Polski. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 2024. Furhad S, Bokhari AA. Herbal Supplements. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Tyszka-Czochara M. Chronofarmakologia, czyli jakie pory przyjmowania leków rekomendować pacjentom? Goniec Apteczny. 2023;9:6-8. Plantz MA, Bittar K. Dietary Calcium and Supplementation. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Marcinowska-Suchowierska E; Medycyna Praktyczna Wywiady (2020). Czy preparaty wapnia i witaminy D można przyjmować łącznie? https://www.mp.pl/pacjent/dieta/wywiady/226946,czy-preparaty-wapnia-i-witaminy-d-mozna-przyjmowac-lacznie, [dostęp: 21.12.2025]. Narodowy Fundusz Zdrowia, NFZ; Naczelna Izba Aptekarska (2020). Polipragmazja. Jak bezpiecznie zażywać leki? Materiały Edukacyjne. https://www.nia.org.pl/wp-content/uploads/2020/02/Materia%C5%82-informacyjny-dla-pacjent%C3%B3w.pdf, [dostęp: 21.12.2025]. Jawień J, Olszanecki R, Wołkow P. Farmakologia. Mechanizmy. Leki. Farmakoterapia oparta na faktach. Tom 2. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2023. Madej A, Balwierz R. Farmakoterapia. Kiedy żywność ma znaczenie. Interakcje leków z żywnością w praktyce dietetyka. Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2023. Gawęcki J, Roszkowski W. Żywienie człowieka a zdrowie publiczne. Tom 3. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2023. Sikorski Z, Staroszczyk H. Chemia żywności. Tom 2. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2017. Medycyna Praktyczna, Baza leków. Leki od A do Z. https://www.mp.pl/pacjent/leki/, [dostęp: 21.12.2025]. Ronis MJJ, Pedersen KB, Watt J. Adverse Effects of Nutraceuticals and Dietary Supplements. Annu Rev Pharmacol Toxicol. 2018;58:583-601. Ashar BH, Rowland-Seymour A. Advising patients who use dietary supplements. Am J Med. 2008;121(2):91-7.