Jak poprawić pamięć i koncentrację?

Chroniczny stres zwiększa ryzyko zachorowalności i śmiertelności, ale można nad nim panować i mu zapobiegać.   Stres chroniczny wywiera wielokierunkowy szkodliwy wpływ na zdrowie. Może zaburzać czynność różnych układów organizmu i prowadzić do uszkodzenia narządów. Przewlekły stres istotnie obniża jakość życia, zwiększa podatność na choroby somatyczne i psychiczne. Są jednak metody, by go kontrolować i minimalizować jego skutki.  Co powoduje stres? Najczęstsze przyczyny stresu Co powoduje stres? We współczesnym świecie jest to zjawisko praktycznie wszechobecne. Przyczyny stresu zwykle są złożone i wieloczynnikowe – mogą obejmować sytuacje kryzysowe, trudności rodzinne, zawodowe i społeczne, niepewność przyszłości, problemy finansowe, rywalizację. Wszystkie te czynniki mogą aktywować mechanizmy dezadaptacyjne – wyzwalać i nasilać szkodliwy wpływ długotrwałego stresu na organizm człowieka zwiększając zachorowalność i śmiertelność. Wśród najczęstszych przyczyn stresu wymienia się pracę i problemy zawodowe, np.: ·         nadmiar obowiązków, ·         dużą odpowiedzialność, ·         niepewność awansu, ·         ryzyko zwolnienia, ·         pracę w niebezpiecznych warunkach, ·         dyskryminację. Do częstych źródeł stresu należą również problemy osobiste i kryzysy życiowe: ·         rozwód, ·         opieka nad starszym lub schorowanym członkiem rodziny, ·         śmierć bliskiej osoby, ·         przewlekłą chorobę lub uraz, ·         doświadczanie przemocy. Objawy chronicznego stresu Fizjologiczna reakcja na stres ma charakter adaptacyjny – przygotowuje organizm do odpowiedzi na działanie czynnika stresogennego. Składają się na nią 2 podstawowe komponenty: ·         reakcja natychmiastowa (w ciągu pierwszej minuty – „walcz lub uciekaj”) – regulowana przez układ współczulno-nadnerczowy (sympathetic-adreno-medullar; SAM); ·         reakcja opóźniona (inicjowana po ok. 30 minutach – rozwija się stopniowo, a jej efekty utrzymują się w czasie) – regulowanej przez układ podwzgórze-przysadka-nadnercza (hypothalamic-pituitary-adrenal; HPA). Aktywowanie osi współczulno-nadnerczowej (SAM) zwiększa wydzielanie adrenaliny i noradrenaliny, które oddziałują z receptorami adrenergicznymi, stymulując układ współczulny. Działają pobudzająco, wpływają na stan czuwania i koncentrację. Prowadzą do przyspieszenia akcji serca, zwężenia naczyń krwionośnych, wzrostu ciśnienia krwi i zwiększenia jej dopływu do mięśni. Hamują aktywność motoryczną przewodu pokarmowego i mobilizują rezerwy glukozy, by zyskać energię do reakcji na stres. Symptomy stresu w reakcji natychmiastowej nie mają charakteru chronicznego. Jeśli działanie czynnika stresogennego utrzymuje się dłużej, aktywowana jest oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (tzw. oś stresu, HPA) – kluczowa w odpowiedzi na bodźce stresowe. Efektem działania osi HPA jest pobudzenie wydzielania kortyzolu przez korę nadnerczy. W wyniku przedłużania się sytuacji stresowej lub zaburzenia mechanizmów odpowiedzialnych za wyciszanie reakcji stresowych rozwija się chroniczny stres. Długotrwała hiperkortyzolemia i aktywacja ośrodkowego układu nerwowego (OUN) wywołują objawy chronicznego stresu: ·         immunosupresję (osłabienie odpowiedzi układu odpornościowego), ·         podwyższenie stężenia cholesterolu, ·         wzrost ciśnienia tętniczego (z bólem lub uciskiem w klatce piersiowej), ·         zaburzenia gospodarki węglowodanowej, ·         zahamowanie produkcji hormonów płciowych. Skutki przewlekłego stresu W prawidłowych warunkach procesy i hormony związane z aktywacją osi HPA prowadzą do wygaszania reakcji stresowej – dzięki mechanizmom samoregulacji (pętli sprzężeń zwrotnych). Celem jest przywrócenie homeostazy – wewnętrznej równowagi ustrojowej. Przedłużanie się sytuacji stresowej skutkuje przewlekłą hiperkortyzolemią – podwyższonym stężeniem kortyzolu we krwi. Kortyzol jest glikokortykosteroidem, zwyczajowo nazywanym hormonem stresu (podobnie jak adrenalina). Utrzymująca się hiperkortyzolemia wpływa na zmniejszenie liczby i wrażliwości receptorów glikokortykosteroidowych, od których zależy prawidłowe działanie mechanizmów samoregulacji. Ich dysfunkcja uniemożliwia wygaśnięcie reakcji stresowej. Hormony związane z reakcją stresową mogą działać adaptacyjnie i ochronnie na organizm w perspektywie stosunkowo krótkoterminowej. Długotrwałe życie w stresie prowadzi do niekorzystnych zmian w różnych układach narządowych, które zwiększają ryzyko procesów patologicznych i chorób wywołanych przez stres. Stres a układ nerwowy Mózg, który „decyduje”, co jest stresujące oraz determinuje fizjologiczne i behawioralne reakcje na czynniki stresogenne, nazywany bywa „narządem stresu”. Jak stres wpływa na zdrowie ośrodkowego układu nerwowego? Wyniki badań naukowych wskazują, że skutkiem stresu i przewlekłej hiperkortyzolemii może być neurotoksyczność (uszkodzenie) w hipokampie, ciele migdałowatym i korze przedczołowej – w obszarach mózgu zaangażowanych w pamięć, funkcje poznawcze, a także strach, lęk i agresję. Dlatego sugeruje się, że skutkiem stresu może być także pogorszenie pamięci i umiejętności uczenia się oraz wyższy poziom lęku i agresji. Długotrwała aktywacja osi HPA może prowadzić do nadmiernego napływu jonów wapnia do neuronów hipokampa i ich obumierania, co zaburza procesy regulujące reakcje stresowe. W konsekwencji – w mechanizmie błędnego koła – wpływ stresu na organizm staje się jeszcze bardziej szkodliwy. Stres a układ pokarmowy Zmiany aktywności motorycznej układu pokarmowego, związane z reakcją stresową, mogą prowadzić do zaburzeń żołądkowo-jelitowych (m.in. bólu brzucha, zaparć lub biegunek ze stresu). Stres może inicjować syntezę i uwalnianie kortyzolu, który pośrednio wpływa na integralność bariery jelitowej. Hormony stresu i neuroprzekaźniki OUN mogą aktywować komórki jelitowego układu nerwowego, modyfikować środowisko jelitowe i skład mikrobioty. W wyniku niekorzystnych zmian mikrobioty i dysfunkcji bariery jelitowej bakterie w jelitach produkują toksyny, które mogą przedostawać się do krwiobiegu. Badania polskich naukowców wykazały, że niewielkie stężenie toksyny w połączeniu z obecnością nasyconego kwasu tłuszczowego we krwi stymuluje makrofagi do uwalniania mediatorów zapalenia zaburzających szczelność bariery krew-mózg. Umożliwia to toksynom bakteryjnym przedostanie się (drogą krwi) wprost do mózgu i uszkodzenie neuronów. Stres a układ krążenia Jakie choroby powoduje stres w układzie krążenia? Początkowo wpływ silnego stresu na organizm dotyczy rytmu serca, a następnie tętna i ciśnienia krwi. Stres może stymulować układ współczulny do nasilenia skurczu mięśni gładkich w ścianie naczyniowej i zwężenia światła naczyń. W konsekwencji może dochodzić do niedokrwienia mięśnia sercowego, arytmii, nadmiernej agregacji płytek krwi i dysfunkcji śródbłonka naczyniowego. Do częstych skutków przewlekłego stresu dla układu sercowo-naczyniowego należą: ·         wzrost ciśnienia krwi, rozwój nadciśnienia tętniczego, ·         wzrost stężenia lipidów we krwi, ·         zaburzenia krzepnięcia krwi, ·         niekorzystne zmiany naczyniowe i miażdżyca. Stres a układ oddechowy W ostrym stresie może dochodzić do zwężenia dróg oddechowych, skutkującego dusznością i szybkim, płytkim oddechem. Chroniczny stres może osłabiać lub hamować odpowiedź odpornościową, zwiększając podatność na infekcje dróg oddechowych i zaostrzając objawy oddechowe istniejących chorób przewlekłych. Według niektórych doniesień naukowych, długotrwały stres może upośledzać odpowiedź układu oddechowego i zwiększać jego podatność na szkodliwy wpływ zanieczyszczenia powietrza. Stres a zaburzenia hormonalne Zmiany hormonalne związane z reakcją na stres (w tym hiperkortyzolemia) mogą prowadzić do zaburzeń w różnych układach organizmu, m.in. w układzie odpornościowym i rozrodczym. Długotrwały stres może również przyczyniać się do hiperinsulinemii, której często towarzyszy insuliooporność. Zmiany stężenia hormonów płciowych na skutek stresu zwiększają ryzyko chorób związanych z zaburzeniami hormonalnymi: ·         zespołu policystycznych jajników u kobiet: ·         hipogonadyzmu – niedostatecznej syntezy testosteronu w jądrach (u mężczyzn). Stres a płodność i układ rozrodczy Przewlekły stres może wpływać hamująco na wydzielanie gonadoliberyny (GnRH) – hormonu uwalniającego gonadotropinę, co prowadzi do ograniczenia wydzielania: ·         hormonu luteinizującego (LH) – regulującego owulację u kobiet i produkcję testosteronu u mężczyzn; ·         hormonu folikulotropowego (FSH) – który stymuluje jajniki do syntezy estrogenów (u kobiet) i wpływa na czynność jąder (u mężczyzn). Ponadto długotrwały stres może przyczyniać się do: ·         zaburzeń cyklu miesiączkowego, zaburzeń/braku owulacji, niepłodności (u kobiet); ·         zaburzeń erekcji i popędu seksualnego, niskiej jakości nasienia (u mężczyzn). Stres a zdrowie psychiczne Według WHO, zdrowie oznacza dobrostan somatyczny, psychiczny i społeczny.  Związek między chronicznym stresem a chorobami psychicznymi wykazano w wielu badaniach klinicznych. Negatywny wpływ stresu na organizm, w szczególności na dobrostan psychiczny, może dotyczyć: ·         procesów poznawczych (zdolności percepcji, doświadczania i rozumienia świata); ·         wymiaru emocjonalno-motywacyjnego; ·         wymiaru wykonawczego (zdolności do niezależnego i celowego działania). Objawom stresu długotrwałego mogą towarzyszyć: ·         napięcie psychiczne, lęk i niepokój, ·         przygnębienie, wahania nastroju, ·         obniżona samoocena, ·         ograniczona zdolność do podejmowania decyzji, ·         brak motywacji, obniżenie efektywności w pracy, ·         wycofanie społeczne, ·         problemy ze snem, przemęczenie. Jakie choroby powoduje stres? Przewlekły stres może wywoływać, zaostrzać i pogarszać przebieg wielu chorób, takich jak: ·         choroby układu krążenia: choroby serca, nadciśnienie tętnicze, arytmia, miażdżyca, zawał mięśnia sercowego, udar mózgu; ·         choroby psychiczne: depresja, zaburzenia lękowe, zaburzenia osobowości; ·         choroby układu oddechowego – nadreaktywność oskrzeli, zakażenia dróg oddechowych; zaostrzenie objawów astmy i przewlekłej obturacyjnej choroby płuc; ·         choroby związane z zaburzeniem mikrobioty jelitowej: nieswoiste choroby jelit, otyłość, cukrzyca, choroby autoimmunologiczne; ·         choroby na tle zaburzeń hormonalnych: zespół policystycznych jajników (u kobiet), hipogonadyzm (u mężczyzn); ·         zaburzenia funkcji seksualnych: utrata popędu seksualnego u obu płci, impotencja i przedwczesny wytrysk u mężczyzn; ·         otyłość, zaburzenia odżywiania. Zarówno ostry, jak i przewlekły stres może nasilać skłonność do zachowań ryzykownych dla zdrowia (palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu) i zwiększać ryzyko chorób, które się z nimi wiążą (np. nowotworów). Sugerowano, że reakcja organizmu na silny stres psychiczny może powodować nagłą śmierć sercową. Jak zapobiegać stresowi? Jak radzić sobie z przewlekłym stresem? Opracowanie własnej strategii może osłabiać szkodliwy wpływ stresu na organizm. Pierwszy krok to identyfikacja indywidualnych czynników wyzwalających stres. Dzięki temu można ich unikać lub ograniczać konsekwencje stresu. Jak zapobiegać stresowi? Jak radzić sobie w sytuacjach trudnych i osiągnąć stan optymalnego przystosowania do nadmiernego stresu? Warto zadbać o: wsparcie społeczne (rodziny, przyjaciół); ograniczenie palenia i spożywania alkoholu; regularną (lekką lub umiarkowaną) aktywność fizyczną, np. 20-minutowy spacer 3 razy w tygodniu; techniki relaksacyjne – joga, medytacja, ćwiczenia oddechowe; wystarczającą ilość snu (ograniczenie kofeiny i korzystania z urządzeń elektronicznych wieczorem); zbilansowaną dietę bogatą w warzywa i owoce – dostarczającą witaminy i składniki mineralne istotne dla zdrowia psychicznego, w tym: witaminy z grupy B (konieczne do prawidłowego działania neuroprzekaźników) magnez, żelazo, wapń, cynk, selen, miedź, tryptofan (aminokwas niezbędny do syntezy serotoniny); związki przeciwzapalne i antyoksydacyjne: witaminy(C, A, E), beta-karoten, resweratrol, likopen, kwercetyna. Jeśli zapotrzebowania na składniki odżywcze nie można zaspokoić dietą lub w przypadku wystąpienia ich niedoboru, może być wskazana suplementacja. Jak złagodzić stres? Można rozważyć stosowanie preparatów z adaptogenami – substancjami roślinnymi, które mogą zwiększać odporność organizmu na czynniki stresogenne, poprawiać reakcje na stres i służyć utrzymywaniu homeostazy. Jeśli stres się utrzymuje i nie można złagodzić go w sposób tradycyjny, warto skorzystać z pomocy psychologicznej, psychoterapeutycznej lub psychiatrycznej. Umiejętność proszenia o pomoc – to prawdopodobnie najważniejsza zasada zarządzania i radzenia sobie ze stresem.     Warto zapamiętać 1.  Przewlekły stres zwiększa ryzyko chorób, uszkodzeń mózgu i mięśnia sercowego. 2.  Trudności w życiu prywatnym i zawodowym są najczęstszymi przyczynami stresu. 3.  Chroniczny stres może objawiać się osłabieniem odpowiedzi odpornościowej, wzrostem ciśnienia tętniczego, zaburzeniami lipidowymi i węglowodanowymi. 4.  Wsparcie społeczne, techniki relaksacyjne, zdrowy i regularny tryb życia mogą ograniczać szkodliwy wpływ stresu. Warto korzystać z pomocy psychologicznej i psychoterapeutycznej.      Źródła: Yaribeygi H, Panahi Y, Sahraei H, Johnston TP, Sahebkar A. The impact of stress on body function: A review. EXCLI J. 2017;16:1057-1072. Chu B, Marwaha K, Sanvictores T, et al. Physiology, Stress Reaction. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Samardzic T, Mandiga P. Fizjologia, reakcja na stres płucny. StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Gałecki P, Szulc A. Psychiatria. Edra Urban & Partner, Wrocław 2018. Pedersen A, Zachariae R, Bovbjerg DH. Influence of psychological stress on upper respiratory infection--a meta-analysis of prospective studies. Psychosom Med. 2010;72(8):823-32. Lehrer P. Anger, stress, dysregulation produces wear and tear on the lung. Thorax. 2006;61(10):833-4. Hood E. Stress and the city: Measuring effects of chronic stress and air pollution. Environ Health Perspect. 2010;118(6):A258. McEwen BS. Protective and damaging effects of stress mediators: central role of the brain. Dialogues Clin Neurosci. 2006;8(4):367-81. Uniwersytet Medyczny im. Piastów Śląskich we Wrocławiu. Jak metabolity jelitowe uszkadzają neurony. https://www.umw.edu.pl/pl/aktualnosci/jak-metabolity-jelitowe-uszkadzaja-neurony, [dostęp: 23.11.2025]. Choroszy M, Środa-Pomianek K, Wawrzyńska M, Chmielarz M, Bożemska E, Sobieszczańska B. The Role of Palmitic Acid in the Co-Toxicity of Bacterial Metabolites to Endothelial Cells. Vasc Health Risk Manag. 2023;19:399-409. Rozanski A, Blumenthal JA, Kaplan J. Impact of psychological factors on the pathogenesis of cardiovascular disease and implications for therapy. Circulation. 1999;99:2192–2217. Shchaslyvyi AY, Antonenko SV, Telegeev GD. Comprehensive Review of Chronic Stress Pathways and the Efficacy of Behavioral Stress Reduction Programs (BSRPs) in Managing Diseases. Int J Environ Res Public Health. 2024;21(8):1077. Stefańska E, Wendołowicz A, Kowzan U, Konarzewska B, Szulc A, Ostrowska L. Czy zwyczajowy sposób żywienia pacjentów z depresją wymaga suplementacji witaminami i składnikami mineralnymi? Psychiatr Pol 2014;48(1):75-88. Antoniazzi L, Arroyo-Olivares R, Bittencourt MS, Tada MT, Lima I, Jannes CE, Krieger JE, Pereira AC, Quintana-Navarro G, Muñiz-Grijalvo O, Díaz-Díaz JL, Alonso R, Mata P, Santos RD. Adherence to a Mediterranean diet, dyslipidemia and inflammation in familial hypercholesterolemia. Nutr Metab Cardiovasc Dis. 2021;31(7):2014-2022. Schneiderman N, Ironson G, Siegel SD. Stress and health: psychological, behavioral, and biological determinants. Annu Rev Clin Psychol. 2005;1:607-28. Pignalberi C, Ricci R, Santini M. Stress psicologico e morte improvvisa [Psychological stress and sudden death]. Ital Heart J Suppl. 2002;3(10):1011-21.  

Rekomendowanym źródłem elektrolitów bez cukru jest woda (np. mineralna, źródlana) – optymalny płyn do zaspokajania pragnienia u dzieci i dorosłych. Istotne źródło elektrolitów bez cukru powinna stanowić woda pitna, która (wraz z niesłodzonymi napojami i żywnością) w pełni wystarcza do codziennego nawadniania organizmu i uzupełniania bieżących strat składników mineralnych. Naturalne elektrolity bez cukru można podawać także w przypadku niedużej utraty płynów, związanej z krótkotrwałym i nieforsownym wysiłkiem fizycznym. Dlaczego utrzymanie równowagi elektrolitowej jest tak ważne? Równowaga wodno-elektrolitowa warunkuje prawidłowe funkcjonowanie organizmu: wszystkich komórek, tkanek i narządów – również narządów kluczowych dla przeżycia, takich jak mózg i serce (Vademecum medycyny wewnętrznej, 2015). Równowaga gospodarki wodno-elektrolitowej zależy od zawartości wody i stężeń elektrolitów w płynach ustrojowych: sodu, potasu, chlorków, wapnia, magnezu, fosforanów i wodorowęglanów. Nieprawidłowości w regulacji objętości i składu płynów ustrojowych prowadzą do zaburzeń wodno-elektrolitowych, obarczonych ryzykiem licznych powikłań. W najcięższych stanach mogą rozwinąć się objawy stanowiące zagrożenie życia. Zależnie od rodzaju zaburzeń wodno-elektrolitowych (Pediatria, 2024) w ich następstwie może dochodzić do: ·         odwodnienia komórek, również komórek nerwowych i gwałtownego obkurczania tkanki mózgowej (ryzyko zakrzepicy lub krwawienia do ośrodkowego układu nerwowego); ·         przewodnienia komórek, obrzęku i niedotlenienia komórek ośrodkowego układu nerwowego (OUN). Kto powinien stosować elektrolity bez cukru? Według zaleceń Polskiego Towarzystwa Żywienia Klinicznego Dzieci (2021) oraz Instytutu Żywności i Żywienia (2019), optymalnym płynem do zaspokajania pragnienia u dzieci i dorosłych jest woda – w tym woda źródlana lub mineralna. Woda powinna stanowić również istotne źródło elektrolitów bez cukru i słodzików. Zgodnie z Normami żywienia dla populacji Polski (2024), prawidłowa podaż wody i zbilansowana dieta powinny w pełni zaspokajać zapotrzebowanie na płyny i wszystkie składniki odżywcze, również składniki mineralne (elektrolity). Suplementację można rozważyć w przypadku stwierdzenia niedoborów konkretnych składników. Wskazania do przyjmowania preparatów elektrolitowych, w tym elektrolitów bez cukru, powinna poprzedzać konsultacja z lekarzem (Medycyna Praktyczna, 2025). Elektrolity dla diabetyków bez cukru Zgodnie z rekomendacjami NFZ, osoby z cukrzycą powinny spożywać napoje bez dodatku cukru, o jak najniższym indeksie glikemicznym. Optymalny wybór stanowi woda – źródlana, z kranu lub mineralna – zalecane źródło elektrolitów dla diabetyków. Cukrzyca (Medycyna Praktyczna Insulinoterapia, 2020) sama w sobie nie wpływa na zapotrzebowanie na płyny i elektrolity dla diabetyków. Zmiana zaleceń dotyczących podaży wody i elektrolitów dla cukrzyków może być wskazana z uwagi na: ·         choroby współistniejące (np. niewydolność serca, choroby nerek); ·         farmakoterapię (wpływ na diurezę i utratę sodu z moczem) – stosowaną: w leczeniu chorób współistniejących (np. w nadciśnieniu tętniczym); w celu metabolicznego wyrównania cukrzycy – zarówno leki tradycyjne (insulina), jak najnowsze (agoniści receptora GLP-1). Istnieje wiele zmiennych, które determinują nawadnianie w cukrzycy, dlatego wskazania do suplementacji oraz bezpieczeństwo przyjmowania suplementu diety z elektrolitami dla diabetyków powinien ocenić lekarz. Elektrolity dla seniora bez cukru Według zaleceń Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej (2025), zapotrzebowanie na płyny u osób starszych należy pokrywać głównie przez spożycie wody (np. butelkowanej, mineralnej). Do rekomendowanych źródeł elektrolitów bez cukru należą: ·         wody stołowe – wody źródlane z dodatkiem składników mineralnych, np. magnezu, wapnia; ·         wody mineralne (o różnych stopniach mineralizacji) – mogą uzupełniać dietę w elektrolity dla seniora bez cukru; ·         wody źródlane – o niskim stopniu mineralizacji. U seniorów (Gerontologia Polska, 2019) – podobnie jak u diabetyków – zapotrzebowanie na płyny i elektrolity często zależy od stosowanej farmakoterapii i chorób przewlekłych (powszechnych w tej populacji). Dlatego tak istotne jest, by przyjmowanie jakichkolwiek preparatów – nie tylko z elektrolitami dla osób starszych – wcześniej skonsultować z lekarzem (NCEŻ, 2025). Elektrolity dla sportowców bez cukru Nawadnianie w sporcie (Medycyna Praktyczna, 2014) nabiera szczególnego znaczenia – warunkuje dobrostan fizyczny i psychiczny; może bezpośrednio wpływać na zdolności wysiłkowe i osiągane wyniki. Prawidłowe nawodnienie wiąże się ze zmniejszeniem uczucia zmęczenia lub – mówiąc ściślej – z opóźnieniem wystąpienia objawów zmęczenia i spowolnieniem jego narastania. Odwodnienie (500 pytań z pediatrii, 2015) na skutek długotrwałej i intensywnej aktywności fizycznej (maratony i inne dyscypliny wytrzymałościowe) może wymagać zastosowania doustnego płynu nawadniającego (DPN). DPN to płyny izotoniczne o ustalonym składzie: z glukozą i elektrolitami, wykorzystywane m.in. w profilaktyce hiponatremii (zbyt niskiego stężenia sodu we krwi) i jej powikłań. Przed ich podaniem zalecana jest konsultacja lekarska. W krótkotrwałym wysiłku fizycznym (do 60 minut), generującym niewielką potliwość (500 pytań z pediatrii, 2015), nie ma potrzeby podawania specjalistycznych napojów. Wystarczy spożycie wody pitnej – źródła elektrolitów bez cukru.  Elektrolity dla dzieci bez cukru Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Żywienia Klinicznego Dzieci (2021), najlepszym napojem jest czysta woda, w tym woda źródlana lub mineralna. Woda stanowi rekomendowane i bezpieczne źródło elektrolitów dla dzieci bez cukru. Według PTŻKD, niewskazane jest podawanie dzieciom napojów z dodatkiem cukru, z uwagi na rolę, jaką odgrywają w tzw. epidemii otyłości. Ograniczać należy także spożycie produktów zawierających kaloryczne substancje słodzące. Elektrolity bez cukru na diecie ketogenicznej i low-carb Nawadnianie jest stałym elementem prawidłowych diet redukcyjnych. Odpowiednia podaż wody nie tylko dostarcza elektrolitów bez cukru, ale działa sycąco, może przyspieszać utratę wagi i ułatwiać utrzymanie prawidłowej masy ciała (Medycyna Praktyczna, 2018) Nie ma, jak dotąd, klasyfikacji i standaryzacji diet niskowęglowodanowych (low carbohydrate diets). Według American Academy of Family Physicians, udział energii z węglowodanów w dietach low-carb powinien wynosić mniej niż 20%. Diety niskowęglowodanowe należą do diet ryzykownych i związanych z wieloma skutkami ubocznymi (Kurier Medycyny Praktycznej, 2018). Szczególną postacią diety niskowęglowodanowej jest dieta ketogeniczna, opracowana w celu leczenia niektórych zespołów padaczkowych. Dieta ketogeniczna jest dietą silnie restrykcyjną i eliminacyjną, obarczoną ryzykiem powikłań (w tym zaburzeń elektrolitowych), niezgodną z obowiązującymi Normami Żywienia dla populacji Polski i zasadami zdrowego trybu życia. Dopuszcza się jej zastosowanie – pod ścisłą kontrolą neurologa i dietetyka – w leczeniu padaczki lekoopornej (głównie w USA). Związane z nią niedobory żywieniowe wymagają uzupełniania pod nadzorem lekarskim (NCEŻ, 2018; Medycyna Praktyczna, 2022). Czy elektrolity bez glukozy skutecznie nawadniają? Woda (Normy, 2024) – która dostarcza elektrolity bez glukozy i innych cukrów – oraz zrównoważony sposób żywienia powinny zaspokajać zapotrzebowanie na płyny i składniki odżywcze u osób zdrowych. Woda (500 pytań z pediatrii, 2015) zapewnia również skuteczne nawodnienie podczas krótkotrwałych aktywności fizycznych (do 60 minut) z niewielką potliwością (np. joga). Generalnie woda i podobne płyny z elektrolitami bez cukru i glukozy (np. woda z plasterkiem owoców cytrusowych) służą do efektywnego nawadniania w stanach związanych z niedużą utratą płynów i nieobarczonych ryzykiem zaburzeń elektrolitowych. Zasady nawadniania (500 pytań z pediatrii, 2015) są inne, gdy celem jest wyrównanie strat wodno-elektrolitowych w przypadku istotnego zwiększenia zapotrzebowania na płyny. Choroby biegunkowe, uporczywe wymioty i intensywny, długotrwały wysiłek fizyczny (ponad 60 minut) mogą wymagać podania doustnych płynów nawadniających (DPN). DPN powinny zawierać glukozę (cukier) i elektrolity (w odpowiednich stężeniach). Obecność glukozy zwiększa wchłanianie sodu oraz wtórne wchłanianie wody. Zastosowanie DPN powinno być poprzedzone konsultacją z lekarzem. Jak przyjmować elektrolity bez cukru? Zgodnie z zaleceniami Instytutu Żywności i Żywienia, wodę należy pić do posiłków i między posiłkami. Prawidłowe nawadnianie powinno polegać na przyjmowaniu płynów z elektrolitami bez cukru w małych porcjach przez cały dzień (zamiast jednorazowo w dużych ilościach). Według polskich Norm (2024), zapotrzebowanie na wodę dla osób dorosłych (ustalone na poziomie wystarczającego dziennego spożycia) wynosi 2000 ml/dobę dla kobiet i 2500 ml/dobę dla mężczyzn.  W zaburzeniach gospodarki wodno-elektrolitowej (Pediatria, 2024) postępowanie ustala lekarz, który – na podstawie oceny stanu nawodnienia – może zalecić płyn nawadniający, określić drogę jego podania (np. doustna, dożylna) oraz tempo wyrównywania nieprawidłowości wodno-elektrolitowych (zbyt szybkie może m.in. zwiększać ryzyko powikłań neurologicznych). W jakiej formie dostępne są elektrolity bez cukru? Optymalną i zalecaną formą elektrolitów bez cukru jest woda – np. mineralna. Wodę butelkowaną warto zawsze mieć przy sobie. Według zaleceń NFZ, wodę można wykorzystać do przygotowania innych napojów dostarczających elektrolity bez cukru – z dodatkiem ziół lub owoców zawierających m.in. potas, wapń, fosfor, magnez: ·         woda z plasterkiem pomarańczy, limonki lub cytryny; ·         woda z gałązką ziół – mięty, bazylii lub melisy. Dostępne w sprzedaży preparaty z elektrolitami bez cukru mogą mieć postać: ·         tabletek musujących, ·         roztworów – gotowych elektrolitów do picia bez cukru, ·         elektrolitów w proszku bez cukru (w saszetkach) – do rozpuszczenia w wodzie. Gotowe elektrolity bez cukru mogą zawierać: ·         zestawy elektrolitów wpływających na utrzymanie równowagi elektrolitowej, takich jak sód, potas, magnez; ·         witaminy (najczęściej z grupy B); ·         substancje słodzące (sztuczne lub naturalne – jak stewia).     Warto zapamiętać: 1.   Zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej obarczone są ryzykiem licznych powikłań, również neurologicznych na skutek przemieszczania płynów w obrębie ośrodkowego układu nerwowego (OUN). 2.     Woda – istotne i zalecane źródło elektrolitów bez cukru – jest optymalnym płynem do picia dla dzieci i dorosłych. 3.     Elektrolity bez cukru – w postaci czystej wody pitnej – są skuteczne w codziennym nawadnianiu organizmu oraz w uzupełnianiu niedużych strat płynów podczas wysiłku fizycznego trwającego do 60 minut. 4.     Przyjmowanie preparatów elektrolitowych powinna poprzedzać konsultacja z lekarzem.     Źródła: Guarino A, Ashkenazi S, Gendrel D, Lo Vecchio A, Shamir R, Szajewska H; European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition; European Society for Pediatric Infectious Diseases. European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition/European Society for Pediatric Infectious Diseases evidence-based guidelines for the management of acute gastroenteritis in children in Europe: update 2014. J Pediatr Gastroenterol Nutr. 2014;59(1):132-52. World Health Organization (2005). The treatment of diarrhoea: a manual for physicians and other senior health workers, 4th rev. Casa DJ, Clarkson PM, Roberts WO. American College of Sports Medicine roundtable on hydration and physical activity: consensus statements. Curr Sports Med Rep. 2005;4(3):115-27. Mahfuz M, Tariful Islam Khan AKM, Yunus M. Development of oral rehydration salt solution: A triumph of medical science. Indian J Med Res. 2024;160(1):6-9. Szczeklik A, Gajewski P. Interna Szczeklika - mały podręcznik 2025/2026, Medycyna Praktyczna, Kraków 2025. Almond CS, Shin AY, Fortescue EB, Mannix RC, Wypij D, Binstadt BA, Duncan CN, Olson DP, Salerno AE, Newburger JW, Greenes DS. Hyponatremia among runners in the Boston Marathon. N Engl J Med. 2005;352(15):1550-6. Książyk J, Szlagatys-Sidorkiewicz A, Toporowska-Kowalska E, Romanowska H, Kierkuś J, Świder M, Borkowska A. Woda i napoje w żywieniu dzieci. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Żywienia Klinicznego Dzieci. Standardy Medyczne/Pediatria. 2021;18:529-533. Open Resources for Nursing (Open RN); Ernstmeyer K, Christman E, editors. Nursing Fundamentals [Internet]. Eau Claire (WI): Chippewa Valley Technical College; 2021. Chapter 15 Fluids and Electrolytes. Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H. Normy żywienia dla populacji Polski. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 2024. Nagel P, Taraszewska A, Gąsiewska P, Jaczewska-Schuetz J, Gosa-Kwiatkowska P, Bigas G; NCEŻ. Dieta seniora. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej, 2025. https://ncez.pzh.gov.pl/wp-content/uploads/2025/09/Dieta-seniora-ebook.pdf, [dostęp: 11.12.2025]. American College of Sports Medicine; Sawka MN, Burke LM, Eichner ER, Maughan RJ, Montain SJ, Stachenfeld NS. American College of Sports Medicine position stand. Exercise and fluid replacement. Med Sci Sports Exerc. 2007;39(2):377-90. Wiercińska M. Elektrolity – co to, niedobór, kiedy pić elektrolity. Medycyna Praktyczna, 2025. https://www.mp.pl/pacjent/zdrowy_czlowiek/380736,elektrolity-co-to-niedobor-kiedy-pic-elektrolity, [dostęp: 11.12.2025]. Frączek B. Gospodarka wodno-elektrolitowa organizmu, profilaktyka odwodnienia i strategie prawidłowego nawadniania sportowców. Medycyna Praktyczna – Żywienie w sporcie, 2014. https://www.mp.pl/pacjent/dieta/sport/107981,gospodarka-wodno-elektrolitowa-organizmu-profilaktyka-odwodnienia-i-strategie-prawidlowego-nawadniania-sportowcow, [dostęp: 11.12.2025]. An R, McCaffrey J. Plain water consumption in relation to energy intake and diet quality among US adults, 2005-2012. J Hum Nutr Diet. 2016;29(5):624-32. Stookey JD, Constant F, Popkin BM, Gardner CD. Drinking water is associated with weight loss in overweight dieting women independent of diet and activity. Obesity (Silver Spring). 2008;16(11):2481-8. Grenda R, Kawalec M, Kulus W (red.). Pediatria. Tom 1-2. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2024. Duława J. Vademecum medycyny wewnętrznej. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015. Narodowy Fundusz Zdrowia. Napoje dla cukrzyków – co pić, a czego unikać. https://pacjent.gov.pl/aktualnosc/napoje-dla-cukrzykow-co-pic-czego-unikac, [dostęp: 11.12.2025]. Stompór T. Ile płynów na dobę powinien przyjmować chory na cukrzycę? Medycyna Praktyczna Insulinoterapia, 2020. https://www.mp.pl/insulinoterapia/ekspert/materialy-audiowizualne/231868,ile-plynow-na-dobe-powinien-przyjmowac-chory-na-cukrzyce, [dostęp: 11.12.2025]. Bieniek D, Husejko J, Prylińska M, Skierkowska N, Biernacki F, Bednarek H, Kędziora-Kornatowska K. Problem odwodnienia wśród osób starszych. Gerontologia Polska. 2019;27;185-190. Kuchar E. Czy w trakcie intensywnego wysiłku fizycznego płyny u dzieci należy uzupełniać za pomocą napojów izotonicznych dla sportowców, czy wystarczy woda? 500 pytań z Pediatrii. Medycyna Praktyczna, Kraków, 2015. Dziekoński J. Bez węglowodanów, czyli ryzykowna dieta. Kurier Medycyny Praktycznej, 2018. Wnęk D. Dieta ketogeniczna – zasady stosowania i efekty. https://www.mp.pl/pacjent/dieta/diety/diety_w_chorobach/183608,dieta-ketogenna-w-leczeniu-padaczki-lekoopornej, [dostęp: 11.12.2025]. Pol K. Dieta ketogenna. https://ncez.pzh.gov.pl/choroba-a-dieta/dieta-ketogenna/, [dostęp: 11.12.2025]. Szajewska H, Horvath A. Żywienie i leczenie żywieniowe dzieci i młodzieży. Medycyna Praktyczna, Kraków 2024. Last AR, Wilson SA. Low-carbohydrate diets. Am Fam Physician. 2006;73(11):1942-8. Parol D; Medycyna Praktyczna (2018). Dlaczego w trakcie diety redukcyjnej podkreśla się znaczenie wypijania odpowiedniej ilości płynów? https://www.mp.pl/pacjent/dieta/lista/194869,dlaczego-w-trakcie-diety-redukcyjnej-podkresla-sie-znaczenie-wypijania-odpowiedniej-ilosci-plynow, [dostęp: 11.12.2025]. Vij VA, Joshi AS. Effect of 'water induced thermogenesis' on body weight, body mass index and body composition of overweight subjects. J Clin Diagn Res. 2013;7(9):1894-6. Ruxin JN. Magic bullet: the history of oral rehydration therapy. Med Hist. 1994;38(4):363-97. el-Mougi M, Hendawi A, Koura H, Hegazi E, Fontaine O, Pierce NF. Efficacy of standard glucose-based and reduced-osmolarity maltodextrin-based oral rehydration solutions: effect of sugar malabsorption. Bull World Health Organ. 1996;74(5):471-7. Hantzidiamantis PJ, Awosika AO, Lappin SL. Physiology, Glucose. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025.  

W utrzymywaniu równowagi wodno-elektrolitowej kluczową rolę odgrywają nerki, bilans wodny i stężenia jonów: sodowych, potasowych, wapniowych, magnezowych, chlorkowych i wodorowęglanowych. Gospodarka wodno-elektrolitowa organizmu składa się z licznych, złożonych mechanizmów fizjologicznych, które regulują objętość płynów ustrojowych i ich skład. Jej zaburzenia mogą wywierać szkodliwy wpływ na stan i czynność wszystkich komórek, tkanek i narządów, w tym na mięsień sercowy i mózg. Wyjaśniamy, czym jest, jak działa i jakie prawa rządzą gospodarką wodno-elektrolitową. Czym jest gospodarka wodno-elektrolitowa? Główny Inspektorat Sanitarny regularnie przypomina, że woda jest niezbędnym i głównym składnikiem ludzkiego organizmu – jej zawartość wynosi ok. 65% masy ciała dorosłego człowieka i maleje z wiekiem. Według Polskiego Towarzystwa Otyłości Dziecięcej, woda stanowi 70-80% masy tkanki beztłuszczowej i 30% tkanki tłuszczowej. Na całkowitą wodę ustroju składa się woda rozmieszczona: ·         w przestrzeni wewnątrzkomórkowej (55-75%) ·         w przestrzeni pozakomórkowej (25-45%), w tym w przestrzeni pozanaczyniowej (większość wody pozakomórkowej) i w przestrzeni śródnaczyniowej (osocze). Gospodarką wodno-elektrolitową w organizmie rządzą trzy zasadnicze prawa fizyko-chemiczne: ·         prawo izomolalności (izoosmolalności) – oznacza, że w warunkach prawidłowych ciśnienie osmotyczne płynów ustrojowych we wszystkich przestrzeniach wodnych jest jednakowe; ·         prawo elektroobojętności – w każdym płynie ustrojowym ładunki ujemne i dodatnie równoważą się (suma anionów jest równa sumie kationów); ·         prawo izojonii – odnosi się do utrzymywania stałego stężenia jonów (izojonii), głównie jonów wodorowych (izohydrii) płynów ustrojowych. Gospodarka wodna organizmu Istnieje wiele mechanizmów regulacji objętości wody – niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu i równowagi gospodarki wodno-elektrolitowej. Zgodnie z Normami żywienia dla populacji Polski (2024), dorośli powinni przyjmować dziennie: ·         2 l wody (kobiety), ·         2,5 l wody (mężczyźni). W warunkach prawidłowych zawartość wody utrzymywana jest na stałym poziomie. Ustrój spożytkowuje taką ilość płynów, jaka została dostarczona – bilans wody jest zerowy. Organizm traci wodę z moczem, kałem, przez skórę, płuca. Dodatkowe straty towarzyszą wymiotom i biegunkom. Kluczowe znaczenie dla gospodarki wodno-elektrolitowej mają nerki, które mogą w szerokich granicach wpływać na zwiększenie lub zmniejszenie wydalania wody. U zdrowego dorosłego człowieka diureza (wydalanie moczu) wynosi 0,5–1 ml/kg mc./h, czyli ok. 1500 ml moczu w ciągu doby (Płynoterapia, 2020). Warto nadmienić, że drogą nerkową dochodzi nie tylko do utraty wody, ale i elektrolitów (szczególnie sodu i potasu). Gospodarka elektrolitowa Gospodarka elektrolitowa jest silnie związana z gospodarką wodną organizmu. Można ją scharakteryzować, odwołując się do 3 podstawowych praw, które nią rządzą (Interna Szczeklika, 2025): ·         Elektroobojętność: głównymi elektrolitami płynu pozakomórkowego są kationy sodowe, aniony chlorkowe i wodorowęglanowe. W płynie wewnątrzkomórkowym dominują kationy potasowe i aniony fosforanowe. ·         Izoosmolalność: jeśli w jednej przestrzeni wzrośnie lub spadnie ilość substancji osmotycznie czynnych – dochodzi do przesunięcia wody między przestrzeniami i wyrównania ciśnień osmotycznych. ·         Izojonia i izohydria – prawidłowe stężenie jonów wodorowych w płynie zewnątrzkomórkowym wynosi 35–45 nmol/l (pH 7,35–7,45). Kilka terminów może ułatwić zrozumienie gospodarki elektrolitowej i jej mechanizmów. Efektywna molalność (osmolalność) płynu ustrojowego (tzw. tonia) odnosi się do zawartości w nim substancji osmotycznie czynnych (osmolitów) – które nie mogą swobodnie przenikać przez błony komórkowe. Dlatego zmiany stężenia tych substancji prowadzą do przemieszczania wody między przestrzeniami wewnątrz- i zewnątrzkomórkowymi.  Kluczowymi osmolitami są kationy sodowe, potasowe, aniony chlorkowe i glukoza. Molalność (osmolalność) oznacza liczbę moli substancji osmotycznie czynnych w 1 kg wody. Molarność (osmolarność) to liczba moli osmolitów w 1 l roztworu. W warunkach prawidłowych osmolalność płynów ustrojowych powinna wynosić 275–295 mmol/kg H2O (Interna Szczeklika, 2025). Płyny hipotoniczne cechują się mniejszą osmolalnością efektywną niż fizjologiczna; hipertoniczne – większą. Odwodnienie a przewodnienie Przewodnienie – w pewnym uproszczeniu – oznacza nadmierne gromadzenie płynów w ustroju. Natomiast o odwodnieniu organizmu mówić można, gdy ilość płynów utraconych jest większa niż ich podaż. Stany te odnoszą się do zmian całkowitej objętości wody w ustroju i są ściśle związane z zaburzeniami gospodarki wodno-elektrolitowej (zwłaszcza sodowej) oraz zmianami osmolalności płynów ustrojowych (Varia Medica, 2018). Za utrzymywanie wody w konkretnej przestrzeni odpowiada głównie stężenie sodu. W konsekwencji zmiany całkowitej zawartości sodu w organizmie wpływają na zmiany objętości przestrzeni wodnej pozakomórkowej oraz objętości całkowitej wody w ustroju. Zmiany objętości przestrzeni wodnej pozakomórkowej mogą (ale nie muszą) prowadzić do zmian objętości wodnej wewnątrzkomórkowej i manifestować się zaburzoną gospodarką wodno-elektrolitową. Ze względu na zachowanie przestrzeni wodnej wewnątrzkomórkowej (PWK) wyróżnia się: ·         odwodnienie i przewodnienie izotoniczne – PWK nie ulega zmianom; ·         odwodnienie i przewodnienie hipertoniczne – PWK zmniejsza się; ·         odwodnienie i przewodnienie hipotoniczne – PWK się zwiększa. Ostre odwodnienie organizmu może przebiegać z obniżeniem ciśnienia tętniczego krwi,  przyspieszeniem akcji serca (tachykardią) i ograniczeniem wydalania moczu. W przypadku stopniowej utraty płynów krążących obserwuje się suchość skóry i błon śluzowych, nasilone uczucie pragnienia, spowolnienie psychofizyczne. Zbyt duża podaż płynów u zdrowych osób dorosłych może powodować tylko zwiększenie objętości wydalanego moczu. Groźniejsze bywa przewodnienie u osób starszych, z chorobami układu krążenia lub upośledzoną funkcją nerek. W takich przypadkach nadmierna podaż płynów może skutkować poważniejszymi objawami zaburzeń wodno-elektrolitowych (obrzęki, zastoinowa niewydolność serca).  Przyczyny zaburzeń wodno-elektrolitowych Główne przyczyny zaburzeń elektrolitowych i upośledzania homeostazy wodnej: ·         nefrologiczne – upośledzone wydalanie przez nerki, nadmierna diureza w chorobach nerek (wielomocz), stosowanie leków moczopędnych; ·         zaburzenia żołądkowo-jelitowe: wymioty, biegunki, nadużywanie leków przeczyszczających; zaburzenia wchłaniania z przewodu pokarmowego; ·         nadmierne pocenie się lub parowanie przez skórę – podczas upału, intensywnej aktywności fizycznej, u chorych gorączkujących; ·         niewystarczająca podaż wody i elektrolitów; zaburzone uczucie pragnienia. Warto wspomnieć jeszcze o – często niedocenianej – utracie wody z wydychanym powietrzem: ok. 600 ml w ciągu doby, średnio: 25 ml/h (Pneumonologia i Alergologia Polska, 2012). Niemało, tym bardziej że wartości te mogą wzrastać m.in. pod wpływem temperatury otoczenia i wilgotności. Ciekawostka: naukowcy z Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego obliczyli, że podczas intensywnego wysiłku fizycznego (przy tętnie 140 uderzeń na minutę) wydalanie wody przez płuca jest kilkukrotnie większe niż w spoczynku i wynosi 60–70 ml/h.  Objawy zaburzeń wodno-elektrolitowych Objawy zaburzeń gospodarki wodnej omówiono we wcześniejszej sekcji.   Objawy zaburzeń elektrolitowych     Rodzaj zaburzenia     Objawy niedoboru i nadmiaru elektrolitów Hiponatremia (niedobór sodu) Zaburzenia koncentracji, zaburzenia równowagi, mdłości, splątanie, bóle głowy, senność, drgawki, śpiączka Hipernatremia (nadmiar sodu) Utrata łaknienia, drżenia, splątanie, zaburzenia świadomości, śpiączka Hipokaliemia (niedobór potasu) Osłabienie mięśni, zaparcia, niedrożność porażenna jelit), zaburzenia rytmu mięśnia sercowego, zatrzymanie moczu, zaburzenia funkcji układu nerwowego; ciężka hipokaliemia może stanowić zagrożenie życia Hiperkaliemia (nadmiar potasu) Osłabienie/porażenie mięśni, zaburzenia rytmu serca, parestezje, zaburzenia świadomości Hipomagnezemia (niedobór magnezu) Zaburzenia metaboliczne, zaburzenia rytmu serca, drżenia, osłabienie siły mięśniowej Hipermagnezemia (nadmiar magnezu) Parestezje, zaparcia, zatrzymanie moczu, obniżenie ciśnienia tętniczego, osłabienie mięśni Hipokalcemia (niedobór wapnia) Samoistne skurcze mięśni, nadpobudliwość nerwowo-mięśniowa, zaburzenia psychiczne, zaburzenia neurologiczne   Hiperkalcemia (nadmiar wapnia) Osłabienie siły mięśniowej, odwodnienie, zaburzenia funkcji nerek (z objawami niewydolności), zaburzenia żołądkowo-jelitowe, zaburzenia rytmu serca, nadciśnienie tętnicze, spowolnienie psychoruchowe, senność, śpiączka Hipofosfatemia (niedobór fosforu) Osłabienie lub porażenie mięśni szkieletowych, zaburzenia kurczliwości mięśnia sercowego, drżenia, drgawki, śpiączka Hiperfosfatemia (nadmiar fosforu) Objawy zależne od przyczyny – związane z chorobą wywołującą (najczęściej ostrą i przewlekłą niewydolnością nerek) Oprac. na podst. Interna Szczeklika - mały podręcznik 2025/2026. Jak sprawdzić poziom elektrolitów? Jak sprawdzać poziom elektrolitów? Można wykonać jonogram – badanie laboratoryjne polegające na oznaczeniu stężenia poszczególnych jonów w próbce krwi żylnej. Objawy zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej są nieswoiste – mogą występować w przebiegu różnych chorób i stanów patologicznych. Dlatego jonogram wykonywany jest w różnych sytuacjach klinicznych. Warto mieć na uwadze, że diagnostyka zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej jest szersza i nie ogranicza się do oznaczenia poziomu elektrolitów. Podstawą jest wywiad lekarski i badanie fizykalne. Na tej podstawie lekarz decyduje o ewentualnych badaniach dodatkowych, które umożliwią dokładniejszą ocenę gospodarki wodno-elektrolitowej. Jonogram jest jednym z nich. Zakresy referencyjne (normy) elektrolitów mogą się nieznacznie różnić – zależnie od laboratorium i metod ich oznaczania.  Prawidłowe stężenia elektrolitów (jonów) u osób dorosłych Jony Wartości referencyjne (normy) sód 135–145 mmol/l potas 3,8–5,5 mmol/l wapń całkowity 2,25–2,75 mmol/l wapń zjonizowany 1,0–1,3 mmol/l   chlorki  98–106 mmol/l magnez 0,8–1,0 mmol/l fosforany nieorganiczne 0,9–1,6 mmol/l Oprac. na podst. Interna Szczeklika – mały podręcznik 2025/2026. Jak utrzymać równowagę gospodarki wodno-elektrolitowej? U zdrowych osób dorosłych utrzymywaniu równowagi gospodarki wodno-elektrolitowej sprzyjają: ·         prawidłowa podaż płynów i różnorodna, zbilansowana dieta (które zaspokajają zapotrzebowanie na płyny, elektrolity i wszystkie składniki odżywcze); ·         prawidłowa funkcja i stan nerek, które są narządem kluczowym dla równowagi gospodarki wodno-elektrolitowej, kontroli objętości płynów i stężenia najważniejszych jonów. W przypadku wystąpienia niedoborów poszczególnych elektrolitów lub gdy dieta nie może pokryć zapotrzebowania na dany składnik, można rozważyć suplementację. Osoby chore, leczone farmakologicznie, dzieci, kobiety w ciąży i karmiące piersią przyjmowanie elektrolitów powinny skonsultować z lekarzem. Jest to szczególnie istotne u pacjentów z upośledzoną czynnością nerek lub stosujących leki, które mogą zmieniać profil elektrolitowy. Wysokie temperatury powietrza mogą utrudniać utrzymanie prawidłowej gospodarki wodno-elektrolitowej i bilansu wodnego organizmu. W takich warunkach zdrowe osoby dorosłe mogą rozważyć stosowanie płynów hipotonicznych (o mniejszym stężeniu substancji czynnych niż płyny ustrojowe), które dobrze wchłaniają się z przewodu pokarmowego i mogą być pomocne w nawadnianiu podczas upałów (Gospodarka wodno-elektrolitowa organizmu, Medycyna Praktyczna 2014). W każdym przypadku wskazania do suplementacji i wyrównania gospodarki wodno-elektrolitowej warto skonsultować z lekarzem, farmaceutą lub dietetykiem.    Warto zapamiętać: 1.      Gospodarka wodno-elektrolitowa ustroju obejmuje gospodarkę płynową, sodową, potasową, wapniową, magnezową i fosforanową. 2.      Woda w organizmie rozmieszczona jest w przestrzeni wewnątrzkomórkowej i pozakomórkowej. 3.      Sód jest głównym kationem pozakomórkowym – warunkuje utrzymanie odpowiedniej objętości przestrzeni pozakomórkowej. Potas jest głównym jonem wewnątrzkomórkowym. 4.      U podstaw zaburzeń gospodarki wodno-elektrolitowej leżą zwykle nieprawidłowości w regulacji objętości krwi krążącej (wody pozakomórkowej): odwodnienie i przewodnienie.     Źródła:  Brinkman JE, Dorius B, Sharma S. Physiology, Body Fluids. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Open Resources for Nursing (Open RN); Ernstmeyer K, Christman E, editors. Nursing Fundamentals [Internet]. Eau Claire (WI): Chippewa Valley Technical College; 2021. Chapter 15 Fluids and Electrolytes. Tobias A, Ballard BD, Mohiuddin SS. Physiology, Water Balance. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Castera MR, Borhade MB. Fluid Management. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Duława J. Vademecum medycyny wewnętrznej. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015. Szczeklik A, Gajewski P. Interna Szczeklika - mały podręcznik 2025/2026, Medycyna Praktyczna, Kraków 2025. Rychlik E, Stoś K, Woźniak A, Mojska H. Normy żywienia dla populacji Polski. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Warszawa 2024. Gawęcki J. Żywienie człowieka. Podstawy nauki o żywieniu. T. 1. Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2022. Kościelniak B, Tomasik P. Parametry krytyczne – jony. Medycyna Praktyczna - Praktyka kliniczna - Badania laboratoryjne, Kraków 2017. Taylor K, Tripathi AK. Adult Dehydration. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025. Frith J. New horizons in the diagnosis and management of dehydration. Age Ageing. 2023;52(10):afad193. Polskie Towarzystwo Otyłości Dziecięcej (PTOD). Rola wody w zapobieganiu otyłości – prawidłowe nawodnienie organizmu w procentach. https://www.ptod.pl/rola-wody-w-zapobieganiu-otylosci-prawidlowe-nawodnienie-organizmu-w-procentach/, [dostęp: 30.11.2025]. Błaszczyk U, Zalejska-Fiolka JE. Gospodarka wodno-elektrolitowa. W: Podstawy biochemii dla ratownictwa medycznego z elementami patobiochemii stanów nagłych, Birkner E, Kasperczyk S (red.). Śląski Uniwersytet Medyczny, Katowice 2011. Frączek B. Gospodarka wodno-elektrolitowa organizmu, profilaktyka odwodnienia i strategie prawidłowego nawadniania sportowców. https://www.mp.pl/pacjent/dieta/sport/107981,gospodarka-wodno-elektrolitowa-organizmu-profilaktyka-odwodnienia-i-strategie-prawidlowego-nawadniania-sportowcow, [dostęp: 28.11.2025]. Główny Inspektorat Sanitarny. Dlaczego wciąż przypominamy o piciu wody? https://www.gov.pl/web/gis/dlaczego-wciaz-przypominamy-o-piciu-wody, [dostęp: 28.11.2025]. Kłęk S. Płynoterapia na oddziale chirurgii – zasady ogólne. https://www.mp.pl/plynoterapia/opieka-okolooperacyjna/229198,plynoterapia-na-oddziale-chirurgii-zasady-ogolne, [dostęp: 30.11.2025]. Budziszewska BK. Zaburzenia metaboliczne i wodno-elektrolitowe u pacjentów z hematologicznymi chorobami nowotworowymi. Varia Medica. 2018;3(2):201–215. Ścisło L. Pielęgniarstwo chirurgiczne. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2020. Grenda R, Kawalec W, Kulus M. Pediatria. Tom 1-2. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2024. Kosieradzki M, Rowiński W. Chirurgia ogólna dla stomatologów. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006. Zieliński J, Przybylski J. Ile wody tracimy z oddechem? Pneumonol Alergol Pol. 2012;80,3:339–342. National Research Council (US) Subcommittee on the Tenth Edition of the Recommended Dietary Allowances. Recommended Dietary Allowances: 10th Edition. Washington (DC): National Academies Press (US); 1989. 11, Water and Electrolytes.

Podziemne części żeń-szenia (Panax ginseng) od tysiącleci wykorzystywane są w medycynie tradycyjnej krajów azjatyckich. To jedna z najbardziej znanych roślin adaptogennych. Uważa się, że żeń-szeń właściwy może zwiększać sprawność psychofizyczną, zmniejszać objawy zmęczenia i osłabienia, poprawiać ogólne samopoczucie i jakość życia. Czym jest żeń-szeń? W tradycyjnej medycynie chińskiej żeń-szeń od tysięcy lat stosowany jest m.in. w celu zwiększenia witalności, pamięci i przeciwdziałania procesom starzenia się. Żeń-szeń (Panax ginseng) to bylina (roślina wieloletnia) należąca do rodzaju Panax z rodziny Araliowatych (Araliaceae). Panax pochodzi od 2 greckich słów: „pan” (wszystko) i „axos” (wyleczyć) – „wszystko uzdrawiający” (wszechlek). Nazwę rodzaju w XVIII w. nadał Karol Linneusz, szwedzki przyrodnik i lekarz, który uwzględnił historyczne i tradycyjne znaczenie Panax ginseng. Żeń-szeń stosowany jest jako środek wzmacniający i adaptogen, który może regulować reakcje organizmu na stres fizyczny i psychiczny. Do najważniejszych związków bioaktywnych w jego składzie należą ginsenozydy (saponiny triterpenowe). W preparatach ziołowych i suplementach diety najczęściej wykorzystuje się korzeń żeń-szenia (Radix Ginseng). Wyniki badań naukowych sugerują, że żeń-szeń poprawia samopoczucie i jakość życia; może również korzystnie wpływać na funkcje poznawcze.  Rodzaje żeń-szenia Do popularnych gatunków Panax zaliczają się: ·         Panax ginseng C.A. Meyer (żeń-szeń koreański); ·         Panax quinquefolium L. (żeń-szeń amerykański); ·         Panax japonicus C.A. Meyer (żeń-szeń japoński); ·         Panax vietnamensis Ha et Grushv. (żeń-szeń wietnamski); ·         Panax notoginseng [Burk] F.H. Chen. Żeń-szeń koreański i żeń-szeń amerykański to najpopularniejsze rodzaje żeń-szenia – gatunki blisko spokrewnione, o podobnym składzie (żeń-szeń koreański uważa się za bardziej stymulujący niż odmiana amerykańska). Żeń-szeń chiński (właściwy) Żeń-szeń chiński (azjatycki) występuje naturalnie na terenach górskich wschodniej Azji – Chin i Korei. Znany jest z właściwości adaptogennych – stosowany w celu zwiększenia zdolności przystosowawczych organizmu do stresu. Może zmniejszać uczucie zmęczenia, poprawiać funkcje poznawcze i chronić przed szkodliwym wpływem stresu oksydacyjnego. Uprawa żeń-szenia właściwego (Panax ginseng C.A. Meyer) rozpoczęła się w Korei w 11 roku p.n.e. – od przesadzenia dzikiego żeń-szenia.  Żeń-szeń koreański Panax ginseng C.A. Meyer – żeń-szeń koreański – gatunek o postulowanym wielokierunkowym działaniu na organizm człowieka; jego ekstrakty badano m.in. pod kątem właściwości: ·         przeciwzmęczeniowych, ·         przeciwlękowych, ·         przeciwcukrzycowych, ·         antyoksydacyjnych, ·         nootropowych (poprawiających funkcje poznawcze), ·         neuroprotekcyjnych. Żeń-szeń indyjski Ashwagandha (Withania somnifera L.) bywa nazywana żeń-szeniem indyjskim, mimo że nie należy do rodzaju Panax i nie jest w żaden sposób spokrewniona z żeń-szeniem właściwym. Ashwagandha jest adaptogenem wykorzystywanym w tradycyjnej medycynie indyjskiej, stąd jej nieformalna nazwa – „indyjski żeń-szeń”. Ashwagandha może łagodzić stres i niepokój, poprawiać jakość snu i funkcje poznawcze. Żeń-szeń amerykański Panax quinquefolium L. (żeń-szeń amerykański/pięciolistny), gatunek blisko spokrewniony z żeń-szeniem koreańskim, o podobnych zastosowaniach. Wyniki badań eksperymentalnych sugerują, że może poprawiać funkcje poznawcze i wykazywać działanie neuroprotekcyjne. W porównaniu do żeń-szenia koreańskiego odmiana amerykańska zawiera więcej ginsenozydów grupy Rb1, co wiąże się z jej potencjałem uspokajającym i obniżającym ciśnienie krwi. Żeń-szeń syberyjski Żeń-szeń syberyjski (Eleutherococcus senticosus) pochodzi z tej samej rodziny co żeń-szeń właściwy (araliowatych), ale nie należy do rodzaju Panax (to inny niespokrewniony gatunek). Żeń-szeń syberyjski wywodzi się z Azji Wschodniej (m.in. Syberii i Chin). Zawiera saponiny triterpenowe (eleuterozydy), które chemicznie różnią się od żeń-szenia koreańskiego i amerykańskiego. Żeń-szeń syberyjski również jest adaptogenem (sugeruje się jego działanie przeciwzmęczeniowe i nootropowe). Na co pomaga żeń-szeń? Jakie właściwości ma popularny wszechlek? Według monografii zielarskiej Europejskiej Agencji Leków (EMA), korzeń żeń-szenia może być stosowany w celu zmniejszenia objawów zmęczenia i osłabienia. Działanie żeń-szenia jest efektem złożonego i wielokierunkowego wpływu ginsenozydów. Jako adaptogen może zwiększać odporność organizmu na czynniki stresogenne i wspomagać utrzymanie homeostazy ustroju – wewnętrznej dynamicznej równowagi, utrzymywanej mimo zmiennych czynników zewnętrznych. Na co działa żeń-szeń? Według niektórych doniesień naukowych, żeń-szeń może wywierać potencjalny korzystny wpływ na pamięć, koncentrację, zdolność uczenia się, sprawność psychomotoryczną i wydolność fizyczną. Co daje żeń-szeń? Wyniki badań eksperymentalnych sugerują, że żeń-szeń właściwy może wykazywać właściwości: ·         adaptogenne, ·         immunomodulujące (regulujące aktywność układu odpornościowego), ·         hipoglikemiczne (obniżające stężenie glukozy we krwi), ·         kardioprotekcyjne; może wpływać na rozkurcz naczyń krwionośnych; ·          antyoksydacyjne, ·         ochronne na komórki nerwowe. Na co pomaga żeń-szeń? Przeglądy badań klinicznych (z udziałem ludzi) sugerują wpływ żeń-szenia na: ·         poprawę niektórych funkcji poznawczych, ogólnego samopoczucia i jakości życia (2010); ·         poprawę metabolizmu glukozy (2013). Żeń-szeń – przeciwwskazania. Kiedy nie zaleca się stosować żeń-szenia? Wg EMA, niewskazane jest podawanie preparatów z żeń-szeniem dzieciom, kobietom w ciąży i w okresie laktacji. Ostrożność zaleca się diabetykom, którzy przyjmują leki przeciwcukrzycowe (ryzyko nasilenia hipoglikemii). Ze względu na możliwe interakcje żeń-szeń nie powinien być przyjmowany podczas stosowania niektórych leków: ·         inhibitorów MAO, ·         nifedypiny, ·         w chemioterapii nowotworów. Ponadto wyniki badań wskazują, że stosowanie żeń-szenia amerykańskiego zmniejsza działanie warfaryny (leku o działaniu przeciwzakrzepowym). Nie wyjaśniono mechanizmu tego działania. Z drugiej strony w składzie ekstraktów z żeń-szenia znajdują się substancje przeciwkrzepliwe (przeciwpłytkowe – zmniejszające zlepianie się trombocytów), co może zwiększać ryzyko krwawienia. Osoby chore lub leczone farmakologicznie przed zastosowaniem preparatów z żeń-szeniem powinny zasięgnąć porady lekarza. Czy przyjmowanie żeń-szenia może powodować skutki uboczne? Żeń-szeń, przyjmowany zgodnie z zaleceniami, bez przekraczania dziennych dawek, nie powoduje poważnych skutków ubocznych. Według EMA, niepożądane działania żeń-szenia obejmują głównie reakcje nadwrażliwości, zaburzenia żołądkowo-jelitowe i zaburzenia snu. Duże dawki żeń-szenia mogą zaburzać funkcjonowanie różnych układów, np. układu nerwowego, sercowo-naczyniowego i oddechowego. Ponadto u niektórych pacjentów żeń-szeń może powodować trudne do przewidzenia zmiany w czasie krwawienia. Przed rozpoczęciem suplementacji w każdym przypadku – również u osób zdrowych i kobiet niebędących w ciąży – warto skonsultować się z lekarzem, farmaceutą lub dietetykiem. Żeń-szeń w kosmetykach Żeń-szeń właściwy znajduje zastosowanie przede wszystkim w kosmetykach anti-aging. Wyniki niektórych badań naukowych wskazują, że wyciąg z żeń-szenia i zawarte w nim ginsenozydy mogą zapobiegać starzeniu się skóry, działać przeciwzmarszczkowo i ochronnie przed promieniowaniem UV. Podejrzewa się, że składniki aktywne żeń-szenia mogą wpływać na nasilenie syntezy kolagenu lub hamować procesy jego degradacji, a także ograniczać produkcję wolnych rodników (chronić skórę przed stresem oksydacyjnym) i pobudzać syntezę kwasu hialuronowego. Warto mieć na uwadze, że wiele badań nad potencjałem żeń-szenia – jego wpływem na ludzki organizm (nie tylko na skórę) i możliwymi zastosowaniami – jest w toku. Konieczne są dalsze dobrze zaprojektowane i długookresowe badania kliniczne, które potwierdzą jego skuteczność, profil bezpieczeństwa oraz dokładne mechanizmy działania. Jak suplementować żeń-szeń? Dawkowanie i formy Suplementacja żeń-szenia przewidziana jest dla zdrowych osób dorosłych (po 18. roku życia), z wyłączeniem kobiet w ciąży i karmiących piersią. Jak stosować żeń-szeń? Zgodnie z monografią EMA, żeń-szeń powinno się przyjmować nie dłużej niż 3 miesiące. Jeśli objawy będą utrzymywać po 2 tygodniach stosowania, należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Surowcem roślinnym wykorzystywanym w przemyśle zielarskim może być wysuszony korzeń żeń-szenia (żeń-szeń biały) lub korzeń potraktowany parą wodną i wysuszony (czerwony żeń-szeń). Według EMA, standardowe dawkowanie suszu korzenia żeń-szenia wynosi 1–2 g dziennie. Dawki preparatów zawierających ekstrakty płynne (żeń-szeń do picia), w postaci kapsułek, tabletek itp. powinny zostać właściwie dostosowane. Suplementy diety i inne preparaty z żeń-szeniem należy przyjmować zgodnie z zaleceniami producenta lub lekarza.   Warto zapamiętać 1.  Korzeń żeń-szenia właściwego od wieków stosowany jest na całym świecie, zwłaszcza w azjatyckiej medycynie tradycyjnej. 2.  Żeń-szeń zaliczany jest do adaptogenów – roślin stosowanych w celu poprawy odporności organizmu na stres. 3.  Sugeruje się, że żeń-szeń (Panax ginseng) może poprawiać kondycję fizyczną i umysłową, korzystnie wpływać na ogólny stan zdrowia i witalność. 4.  Preparaty z żeń-szeniem mogą przyjmować zdrowe osoby dorosłe, nie dłużej niż 3 miesiące, nie przekraczając zalecanych dawek. Nie należy podawać ich dzieciom, kobietom w ciąży i karmiącym piersią.   Źródła: 1.      EMA; European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC).  Assessment report on Panax ginseng C.A. Meyer. EMA/HMPC/321102/2012, 2014. 2.  Potenza MA, Montagnani M, Santacroce L, Charitos IA, Bottalico L. Ancient herbal therapy: A brief history of Panax ginseng. J Ginseng Res. 2023;47(3):359-365. 3.  Ratan ZA, Haidere MF, Hong YH, Park SH, Lee JO, Lee J, Cho JY. Pharmacological potential of ginseng and its major component ginsenosides. J Ginseng Res. 2021;45(2):199-210. 4.      Park HJ, Kim DH, Park SJ, Kim JM, Ryu JH. Ginseng in traditional herbal prescriptions. J Ginseng Res. 2012;36(3):225-41. 5.      Yun TK. Brief introduction of Panax ginseng C.A. Meyer. J Korean Med Sci. 2001;16 Suppl(Suppl):S3-5. 6.      Szczuka D, Nowak A, Zakłos-Szyda M, Kochan E, Szymańska G, Motyl I, Blasiak J. American Ginseng (Panax quinquefolium L.) as a Source of Bioactive Phytochemicals with Pro-Health Properties. Nutrients. 2019;11(5):1041. 7.      Wolski T, Ludwiczuk A, Baj T, Głowniak K, Świątek Ł. Rodzaj Panax – systematyka, skład chemiczny, działanie i zastosowanie oraz analiza fitochemiczna nadziemnych i podziemnych organów żeń-szenia amerykańskiego – Panax quinquefolium L. Cz. I. Post Fitot. 2006;2: 96-114. 8.      Smith I, Williamson EM, Putnam S, Farrimond J, Whalley BJ. Effects and mechanisms of ginseng and ginsenosides on cognition. Nutr Rev. 2014;72(5):319-33. 9.      Wee JJ, Mee Park K, Chung AS. Biological Activities of Ginseng and Its Application to Human Health. In: Benzie IFF, Wachtel-Galor S, editors. Herbal Medicine: Biomolecular and Clinical Aspects. 2nd edition. Boca Raton (FL): CRC Press/Taylor & Francis; 2011. Chapter 8. 10.  Geng J, Dong J, Ni H, Lee MS, Wu T, Jiang K, Wang G, Zhou AL, Malouf R. Ginseng for cognition. Cochrane Database Syst Rev. 2010;(12):CD007769. 11.  Adil M, Jeong BR. In vitro cultivation of Panax ginseng C.A. Meyer. Ind Crops Prod. 2018;122: 239-251. 12.  Yang Y, Ren C, Zhang Y, Wu X. Ginseng: An Nonnegligible Natural Remedy for Healthy Aging. Aging Dis. 2017;8(6):708-720. 13.  Baj T. HERBARIUM – Radix Ginseng – korzeń życia. Archiwum Aptekarza Polskiego. https://archiwum.aptekarzpolski.pl/wiedza/08-2009-herbarium-radix-ginseng-korzen-zycia/, [dostęp: 7.11.2025]. 14.  Ernst E. anax ginseng: An overview of the clinical evidence. Journal of Ginseng Research. 2010;34(4): 259-263. 15.  Shergis JL, Zhang AL, Zhou W, Xue CC. Panax ginseng in randomised controlled trials: a systematic review. Phytotherapy Research. 2013;27(7): 949-965. 16.  Hematoonkologia. Ostrożnie z suplementacją podczas chemioterapii. https://hematoonkologia.pl/informacje-dla-chorych/aktualnosci/id/2218-dietetyk-ostroznie-z-suplementacja-w-trakcie-chemioterapii, [dostęp: 7.11.2025]. 17.  Hwang E, Park SY, Jo H, Lee DG, Kim HT, Kim YM, Yin CS, Yi TH. Efficacy and Safety of Enzyme-Modified Panax ginseng for Anti-Wrinkle Therapy in Healthy Skin: A Single-Center, Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Study. Rejuvenation Res. 2015;18(5):449-57. 18.  Cho S, Won CH, Lee DH, Lee MJ, Lee S, So SH, Lee SK, Koo BS, Kim NM, Chung JH. Red ginseng root extract mixed with Torilus fructus and Corni fructus improves facial wrinkles and increases type I procollagen synthesis in human skin: a randomized, double-blind, placebo-controlled study. J Med Food. 2009;12(6):1252-9. 19.  Kim JH, Lee R, Hwang SH, Choi SH, Kim JH, Cho IH, Lee JI, Nah SY. Ginseng and ginseng byproducts for skincare and skin health. J Ginseng Res. 2024;48(6):525-534.